[p. 326]
(Uit het HS. van den heer Van Hulthem, hier boven vermeld, bl. 100.)
Ene scone exempel willic ontbinden
Van enen meester die ic wel kinde:
Clergie leerdi ende hielt scole;3
Ende soe sere wert hi in dole
5
Van minnen, op een kint,
Dat hi leerde (in lieghe u niet in twint)6
Ende hi leider ane soe grote minne,
Dat hi waende varen uut sinen sinne,
Ende daer toe dlijf verliesen,9
10
Ende van minnen die doot kiesen.
Dat kint en hadde maer xiij jaer,
Dat sei men mi al over waer:
Brueder Jan, enen jacobijn,
Die wel wiste die waerheit fijn
15
(Hi was recht een goet man,
Hi soude node lieghen an),
Hi seide mi dat si was soe scone,
Dat men niewerincs, onder shemels trone,18
En mochte vinden in ertrike,
20
[Noch] en hadde vonden haers ghelike,
Van der sonderlinghe scoenheden,
Ende van allen volmaectheden.
Si diende Marien Onser Vrouwen:
Alle daghe, met goeder trouwen,
25
Lasse Onser Vrouwen ghetide,
Marien teren, dat sise moeste verbliden26
Van hare onghedoeght,27
Laten sterven bi hare doeght,
[p. 327]
Sonder van manne te hebben blame
30
Vleschelike, van haren lichame.
Dit was altoes haer ghebede,
Als si hare ghetiden dede.
Si leerde lesen ende singhen.
Niewers van anderen dinghen
35
En dede hare meester ghewach.
Hi seide: ‘ic en mach
Langher dese pine gedoghen, joncfrouwe!
Ic moet u claghen minen rouwe,
Die ic hebbe in mijn herte gront:
40
U minne heeft mi ghewont,
Dat ic nemmermeer en can ghenesen,
Ghine wilter selve troest toe gheven.’42
Dit dede hi haer dicwile verstaen.
Si antwerde herde saen,44
45
Die scone maghet, ende seide:
‘Meester, dit es onreinecheide!
Ghi sout mi leren ende wisen,
Ter doghet bringhen, ende daer toe risen,
Ende ghi lecht mi hier af te voren!49
50
Van desen en willic nemmer horen,
Alsoe ghehulpe mi Jhesus!51
Ghewaghdijs mi meer, ic blive thuus,
Ende wille nemmeer ter scole gaen.’
Die meester sprac: ‘Ic laet dan staen:
55
Ic en ghewaghes nemmeer woert
En ware of ic u gave voert.’56
Hi sprac jeghen hare soe vriendelike,
Soe dat die joncfrouw haestelike
Ane hem woude legghen minne,
60
Met herten ende met sinne.
Dit gheduerde wel ij jaer.
Daer na, stillekijn ende openbaer,
[p. 328]
Ghinc si met hem, ende rumde dlant.63
Dit es alsoe men ghescreven vant,
65
Want het seide mi een goet man.
Si voeren ewech van dan,66
Ende ruemden haers vaders goet;
Ende si voeren metter spoet
Tot sanderdaghes toter noenen.
70
Daer quamen si neven valleyen groene,
Daer die voghelkine songhen,
Ende die scone bloemen spronghen,
Daert sunderlinghe scone was.
Ende die joncfrou, sijt seker das,
75
Dat si was soe moede, te dien tiden,
Si wilde rusten ende ontbeiden,
Ende hare ghetide lesen voert.
Daer na seidese dese woert:
‘Maria (sese) ic hebbe u oec ghebeden79
80
Om te behoudene mijn suverheden:
Nu benic met minen meester gegaen:
Sine minne heeft mi soe bevaen,
Dat ic en weet gheen onderscheden,
Welc liever storve van ons beden,84
85
Mijn meester, ic of hi.
Maria, edel maghet vri,
Ghi moet ons bede bewaren,
Soe waer wi henen varen.’
Si spraken menech vriendelijc woert,
90
Als twee ghelieven wel toe behoert,
Daer si te gader sijn.
Die scone joncfrou fijn
Plucte iij kersouden,93
Ende heeftse in haer hant ghehouden.
