Leven van Sinte Amand, patroon der Nederlanden


auteur: Gillis de Wevel


editeur: Ph. Blommaert


bron: Ph. Blommaert (ed.), Leven van Sinte Amand, patroon der Nederlanden. Dichtstuk der XIVe eeuw. Drukkerij van D.J. Vanderhaeghen-Hulin, Gent 1842-1843  


verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst


downloads

© 2006 dbnl  


DBNL vignet
[p. 234]

Woorden tot de Romanische talen behoorende.

A.
Abijt, habijt, van 't latijnsche habitus, kleed; meest gebruikt in den zin van geestelyke kleederdracht. D. I. v. 4958. 4965. D. II. v. 5001.
Accoorde, overeenkomst, (passim).
Affare, affaire, hier in den zin van zaek. D. I. v. 3428.
Aysuere, azuer, van 't lat. lazulus, een blauwe steen, vanwaer ook lazuer en lazuersteen; wordt hier gebruikt voor blauwverwig. D. II. v. 1590.
Annunciessen, annunciatio, bodschap, aenkondiging. D. II. v. 6816.
Atente, ten atente, in afwachting. D. I. v. 4892. D. II. v. 2469.
Avise, van 't middeleeuwsch-latijn advisare; de wortel echter is duitsch wyzen. D. II. v. 6358.

B.
Balliu (baljuw), regter, schout, drost. Eenigenleiden dit woord af van het lat. bajulus, anderen van het oud-duitsche bal, bail, hoofd, of van de balie, welke de vierschaer omsloot waer de bailliu recht sprak. D. II. v. 5439.
Benedien, benedicere, benedyden, loven, eeren. D. I. v. 1722.
Blamen, laster, van blâme, blasphemare. D. II. v. 2062.
Bullen, gezegelde brieven, van het middeleeuwsch-lat. Bulla, zegel. D. II. v. 131.

C. K.
Karnacyoen, carnacioen, jaertal, kortheidshalve voor het lat. anno dominicae incarnationis. D. I. v. 3.
Canesie, kanonesy, van 't lat. canonicatus, canonia; hier in den zin van collegium canonicorum, kanonik-kapittel. D. I. v. 3133.
Care, lief, minlijk, van 't lat. carus, of van karen, koren, verkoren, D. I. v. 4711.
Karisme, in 't latijn chrisma, heilige olie, zalf. D. I. v. 2657.
Casteleyn, kastelein, burchgraef, slotvoogd; stamt af van kasteel, castellum, verwant met casa, huis, en castrum, schans, sterkte. D. I. v. 31.
Castidene, castien, kastyden, van 't lat. castigare; beteekende in de middeleeuwen niet straffen, tuchtigen, maer onderwyzen, raed geven. D. I. v. 2428. 2945. 3070.
[p. 235]
Castiement, onderwijs. D. II. v. 171. 641. 5431.
Keytijf, kattijf, ongelukkig, arm; van 't lat. captivus, ital. cattivo, fr. chetif. D. I. v. 3685.
Keytivichede, kattyvigheid, ellende. D. I. v. 2727.
Chiereit, cier. In 't oud-ital. beteekent ciera, gelaet, fr. chère; hier in den zin van kostbaerheden of eetwaren gebruikt. D. II. v. 463.
Clergie, in den zin van geleerdheid, godsgeleerdheid gebruikt; clerus, clericatus. D. I. v. 191. D. II. v. 1918. 2100. 2240.
Clerken, van 't. lat. clericus, geestelyke. D. I. v. 198. 214. 1822. 2425.
Collacie, redevoering, predicatie, van 't lat. collatio, bydragen, vergelyking. D. II. v. 5014.
Commun, van 't lat. communis, gemeen; communio, communitas, gemeente. D. II. v. 37.
Compareringhe, vergelyking, van 't lat. comparatio. D. II. v. 5842.
Complien, in den zin van avond; van 't lat. completa, completorium, zijnde gebeden welke de daggetyden sluiten en in den vooravond gelezen worden. D. II. v. 919.
Confoort, confort, versterking. D. II. v. 677:
Consenteerde, vergunde. D. II. v. 5378.
Coronyke, corniken, in 't lat chronica, kronijk, geschied- of jaerboeken. D. I. v. 2565. 2895. D. II. v. 1814.

