Berichten wegens oude Nederduitsche dichters.

I. Jan de Decker.

In het eerste deel myner Verhandeling over de Nederduitsche tael- en letterkunde, bl. 183, heb ik, volgens verschillende getuigenissen, bewezen (of althans waerschynelyk gemaekt), dat de Antwerpsche dichter van den Dietschen doctrinael, en van den Leekenspiegel, den naem voerde van Dekens of Deckers. Thans ben ik, door de bekendheid met eenen originelen schepenbrief van den 19 november 1378 (ruim 25 jaer na zyn dood opgemaekt), tot het vermoeden gekomen, dat zyn naem was De Decker, en dat hy een broeder naliet, Claes De Decker. Ik lees, namelyk, in dien brief: ‘Wi Claus van Riethoven ende Gielijs Wilmaer, scepenen in Antwerpen, maken cond, dat vore ons quam Claus de Deckere, ende bekende dat hi, omme eene summe ghelds, die hem al ende wel es vergouden, vercocht heeft heren Janne Adelisen, priestere, tjaers eenen guldenen hallinc1 van Florenchen, goed ende custbaer van goude ende van ghewichte.... op een huus ende hove, ende met al datter toebehoert, dat wilen was her Jans Deckers, priesters, des voirs. Claus broeder, ghestaen in de Cammerstrate, tusschen de capelle van den Witten Zusteren, in deen zide, ende der kinderen huus was van Lyere, in dander zide.’

Het is zeer bedenklyk of Nicolaes de Klerk, die gewoon is voor den schryver der Brabantsche Yeesten door te gaen, en deze Jan de Decker niet voor denzelfden persoon moeten worden gehouden. Voor eerst, is men het niet eens over het datum van beider sterfjaer. Volgens Papenbroch en Valkenisse, aengehaeld in de Antverpia van Diercxsens, stierf de eerstgemelde in 1351. Quoddam chron. MS. (voegt Diercxsens er by) dicit hunc Joannem successisse Nicolao Clerici in munere secretarii et obiisse anno sequenti 1352. Daerentegen zeggen de Annales Antverpienses, ter archieven van Antwerpen, op het jaer 1351: ‘In dit jaer stierf Jan Deckers, secretaris deser stadt, die den Duytschen doctrinael maekte, ende vele andere boeken.’ De een en de andere zou Clericus der stad geweest zyn. Jan noemt zich clerc (priester) in zyne opdracht van den Leekenspiegel, aen hertog Jan III van Braband:

Vergeefsche moeite heb ik gedaen om ter archieven van Antwerpen het bestaen van eenen Niclaes de Klerk te ontdekken. Slechts latere schryvers maken melding van dien naem; doch verwyzen tot geen authentieke stukken, noch zeggen ook niet waer zy dien naem hebben van daen gehaeld.

Indien ik by de oudste overleveringen te rade ga, dan is Jan, en geenszins Nicolaes de clerk, de schryver der Brabantsche Yeesten geweest. Immers, in de Prologhe der alder excellentste cronyke van Brabant, naer de uitgaven van 1518 en 1530, die ik bezit, lees ik, dat de opsteller van dit werk zyne stof getrokken had ‘sonderlinge uuten cronijken van Brabant, die ten eynde vergadert sijn van meester Janne, die clerck van Antwerpen;’ geenszins Nicolaes. Wyders vindt men in geen

der bekend oude afschriften der Brabantsche Yeesten, (ik vermeen ze alle onder myn handen te hebben gehad) dat Nicolaes dezelve berymde of maekte. In tegendeel, aen het hoofd van het exemplaer, weleer het eigendom van Kluit, en vroeger van Caspar Gevartius, voorzeker een der oudsten, en daerby nog op Antwerpsch papier geschreven, staet, met een oude letter: Gestelt by Jan de clerck; doch een later hand heeft den naem van Jan doorgeschrapt en er Niclaes boven gesteld. Op de daer tegenoverstaende bladzyde leest men ook, in schrift der zestiende eeuw: ‘Anno 1351 sterf Jan de Clerck, secretaris van Antwerpen, die den Duytschen doctrinael hadde gemaect. In chronico Rhytmico parvo.’