95
Si leide haer hoet in sinen scoet.95
Een luttel dat si haer oghen loec;
Si sliep, ende si was moede,
Die scone joncfrou ende die goede.
[p. 329]
Daer da, eer iet lanc,
100
Uut haren slape dat si ontspranc,100
Ende heeft hare hande ontploken.101
Die bloemen, die daer in waren beloken,102
Die besachse alle drie:
‘Deus, here God, hoe wondert mie
105
Van desen sconen kersouden,
Die ic hier hebbe in mijn hant gehouden!
Si sijn bleec, ende onghedaen,
Bi den anderen die hier staen.
Lieve meester, hoe mach dit sijn?’
110
Doe soe seide die meester fijn:
‘Ic sal u segghen dat ghi mi vraeght:
Die kersouwen slachten der maeght:
Als si haren maghdom, dit es waer,
Verloren heeft, si en mach daer naer
115
Weder maghet sijn, als si was eer,115
Al dier ghelike en wert si nemmermeer.
Als si ontsuvert es, dit es waer,
Dan valt si daer naer
Lichte aen anderen sonden.’
120
Die joncfrou seide, in corten stonden:
‘Meester, dat ghi segt, dats waer.
Soe en willic nemmermeer hier naer
Minen lichame ter werelt gheven;
Ende ic wille leiden een suver leven.
125
Doen waest dien meester leet, sonder waen,
Dat hijt haer hadde doen verstaen,
Ende seide: ‘selen wi nu scheden?’
‘Newi (seese), wi selen onder ons beden128
Leiden een goet suver leven,
130
Ende deen den anderen niet begheven;
Ende dat men ons gheeft, in ons gewelt,131
Eest cleder ofte ghelt,
Eest broet ofte oec wijn,
Het sal emmer half ende half sijn,
[p. 330]
135
Ende leven een goet leven,
Alst susters ende broeders pleghen.’
Dit gheloefden si mallijc andren daer.
Si voeren bi nachte van daer;
Si voeren haren wech voert,
140
Tot si quamen in eene poert,140
Daer si beide, te dien stonden,
Enen sconen cloester van vrouwen vonden.
Inden cloester voeren si naer,
Ende bleven onthouden daer.
145
Daer leerde die jonghe nonne.
In soude u niet ghesegghen connen
Hoe wel dat si waren te ghemake.
Die abdisse vraeghde om meneghe sake;
Hoe na dat si waren belanc?149
150
De meester seide, sonder wanc:
‘Vrouwe, sijt der saken vroeder,
Si es mijn suster ende ic haer broeder,
Dese joncfrou die ghi hier siet;
Hier ane en hebbic geloghen niet.’
155
Die joncfrou hielt hare ghetiden
Metten nonnen; dies waren si blide;
Want, soude men daer singhen, ofte lesen,
Si moeste altoes die ierste wesen,
Beide te vesperen ende te messen:
160
Daer en soude mense niet ghemessen.
Si sanc, boven hen allen wale,
Clerdere dan die nachtegale.
In leringhe soe was si volmaect,
Ende van seden wel gheraect,
165
Ende scoene al omtrent:
Dat verblide al dat covent.
Tenen tide sonder waen,
Als die abdisse was ghestaen,
Seide die abdisse: ‘Sem mijn leven!169
170
Broet ende cleder willic u gheven,
[p. 331]
Joncfrouwe, begherdijs nu?’
Die joncfrou seide: ‘des ghelovic u;
Maer dies ontsegghic niet.
Hier es mijn broeder, die ghi hier siet,
175
Die emmer moet hebben die helt175
Van dat ic in mijn ghewelt
Hebbe, ende dat ic ghecrighen can:
Wi hebbens gheloeft bi sente Jan,
Elc andren, bi onser trouwen.’
180
Doe seide die abdisse toter joncfrouwen:
‘Ic sal u wel doen u belof,
Ende makene pape hier int hof,182
Ende latene ons die messe singhen.’
Dus quamen si ten goeden dinghen:
185
Si wert nonne ende hi wert pape.185
Hebdi wel verstaen die sake
Hoe elc van anderen niet en ginc,
Ende si haer ordene wel hilt?