D.
Deduut, dedute, vermaek, van 't middeleeuwsch-lat. deductio, fr. dèduit. D. I. v. 5673. D. II. v. 2551.
Delectacieus, aengenaem; in 't lat. delectabilis. D. II. v. 6325.
Delijt, lust, vreugd, vermaek; in 't lat. delicium. D. I. v. 168.
Descenderen, nederdalen. D. II. v. 4894.
Despijt, leedwezen, spijt; in 't eng. spite, despite, in 't fr. dèpit. D. I. v. 3423.
Devocien, aendacht, van 't lat. devotio. D. II. v. 5030. 5153.
Doormtre, dormter, slaepzael, slaepkamer, van 't lat. dormitorium. D. I. v. 1006. 1063.

E.
Empiereus, empyreus beteekent eigenlyk vurig; coelum empyreum, de hoogste hemel. D. II. v. 2513.
Envie, nijd. D. II. v. 4469.
Erminen, hermelynen (hermine), de huid van een soort van wezeltje, die gelyken naem draegt. Dit woord is naer Armenie genaemd, vanwaerons deze peltery in vorige eeuwen toekwam. D. II. v. 1645.

F.
Faeute, schuld; fr. faute. D. II. v. 5549.
[p. 236]
Faelgieren, falen, feilen, wankelen, mislukken; naer 't middeleeuwsch lat. fallire, fr. faillir, eng. to fail.
Fijn, einde; fr. fin. In den fijn, op het einde. D. I. v. 68.
Foorche, kracht, macht, fr. force. D. I. v. 5291.
Froude, valschheid, bedrog, in 't lat. fraus, fr. fraude. D. I. v. 1656.
Fruute, fruit, vrucht, ooft; in 't lat. fructus, fr. fruit. D. II. v. 2550.

G.
Gheflankiert, in den zin van verminderd, verminkt, van flanc, zyde; geflankeerd, met ingevallen lanken. D. I. v. 69.
Ghefouttheert, gevouteerd, gewelfd; fr. vouter; mogelijk van vouwen, gevouwd, verdeeld. D. II. v. 1643.
Glorificacien, verheerlyking, roem, luister, van 't lat. glorificare. D. II. v. 5654.
Glose, glos, uitlegging, kantteekening, van 't lat. glossa. D. II. v. 6143.
Gracie, genade, gunst; in 't. lat. gratia, D. I. v. 3124. D. II. v. 6318.
Graed, trap, van 't lat. gradus. D. I. v. 5573. D. II. v. 534.
Grongierde, grolde; in 't fr. grogner. D. II. v. 1277.

H.
Hayeren, aideren, helpen; fr. aider. D. II. v. 1497.

I. J.
Inpetreren, bekomen, erlangen; in 't lat. impetrare. D. II. v. 5990.
Instrueerne, onderrichten, onderwyzen; lat. instruere. D. II. v. 5025.
Joye, joie, blijdschap. D. II. v. 2335. 2550.
Jugimente, veroordeeling; fr. jugement. D. II. v. 5198.

L.
Labuere, werk; lat. labor. D. I. v. 4354. D. II. v. 4306.
Laudacie, lof; lat. laudatio. D. II. v. 6016.
Laude, lof; lat, laus. D. I. v. 1657.
Looye, loy, wet, recht; lat. lex, fr. loi, eng. lawe. D. II. v. 1917.

M.
Magusoy, magen, geleerden, tooveraers; lat. magi. D. I. v. 380.
Matten, mattentiden, mattinen, 's morgens, in 't lat. tempus matutinum. D. II. v. 846. 5153.
Matrilagye, martelaersboek, lat. martyrologium. D. I. v. 1665.
Meysenieden, huisgenoten, oud-fr. maisnie, magnie, van maison, mansio (zie Hoeuft). D. I. v. 1314.
Meskief, meskieve, ongeval, by Kil. miskief, eng. mischief, fr. mèchef. D. I. v. 1017. 1097. D. II. v. 2664.
Morseelen, morselen, verscheuren, in stukken scheuren, van 't fr. morceau, morceler. D. II. v. 5116.
[p. 237]

N.
Noenen, hora nona by de Italianen, duidt by ons op het derde uer namiddag; onrichtig wordt dus het middagmael noenmael genaemd. D. II. v. 900.