Eindelyk vind ik aen het hoofd van het zeventiende capittel des vyfden boeks der Brabantsche Yeesten, in het codex der abtdy van Afflighem, een der oudste afschriften, behoorende nog tot de veertiende eeuw:

Dezelfde rymregels, doch niet het opschrift, leest men in de andere afschriften; met dat verschil echter, dat zy aldaer te midden van het vierde boek voorkomen. Mogelyk dat Nicolaes de rymkronyk onmiddelyk na deze regels heeft voortgezet. Evenwel blyft dan nog altyd de vraeg bestaen: van waer weet men dat?

II. Gielis van Molhem.

In de bibliotheek der abtdy van Tongerloo bestond weleer een klein vierkanten handschrift op perkament, schrift van den aenvang der veertiende eeuw, bevattende eene bloemlezing van onderscheidene zedelyke gedichten, sommige geheel en andere slechts by uittreksel medegedeeld. Dit boekjen kocht de beroemde boekverzamelaer Richard Heber2, te Antwerpen, in 1826, en ik heb reeds deer uit, in myne Mengelingen, bl. 45-58, een fraei hekeldicht laten drukken, door Jacob van Maerlant opgesteld. Hetzelve behelst ook nog eene vertaling van den Miserere (oorspronglyk in de eerste helft der

twaelfde eeuw door den franschen dichter Le reclus de Moliens berymd), door Gielis van Molhem, in 120 coupletten, elk van twaelf regels, doch waervan de laetste 25 door eenen anderen nederduitschen dichter, met name Hendrik, vervaerdigd zyn. Mone doet verslag van dit gedicht in zynen Anzeiger, 1836, bl. 208; doch noemt onzen dichter Molhen, en niet Molhem, als zynde in het HS. Molh? geschreven. ‘Ich weiss nicht einmal (zegt hy) ob Molhen in Molhem zu veränderen und durch Mühlheim zu erklären, oder auf das Dorf Moll bei Lier, in der Provinz Antwerpen, zu beziehen sei.’ Molhem ligt op een klein uer afstands van Assche, naer den kant van Merchem, en maekt thans met Bollebeek één gemeente uit, van omtrent 550 zielen. Men mag gelooven dat Gielis aldaer geboren is, vermids men in zynen tyd veelal gewoon was zich naer zyn geboorteplaets te noemen.

Daer nu de voortbrengselen der fransche poezy in de twaelfde en dertiende eeuwen, al spoedig na derzelver verschyning, in Vlaenderen bekend waren, de fransche letteren toen aen het hof onzer graven veel meer dan in Frankryk zelf beöefend zynde, zoo kan men niet wel onderstellen dat de Miserere van le reclus de Moliens zeer lang na den bloeityd van dezen franschen dichter in het vlaemsch zou wezen overgebracht. En zie daer de reden waerom ik denk, dat Gielis van Molhem nog vroeger gedicht heeft dan Jacob van Maerlant, welken laetsten ik evenwel zynen titel van vader der dietsche dichtren altegader niet wil betwisten. Men heeft dit woord vader in een al te beperkten zin verstaen, en daerom ongenegen geweest om het bestaen van vroegere dichters te erkennen, al heeft Maerlant zelf meer dan eens de werken van zyne voorgangers opgenoemd. Cats ook heet men vader, om zyne recht vaderlyke onderwyzingen; en geen mensch komt Cats in dit opzicht nader dan Maerlant.

Zie hier de drie eerste coupletten van Gielis van Molhem:

Dat het eene vertaling van den Miserere des reclus de Moliens zy, en van geen ander werk van dien schryver, blykt uit den aenvang van diens gedicht, medegedeeld in de Histoire litteraire de la France, deel XIV, bl. 33, vergeleken moet dit laetste couplet:

Het is, gelyk men ziet, dezelfde versmaet. Le reclus de Moliens stierf omtrent het jaer 1160.