Daer na soe ghevielt, niet lanc,189
190
Dat die grave, haer here, quam int lant,
Ende quam daer hi den cloester vant;
Ende hi wilde daer messe hoeren;
Ende hoerde die jonghe nonne singen voren;
Ende alle die anderen songen daer naer;
195
(Dit was sekerlike waer
Die nonne sanc met ere clerder kele).196
Die here besachse herde vele,
Haer scoenheit ende haer ghelaet.
Doen gaf hem sijn herte raet
200
Dat hi van hare hebben soude sinen wille,
Beide lude ende stille.201
[p. 332]
Als die messe was ghedaen
Es hi toter abdissen ghegaen,
Ende gruetese hoveschelike;204
205
Ende si seide: ‘den here van hemelrike
Moetti willecome wesen!’
Die grave vraechde haer met desen:207
‘Wie es die jonghe nonne ende die smale,208
Die hier sanc soo wale?
210
Ende wenen si es gheboren,210
Des willic die waerheit hoeren.’
Die abdisse seide: ‘Here, ic en weet;
Het ware mi te segghene onghereet
Niet, si en es een goet godlijc wijf,214
215
Ende heeft hier broet ende cleder, haer lijf,215
Bi hare sconre scoenheden,216
Ende bi hare leringhe mede,
Ende bi den goeden sanghe, die si can.’
Die grave seide: ‘bi sente Jan,
220
Ic moet ligghen bi haren live,
Als een man bi sinen wive,
Ende hebben ghemeinschap met hare!’
Die abdisse seide: ‘dat ware
Ene herde grote sonde.
225
Ic verlore liever uten gronde
Den cloester, ende al dat goet
Dat den hove nie bestoet,227
Dan ic dat ghedoghen soude.’
Die grave seide, alsoe houde;229
230
‘Vrouw, en maect gheen rebel!
Het moet wesen, dat wet wel,
Ochte ic sal in corter stont
Den cloester verberren in den gront,233
[p. 333]
Ende bringhe u in selker noet,
235
Dat ghi alle selt gaen om u broet,
Ende struweren u al te male,236
Ofte neen, wet dat wale,237
Ic moet hebbe den wille mijn.
Nu beraet u, eer morghijn.’
240
Dus es die grave wech ghevaren,
Ende die abdisse ginc sere misbaren,
Ende si sende, alsoe houde,
Beide om jonghe ende om oude.
Doe quamen si, alle ghemene,
245
Sonder die jonghe nonne allene:245
Si was haer vermeiden in eene stede,246
Daer si hare ghebede in dede.
Doe seide die abdisse: ‘nu hoert, ende verstaet,
Ghi oude, ende ghi jonghe, gheeft mi raet:
250
Hier es die grave, onse here;
Die es op ons verbolghen sere,
Ende wilt ons nemen al ons goet,
Datten cloestere nie bestoet,
Ende bringhen ons in selker noet,
255
Dat wi alle selen gaen om ons broet,
Ende struweren ons alle male,
Ofte neen, wet dat wale,
Hi moet hebben den wille sijn
Van [een] der nonnen die hier begheven sijn.259
260
Hier af soe gheeft raet mijn;
Ende seght mi den wille dijn.’
Doe seiden si alle ghemene,
Beide out, jonc, groet ende clene:
‘Wine wisten u wat rade gheven;
265
Ghi sijt die vroetste die mach leven.
Die der sake ane gaet
Si sal ons gheven den besten raet,
Ende wi volghen alle, na haren rade.268
God hoede ons van lachter ende van scade!’
[p. 334]
270
‘Amen’ seide die abdisse. Met desen
Heeft die joncfrou haer ghetide ghelesen,
Ende ghelaten, ende quam voert,
Ende vontse alle sere ghestoert.
Doe vraghde de joncfrou openbare
275
Der abdissen: wat haer ware,
Dat si hadden al sulken rouwe?
Doe seide die abdisse toter joncfrouwe:
‘Ic sal u segghen onsen noet.
