[p. 276]
Fragment van eenen berymden Passionael1.
Onlangs eenige rekeningboeken der zeventiende eeuw doorbladerende, viel er my, by geval, een ter hand, genaeyd in eenen parkementen omslag.
Deze was in goeden bewaringsstaet, en het schrift, 't welk hy behelsde, bleek my ten naesten by te moeten zyn van omtrent het midden der dertiende eeuw. Na een naeuwkeurig onderzoek van deze twee parkemente bladzyden, formaet kleyn in-folio, bemerkte ik dat den inhoud bestond uyt dry onderscheydene deelen: het eerste blad neemt aenvang met het eynde van een dichtstuk, betreffende St-Christoffels marteling; dan word in 202 rymregelen het marteldom der heylige Margareta behandeld; 16 regelen beginnen St-Justinus marteldood en eyndigen de tweede bladzyde.
Wien deze rymstukken toe te schryven zyn, blyft een raedsel: dat die toebehoord hebben aen een ruymer werk over de martelaren is duydelyk; de aengehaelde stukken bewyzen het.
Ik heb hier St-Margareta's leven letterlyk overgeschreven. Bladzydenommers behelst het fragment niet; doch de getallen der kapittelverdeelingen komen er in voor, derwyze dat St-Margareta's leven het XIVe en XVe, en Justinus leven het XVIe kapittel uytmaken.
F.V.
[p. 277]
Van sinte Magrieten.
Passie ende sware verdriete
Doghede die rene Margariete,2
Ende al omme ons teren minne.3
Dese maghet was, als ict kinne,4
5
Van Antyocen wel gheboren,5
Maer van hedinen, als wijt horen,
Diese tere voestren hebben gedaen:7
Waerdelike hevet soese ontfaen,8
Ende zoetelike ghevoet mede,
10
Dat soe met groten nerenst dede.10
Dese maghet adde sconeit groot,
Ende, also alst God gheboot,
Ontfinc soe haers danes kerstinede.13
Metten vader waert soe daer mede14
15
Verhaet so, na der moeder leven,
Dat soe es metter voester bleven.
Alsoe so vele conde ghevroeden17
Ad soe der vroescap in hoeden.18
Eens, daer soe daer mede sat,19
20
Ghevel ter aventuren dat
Hi, die baeliu was int lant,
Ende Olibrius was ghenant,
Nevens diere maecht lidcn sonde.23
Hi maercte hare sconeit menichfoude,
25
Ende wart met haere minne ontsteken,25
So dat hise emmer wilde spreken,26
[p. 278]
Ende deedse met crachte comen,
Daer hi wilde. Als hi vernomen
Hevet die uutnemende scone maghet,
30
Heveti aen hare ghevraghet
Omme haer geslachte, omme hare wet,31
Ende soe andworde onghelet
Dat soe Margriete adde te namen;
Haer gheslachte seide soe tsamen
35
Dattie baeliu kende edel sere,
Soe ware kerstin, seid soe mere.
Doe andworde die baeliu:
‘Die twee saken, die du seits nu,
Sijn betamelic ter ere;
40
Maer dat derde scillet sere
Dat ene maghet, so edel, so scone,
Haer laet sijn in sulken hone42
Dat soe haer an den ghecruusten hout
Met gelove, dat gheen ghewout44
45
Hem adde te helpene, noch andren.’
Ghestadelicke, sonder verwanderen,46
Sprac soe vroedelike die maghet
Van onsen ghelove, wat vromen het daghet,
Ende van der hedine doolne sware,49
50
Datten baeliu wondert van hare,
Ende scijnt met redenen verwonnen al.
Carkeren hise beval.52
Des ander daghes es haer gheboden
Sacrificie te doene den goden,
55
Of men salse tormenten sure,55
Dat soe ontseide ter selver ure,56
Wart soe ontcleet, ende gedaen al naect,
Ghehanghen, ende sere mesmaect
Met staercken roeden, an elc let,
60
Dat elc met bloede was al benet.60
[p. 279]
Ende diese sloeghen waerden oec moede,
Ende bi Gods macht die maghet goede
Ne versuchte selfs, no verseec,
Noch oec drove aenscijn an haer bleec;
65
Maer soe sprac altoes Gods word.
Die iuge, die dit siet ende hort,66
Hem dinct dat hi besterent es
Met yserinnen cammen: na des
Dedi haer sceuren tvleesch ontwee,
70
Toten bene; maer gheen wee
So ne mochtse verkeren niet.
Nochtan, menich, die dat siet,
Ontfaermets, ende weende mede;
Ja, als in ontfaermichede,74
75
Sprac die baeliu haer an in rade
Vriendelike, dat soe dade
Den goden ere, dat soe onmare77
Hadde, ende ontseit openbare.78
Doe sprac gramlike die baeliu:
80
‘Hinne spare vortan nemmer u,80
Dat ic haers meer ghenadic si;
Want soe spot, dat dinke mi
Met dien die hare raden wale;83
De gode lachtert soe altemale,84
85
Ende soe nontsiet ja gheen torment.’85
In den carker dat hise sent;
Want hi nauwe wille versieren87
Omme tormente van swaere manieren.