O.
Occusoen, oorzaek, lat. occasio. D. II. v. 427.
Onribele, schrikkelijk, slecht, lat. horribilis. D. II. v. 4733.

P.
Palayse, paleis, koningshof, lat. palatium. D. II. v. 6338.
Pape, geestelyke, priester, gr. papa, vader; prochiepape, pastor. D. I. v. 2710. 2813.
Passiden, pynigden, van 't lat. passio, lyden. D. II. v. 3246.
Payen, voldoen, fr. payer, ital. pagare, betalen. D. II. v. 6352.
Pays, vrede, lat. pax, fr. paix. D. I. v. 1163. 2587. D. II. v. 5772. 6339.
Percheele, deel, fr. parcelle, lat. pars. D. I. v. 1197.
Pine, pijn, in den zin van moeite, fr. peine. D. I. v. 2233.
Precieus, kostelijk; lat. pretiosus. D. II. v. 6324.
Prieeus, geduldig, godvruchtig, fr. pieux. D. I. v. 3899.
Priemen, priemtijd, van 't lat. hora prima. D. I. v. 4348. D. II. v. 854.
Proper, in den zin van zelve. D. II. v. 5791.
Putertiere, schandelyke, van 't ital. puttana, meretrix. Zie Ducange op 't woord Putagium. D. I. v. 2440. D. II. v. 4187.

R.
Rachine, wortelen, kruiden; fr. racine, lat. radix. D. I. v. 1047.
Rente, hier in den zin van genoegte, vermaek; eigenlijk inkomsten, lat. reditus, fr. rente. D. II. v. 5199.
Restauwereren, herstellen, wedergeven, fr. restaurer. D. II. v. 4566.
Rude, ruut, ruy, ongearbeid, ongeschikt; lat. rudis, fr. rude, HD. roh. D. II. v. 5321.

S.
Sabele, kostlijk zwart bont, naer den naem des diers sabel of sobel, ital. zibellino. D. II. v. 1646.
Sant, sand, heilige, zalige, lat. sanctus, fr. saint. D. I. v. 1818. 1877. 2584. Van daer ook santinnen, zalige vrouwen. D. II. v. 4263.
Sarcoers, ondersteuning, hulp, fr. secours. D. I. v. 617.
Schiteyt, sciteit, stad, fr. citè. D. I. v. 2665. D. II. v. 1861.
Scrinen, scrijn, kist, kasse; lat. scrinium. D. I. v. 978.
Selle, scelle, kluis, celle; lat. cella, kamer, kelder, cellula, kleine kamer. D. I. v. 619. D. II. v. 375. 4050.
[p. 238]
Secrete, gebed der mis na de preface, welk door den priester stil wordtopgezegd; lat. secreta. D. I. v. 2253.
Siegye, zetel; fr. siege. D. II. v. 82. 5646.
Sillebe, sylbe, lettergreep; lat. syllaba. D. II. v. 6392.
Singerye, heerschappy; fr. seigneurie. D. II. v. 792. 1772.
Sofereyn, heer; fr. souverain. D. I. v. 32.
Solaes, troost; lat. solatium. D. I. v. 2055.
Sondale, sindael, zyden stoffe; lat. sindon. D. II. v. 1912.
Souter, salm, psalm, lied, gezang. D. II. v. 265. 4085. 5867.

T.
Talent, talent doen, trachten; lat. talentum, natuersgave, fr. talent. D. II. v. 6351.
Tempteerne, bekoren, verzoeken; lat. tentare. D. I. v. 610.
Tierce-tijt, negen uren des morgens; van hora tertia. D. II. v. 856.
Tribulatie, angst, droefheid; lat. tribulatio. D. II. v. 5655. 6319.
Triveleren, verlossen, helpen, waerschynelijk van delivrer. D. I. v. 3838. 5529. 5699. D. II. v. 1383.
Tuemen, onderwerp; lat. thema. D. I. v. 5942. D. II. v. 265. 1202.

V.
Vaelant, moedig; fr. vaillant. D. II. v. 2797.
Vie, vite, leven, levensbeschryving; lat. vita, fr. vie. D. I. v. 2055. D. II. v. 6314.
Vigilien, bewaken, ook avond- en lijkgebeden; lat. vigilare. D. II. v. 4112.
Visioen, verschyning; lat. visio. D. I. v. 210.
Viertuut, kracht; lat. virtus. D. I. v. 4888.
Vocael, klinker; lat. vocalis. D. II. v. 6390.
Voye, voie, weg; lat. via. D. II. v. 5771.
Vonte, doopvont, van 't lat. fons, ital. fonte. D. I. v. 3132.
Voos, stem; lat. vox, fr. voix. D. II. v. 1382. 2559. 2872. 3958.

W.
Walhop, gallop; van 't middeleeuwsche callopum (zie Hoeuft). D. II. v. 411.