Wi moeten alle gaen om ons broet,
280
Ofte sterven al te male,
Ofte neen, wet dat wale,
Hier es die grave, ons lands here,
Die es op ons verbolghen sere,
Ende wilt ons nemen al ons goet,
285
Dat den cloestere nie bestoet,
Ende bringhen ons in sulken noet,
Dat wi alle gaen om ons broet,
Ende struweren al te male;
Ofte neen, wet dat wale,
290
Hi moet ligghen bi uwen live,
Als een man bi sinen wive.
Hier omme hebben wi rouwe.’
Doe seide die scone joncfrouwe:
‘Dat ware jammer herde groet,
295
Soudi alle gaen om broet
Om minen wille allene.
Maria (seide si) [die] maghet rene
Bevelic mijn ziele ende mijn lijf.
Sent om den grave, sonder blijf,
300
Ic sal u lossen uut deser noet.’
Met desen men den grave ontboet;
Ende die joncfrou ginc, alsoe houde,
Voer dbelde van Onse Vrouwe,
Cnielende met groten rouwe.
305
Maria vant se in ene stede
Daer si hare ghebede dede,
Ende si seide dese woert:
‘Coninghinne Maria, nu hoert
[p. 335]
Den bode van enen sondare.309
310
Want ghi in ertrike openbare
Moeder waert, al sonder blame,
Ende sonder smette van lichame,
Ende droecht Jhesum, u lieve kint,
Dies en twifelt mi niet en twint,
315
Nochtan bleefdi moeder ende maghet pure.
Vrouwe, bescermt uwe creature,
Die heeft gheweest u dienstwijf,
Ende wille oec wesen al mijn lijf,
Ende ic u op gaf mine suverhede.’
320
Maria doe sprac, ende sede:
‘Lieve dochter, mijn dienstwijf,
Ghi selt hebben langhe lijf:
Uwen dienst salic u loenen,
Ende in hemelrike doen cronen.
325
Nu gaet, met ghenent,325
Tot uwen meester int covent,
Ende doet u nese ende mont afsniden.327
Ghi selt herde wel verbliden,
Ende ghi en selt ghevoelen ghene smerte.
330
Gaet, met enen goeden herte;
Ghi selt alsoe wesen ghedaen331
Die grave sal u laten gaen.’
Als de joncfrou hadde ghehoert
Van Maria dese woert,
335
Ende si haer orisoen hadde ghedaen,335
Stont si op, ende es ghegaen
Daer si haren meester vant,
Ende si vraghde hem, al te hant:338
‘Meester, hebdi enech mes,
340
Dat scarp ende wel sniende es?’
Die meester seide: ‘jaic, joncfrouwe.’
‘Soe biddic u (seide si), op trouwe,
Dat ghi mi in corter stont
Af snidet nese ende mont;
[p. 336]
345
Want het moet emmer sijn,
Ofte ic verliese die ere mijn
Van den grave, die hier was,
Ende hoerde messe: sijt seker das!’
Als die meester hadde ghehoert
350
Vander joncfrouwe dese woert,
Nam hi sijn mes, al te hant,
Ende snet haer af toten tant
Al den mont, metten nese
(Dus verteldet ons, diet ghelesen
355
Hebben inder heilegher scrifture,355
Dat si daer, te dier uren,
Noch en bloedde noch en hadde smerte).
Dat was gheloeft met goeder herten!
Si nam haren nese sciere359
360
Ende deden in haren meysniere.360
Haer hoetcleet nam si ter stont,361
Ende bant voer nese ende voer mont;
Ende si ginc weder int covent.
Die grave quam, met ghenent,
365
Des anders daghes bi tide:
Hi was wel in hoghen ende blide,366
Ende es toter abdissen ghegaen.
Die joncfrou es bi hem ghestaen,
Daer hem sijn sin sere toe droech.
370
Hoveschelike sprac hi (ende loech):
‘Joncfrou, sidi nu beraden?’
Die joncfrou seide: ‘ic sal u ghestaden372
U ghebot, here, herde gherne;
Maer liever haddics tonberne,374
375
Dan icker pine moet om doghen.375
Ghi selt sien met uwen oghen
[p. 337]
Die joncfrouwe, die ghi begaert.’377
Die grave nam metter vaert
Die joncfrouwe in sinen arme;
380
Ende si seide: ‘wach arme!’380
Ende weende sere, ende maecte mesbaer;
Want si hadde groten vaer382
(Die ghenen diet ic hoerde segghen).383
Si vraeghde: ‘waer wildi mi hebben?’