Als inden carker quam die maghet,
90
Wart die demsterheit zaen veriaghet90
Metten lichte, dat God haer sende.
Die duuvel, die omme der lieder scende
Altoes poghet, quam vor hare
Als een drake, omme met vare94
[p. 280]
95
Te bringhene dat maghedijn
An die gode, ende voer te haer aenscijn96
Of hise al verslinden soude,
Ende metten cruce also houde
Heiftsoe veriaghet den viant.
100
Maer hi verkeerde hem te hant,100
Ende quam vor hare in mans gedane,
Omme quaetheit haer te lecghene ane.
Dat die duvel was soe verstoet,103
En waerpene onder haren voet;
105
Dat hi dat secghe heiftsoene ghedwonghen105
Dat hi ghereet es tallen spronghen
Te bedrieghene die kerstine,
Het ware die nature sine
Te hatene alle doeghet. Hi sprac,108 en 109
110
Al waest dat menne dicken versprac,
Daer hi den mensce wilde bedrieghen,
So ware sijn ghere altoes dat lieghen,112
In hopen of hi, tenegher stonde,113
Den mensce niet bedrieghen conde,
115
Want hi den mensce ofjan altoes115
Die salicheit die hi verloes.
Ende al weet hi wel, nochtan,
Dat hise niet weder ghecrighen can,
So es hi nochtan pogende sere
120
Hoe hise elken mensce ontkere.
Als hi dit, ende andre dinghe,
Adde hare geseit, ende sonderlinghe
Wat hi hare dat soene gaen hete1
Want soene adde in swaren verdriete,
[p. 281]
125
Ende haer tijt dochte, heiftsoene gelaten
Varen, ende hi voer sire straten.125 en 126
Alsoe verwonnen hadde, sonder dere,127
Den duvel, die meester ende here
Es alre quade, dat soe al
130
Des duvels quade verwinnen sal,
Des ander daghes men comen doet
Vor den iuge die maghet vroet,132
Daer menich mensce mede es comen.
Ende alstie iuge hevet vernomen134
135
Dat soe sijn heten maecte onmaer135
Ginc men haer an met pinen swaer,
Als met spaden yserinen
Dede men haer dat lijf verdwinen,
Dat men din adren mochte sien.
140
So wie die daer sach te dien
Wart met wondere groot bevaen,
Hoe sulcken torment mochte ontstaen
So cranke so ionghe ioghet.143
Die felle baeliu onthoghet144
145
Als hi die maghet siet sijn gestade.145
Doe vant hi in sinen rade
Coud water te doene in een vat,
Entie maghet te doene in dat,
Ende daer in blive ghebonden langhe,
150
Dat soe daer in niewe smerte ontfanghe,
In arde meniche sware wonde.
Alsoe dus was ene stonde,152
So wart die erde bevende sware,153
Dattie menighe quam in vare,154
155
Ende Magriete quam uten vate
Ongequetst, in bliden ghelate,
[p. 282]
Dat den menighen bekerde,
Datten baeliu sere deerde,
Dat hijt niet langher ghedoghen conde;
160
Want, bleeft so eneghe stonde,
Hi duchte datter vele mere
Vaen souden an die kerstine lere.
Dies heveti gheheten zaen
Der maghet haer hooft of slaen;
165
Ende wie hem daer an gode bekerde
Hi misselike tormenterde.
Margariete die helige maghet
Hevet spacie te haere bede beiaghet.
Tersten so bat soe vor hare,
170
Over alle kerstine daer nare;
Doe over die hare daden pine.171
Men leset dat dese maghet fine
Dus nam haer salighen ende.
Van oust ter xiijder kalende,174
175
Also als men vint bescreven,
Dies wonder es dat es verheven
Hare feeste arde wide,177
Van hoymaent ter derde yde.
Olibrius, die baeliu fel,179
180
Tormenteerde also wel
Regine, ene maghet wel gheboren,
XV jaer oud, scone uutvercoren,
Daer men sulc torment an wrochte,
Dats menichen hedinen afdochte,
185
Ende menich bekerder mede,
Bi wondere, dat God dor haer dede,
Na menegerhande tormente fel,
Die die maghet verdroch wel,
Bider helighe macht van Gode.
190
Ende bi Olibrius ghebode
So sloech men haer dat hooft af;
Maer tijt men haer voren gaf
[p. 283]
Dat soe hare bede hevet ghedaen.
Doe was daer dese ghelike verstaen:194
195
‘Com in Christus ruste, Regine!