385
Hi seide: ‘hier, int vrijthof.’385
Ane die abdisse namen si oorlof,
Ende si gingen ten vrijthove waert;
Ende die grave, die niet en spaert,388
Ghinc met hare al te hant,
390
Ende seide hare: ‘doet af uwen nesebant,
Ende laet scouwen u ansichte!’
Si sprac: ‘ghine sout mijns niet begeren lichte.’
Hi seide: ‘ic sal u besien;’
Ende troc af den wempel mettien.
395
Als hise metten oghen ane sach,
Doe riep hi lude: ‘O wi, o wach!
Du hebts den duvel onder handen;397
Du staet bevlect toten tanden,
Ende een quaet lelic ansichte,
400
Ghelijc enen quaden wichte!’400
Hi seide: ‘die duvel moet u gheleiden!’
Dus es die grave van haer ghesceiden,
Ende ginc, met snelder vaert,
Daer hi staende vant sijn paert;
405
Ende als hi te sinen paerde es comen,
Ende die abdisse heeft vernomen
[p. 338]
Dat die grave was soe gram,
[Ende] die joncfrouwe hem na quam,
Die abdisse vraghede, herde saen:
410
‘Wat hebdi minen here mesdaen,
Dat hi es soe verbolghen?’
Die joncfrou ghinc hem na volghen,
Ende si seide: ‘her grave, here,
Wildi van mi iet mere?’
415
Hi seide: ‘nenic, quaet vuul gheest,
En doet den cloestere gheen tempeest!
Du best Belsebuc, of sijn gheselle,417
Ochte selve die duvel vander hellen!
Alsnu bestu lelic, alsnu bestu scone:
420
Du saelt noch met quaden loene
Dancken der abdissen!
Du connes soe menech quaden listen!’422
Aldus scout hi thof quite.423
Dies waren si alle met vlite,
425
Alle die daer binnen waren.
Dus es die grave wech ghevaren.
Doe ghinc die joncfrouwe, al te hant,
Daer si haren meester vant,
Ende seide: ‘meester, comt hare!429
430
Voeghet elc stuc, openbare,
Elc stuc daert te voren stoet.’
Die meester was edel ende goet:
Soe hi best mochte, in sinen wane,
Voeghde hijt weder daer ane.
435
Dese miracle dede Ons Here
Doer sijnre liever moeder ere.
Men mochte niet werden gheware
Ghenen snede, openbare,
Sonder daert mes ginc in,
440
Daer soe stont, meer no min,
Als enen siden draet roet.
Maria, die uut alre noet
[p. 339]
Verloeste dese nonne, op desen dach,
Maria, die vele mach,
445
Moet ons verbidden ten jonscten daghe,
Daer alle redene sal gheven claghe:
Dies moet wesen ons volleest447
448
Vader, Sone, ende heilich Gheest!
3Clergie, latyn.
6In lieghe u niet in twint (lees een twint), ik en lieg u niet een zier.
9Dlijf, 't leven.
18Niewerincs, nergens.
26Teren, ter eeren; dat op dat.
27Haer (bevrydende) van alle ondeugd. Hier schynt iets overgeslagen door den afschryver.
42Of gy zoudt er zelf moeten in voorzien. Deze regel rymt niet wel met den vorenstaende; doch er zyn meer zulke voorbeelden van onregelmatigheid in dit gedicht. Misschien te lezen wesen, voor gheven.
44Herde saen, zeer spoedig.
49En gy legt my hier iets voor (subauditur: dat my van de deugd zou afbrengen).
51Zoo waerlyk helpe my Jesus!
56Ten ware ik u verliet (?).
63Rumde, ruimde, verliet.
66Ewech van dan; niet eeuwig, maer e-wech van daen.
79Seese, zei ze.
84Ons beden, ons beiden.
93Kersouden, kersouwen, zekere bloemen, madelieven, marguerites.
95hoet, hoofd.
100Ontspranc, ontwaekte.
101Ontploken, geopend.
102Beloken, gesloten.