Helich so staet di te sine;
Du heves verdient dese crone!’
Derste dach es van haren lone
Ter sevender yde van spelmaent.199
200
Hare ziele sach men onghewaent
Den inglen voeren themelrike,
God lovende blidelike.
1Waervan men, tot heden toe, geen ander stuk kent. In Duitschland bestaen dergelyke gedichten, blykens Mone's Anzeiger, 1837, bladz. 58, 143. Het hier geleverde verhael heeft de grootste overeenkomst met de Legende van Sinte Margareta in het Somerstuc van den Passionael, gedrukt te Antwerpen, by Henrick Eckert van Homberch, 1516, fol. 173, verso. De eerw. inzender heeft my niet toegelaten zynen naem te vermelden.
2Doghede, onderstond, leed.
3Ende al omme, en zulks om.
4Ict kinne, ik het kenne, ik het weet.
5Antyocen, Antiochien.
7Diese tere voestren hebben gedaen; die haer t'eenre voedster (by een voedster) hebben gedaen.
8en op andere plaetsen leest men soe, 't zelfde als zy; spraekwyze van het dialect, nog veel in gebruyk in Westvlaenderen, voornamelyk omstreeks Iseghem.
10en op andere plaetsen leest men soe, 't zelfde als zy; spraekwyze van het dialect, nog veel in gebruyk in Westvlaenderen, voornamelyk omstreeks Iseghem.
13Haers dancs kerstinede, zy ontfing het christendom, zy wierd christen met haren dank (ongedwongen).
14Waert en wart, voor was [of werd].
17en op andere plaetsen leest men soe, 't zelfde als zy; spraekwyze van het dialect, nog veel in gebruyk in Westvlaenderen, voornamelyk omstreeks Iseghem.
Alsoe, voor als soe.
Alsoe, voor als soe.
18en op andere plaetsen leest men soe, 't zelfde als zy; spraekwyze van het dialect, nog veel in gebruyk in Westvlaenderen, voornamelyk omstreeks Iseghem.
Vroescap, wysheid.
Vroescap, wysheid.
19en op andere plaetsen leest men soe, 't zelfde als zy; spraekwyze van het dialect, nog veel in gebruyk in Westvlaenderen, voornamelyk omstreeks Iseghem.
23Liden, voorbygaen.
25Waert en wart, voor was [of werd].
26Hise, voor hy haer, spraekwyze heden nog zeer gemeen in Westvlaenderen.
31Wet, voor godsdienst.
42Hone, hoon.
44Gewout, macht.
46Sonder verwanderen, zonder van kleur de veranderen, zonder bedeesdheyd.
49Der hedine doolne, van der heydenen doling.
52Carkeren hise beval, hy beval haer in den kerker te sluyten. Carkeren van 't latyn carcerare, 't welk de zelfde beduyding heeft.
55Sure, zuerlyk, pynelyk.
56Hetgeen zy dadelyk weygerde.
60Benet, benat, bevogtigd.
66Iuge, rechter, in 't fransch juge.
74Ontfaermichede, ontferming.
77Onmare, smadelyk ongelyk.
78Ende ontseit, weygerde het.
80Hinne, ik en.
83Wale, wel.
84Lachtert soe, lastert zy.
85En soe nontsiet, en zy ontziet, zy vreest geen tormenten. De spraekwyze soe nontsiet is nog veel in gebruyk.
87Visieren, overwegen.
90Demsterheit, duysterheyd.
94Vare, vrees.
96Te haer aenscijn, zoo dat zy hem zien kon.
100Te hant, thans,
103Zy verstond, zy zag dat het den duyvel was.
105Zy heeft hem gedwongen te belyden.
108 en 109Het ware die nature sine te hatene alle doeghet. De zin is: En dat het in zyne natuer was alle deugd te haten.
112Ghere, begeerte.
113Tenegher stonde, op eenigen stond.
115Ofjan, afjon, misjonde, misgunde.
1Waerschynlyk is dit vers verkeerd geschreven of daerin eenig woord achterlaten. Dat soene gaen hete, dat zy hem gebood te vertrekken.
J.F.W.
J.F.W.
125 en 126Heiftsoene gelaten varen, heeft zy hem losgelaten, te weten, den duyvel dien zy onder den voet trad.
127Sonder dere, zonder deernis, zonder eenig leed.
132Iuge, rechter, in 't fransch juge.
134Iuge, rechter, in 't fransch juge.
135Dat zy zyn gebod verrachtte.
143Joghet, jeugd.
144Onthoghet, word onblyde; gelyk verhoghet met verheugd gelyk staet.
145Gestade, standvastig.
152Alsoe, als soe, als zy.
153De aerde was zwaer bevende, eene hevige aerdbeving had plaets.
154Zoodanig dat er menige in vrees (vervaerdheyd) waren.