115Eer, te voren.
128Newi seese, neen wy, zei ze.
131In ons gewelt, in onze macht.
140Poert, stad.
149Hoe na dat zy malkander bestonden (aenbelangden).
169Sem mijn leven, eene uitroeping, verkort (ja, wel verkort!) van zoo waerlyk helpe my God, by myn leven! Dikwyls vindt men by de ouden sem mi God; doch thans zeggen wy gewoonlyk: sem mi ni God, en dat is een vloek: Zoo helpe God my nimmer! Zie myne verhandeling over de oude vloeken, in de Nederduitsche letteroefingen, Gent, 1835, bl. 225.
175Die helft, de helft.
182Makene pape, maken hem geestelyke.
185Die sake, de oorzaek. Wederom onrym, gelyk ook in de vier volgende regels.
189Misschien, en om te rymen, moet er gelezen worden: Niet lanc daer na soe gevilt.
196Met ere, met eenre, met eene.
201Beide lude ende stille, eene gewoone formule om te zeggen: 't ging hoe 't ging, 't zy het gerucht maekte of niet.
204Hoveschelike, heuselyk, op zyn hoofsch.
207Met desen, fr. avec cela.
208Die smale, die kleine, mignonne.
210Wenen, voor wanen, waer van daen.
214Ten zy dat ik moet bekennen dat zy een braef godvreezend meisjen is.
215Haer lijf, gedurende haer leven; want lyf is leven; schoon ook lichaem, als B.V. in vers 220.
216Bi, om.
227Dat aen dit hof (dit klooster) immer toebehoorde.
229Alsoe houde, alzoo seffens, spoedig. Vergelyk Clignett's Bydragen, bl. 62. En zoo moet het also houde, hierboven, bl. 29, Vs 104, ook verstaen worden; al beteekent houde almede vriendelyk.
233Verberren, verbranden.
236Struweren, destrueren.
237Ofte neen, zoo niet.
245Sonder, uitgezonderd.
246Haer vermeiden, haer gaen vermeiden, gaen wandelen.
259Begheven, geprofessied.
268Volghen, oordeelen naer de uitspraek van anderen. Zie boven bl. 46, 47, enz.
309Den bode, het gebod, het bevel.
325Met ghenent, met stoutmoedigheid.
327Nese, neus.
331Gy zult er derwyze uitzien.
335Orisoen, gebed, oraison.
338Al te hant, dadelyk.
355In der heilegher scrifture, in goede heilige boeken; doch, hoe dit overeen gebracht met Vs 2, 12, 13, enz.?
359Sciere, spoedig, schielyk.
360Deden, deed hem... Meysniere, een woord dat my elders nog niet is voorgekomen; waerschynlyk een soort van vrouwen draegtassche, ook wel aelmoesniere, geheeten, en afgeleid van mesner, nu mêner, by zich voeren.
361Hoet cleet, hoofdkleed, sluier.
366In hogen, 't zelfde als verhoget, verheugd.
372Ghestaden, gestade doen, uitvoeren.
374Tonberne, t'ontbeeren, het te laten.
375Doghen, verdragen.
377Begaert, begeert.
380Wach arme, thans och arme.
382Vaer, vrees.
383Aen dit vers hapert iets. Waerschynlyk ontbreekt hier een of twee regels, die vers 383 voorafgingen; want het komt my voor, dat er in den volgenden legghen, en niet hebben, moet gelezen worden.
385Vrijthof, binnenmuersche tuin. Zie de Aenteekeningen op Maerlants Spiegel historiael, II, bl. 47.
388Die niet en spaert, die niet en verwylt.
397Du hebts, gy hebt; doch vermoedelyk moet er staen ic heb.
400Wichte, in de oude beteekenis van het woord, hellewicht, booze geest. Zie Grimm's Deutsche Mythologie, en mynen Reinaert, op vers 3405.
417Du best, du bist, gy zyt.
422Du connes, gy kunt.
423Aldus heeft hy het klooster kwytgescholden van zyn bedreigingen.
429Comt hare, komt her, komt hier.
447Volleest, uiterste voldoening; van vol en leesten, hoogduitsch leisten, dat is, doen, vervullen, volbrengen.