III. Jan Knibbe.

Deze dichter, die in de laetste helft der veertiende eeuw leefde, was een Brusselaer. Hy berymde twee Claghen, welke in het handschrift van den heer Van Hulthem (N^o 192 van zynen Catalogus) voorkomen, de

eene op het afsterven van Lodewyk van Male, graef van Vlaenderen, de andere op den dood van hertog Wenceslaus van Braband. Beide zyn allegorische of wapengedichten, in welke de liebaert van Vlaenderen of de leeuw van Braband, benevens eenige zinnebeeldige vrouwen, al klagende worden voorgesteld. Die claghe van den grave van Vlaenderen, groot 160 versen, begint met de regels:

En eindigt aldus:

Het andere stuk, bevattende 128 regels, eindigt met de volgende:

Indien Wenceslaus des dichters heer was al zyn leven lang, dan moet deze in of na 1356 ter wereld gekomen zyn.

IV. Colpaert.

Een vlaemsch dichter der veertiende eeuw. Hy schreef de Sproke (fabliau) van enen ridder die God sine sonden vergaf, gevonden wordende in den meergemelden bundel van oude gedichten des heer en Van Hulthem (catalogus, n^o 192). Zyn verhael komt overeen met dat van Le chevalier au barizel, in Méons Contes et fabliaux, I, p. 208; doch is er niet naer vertaeld.

Begin:

Einde:

Het stuk bevat 256 rymregels.

V. Jan van Hollant.

In het gemelde handschrift van den heer Van Hulthem leest men eene Sproke van den verwaenden keyser, vermoedelyk hetzelfde stuk dat in den Comburgschen dichtbundel voorkomt onder den titel: Van eenen verwaenden coninc1, waerin deze regels aen het einde, V^s 186:

VI. Jan Dingelsche.

Van hem lezen wy in het zelfde HS. des heeren Van Hulthem een satyriek gedicht Van der Taverne, groot 128 regels, beginnende:

De dichter noemt zich volgenderwyze:

Het behoeft wel niet opgemerkt dat Jan Dingelsche zooveel beduidt als Jan d'Engelschman. Wy zullen zyn gedicht in het vervolg geheel mededeelen.

VII. Pieter van Iersele.

Almede een dichter der veertiende eeuw, van wien een Fabliau, getiteld Wisen raet van vrouwen, groot 230 versen, in gemeld HS. van den heer Van Hulthem wordt aengetroffen. Misschien was hy een Haerlemmer van geboorte of inwooning: zyn stuk begint aldus:

Hetgeen deze joncfrouw deed, komt volkomen overeen met het verhael van Boccaccio in zyn Decameron, giornata terza, novella terza; met dat onderscheid nogthans, dat zy by den italiaenschen schryver een getrouwde vrouw is. De vertelling sluit als volgt:

Iersele of Eersele, nu Eersel, is een dorp in Noordbraband, by Eindhoven.

VIII. Jan Dille.

Schryver van het dichtstuk Venus boem met VII coninghinnen, in den zelfden bundel der veertiende eeuw. Dit allegorisch rymwerk van 230 versen vangt aen op de volgende wyze:

Het eindigt aldus:

IX. Boudewyn van der Lore.

In het zelfde handschrift voorkomende als dichter van de Maghet van Ghend, om welk stuk de heer Blommaert, die hetzelve heeft laten afdrukken achter zynen Theophilus, bl. 99-107, hem voor eenen gentenaer der veertiende eeuw aenziet. De volgende gedichten dragen ook zynen naem in bovengemeld handschrift der bibliotheek van Van Hulthem:

Achte persone wenschen.

Beginnende:

En eindigende:

De inhoud is juist niet zeer stichtend, gelyk men uit dezen aenvang zien kan. Het tweede stuk heeft voor titel:

Dits tijt verlies, ene edele sproke.

Aen het einde leest men:

X. Augustynken.

Van wien ook eenige gedichten in denzelfden bundel, ter bibliotheek van den heer Van Hulthem, en achter dezes HS. van den Dietschen Lucidarius (op papier, langwerpig folio-formaet, van het einde der veertiende of den aenvang der vyftiende eeuw), gevonden worden. Naer den inhoud zyner gedichten moet hy te Dordrecht, of in de ommestreken, gewoond hebben. Eerstgemelde verzameling bevat:

De berch van vroudenrijc die Augustijnken maecte.

Begin:

Vijf ridderen woonen op die borcht:

De tweede:

De derde:

Men ziet, het zyn de gepersonnifieerde vijf zinnen, en daerom zegt de dichter aen het slot:

In de beide handschriften komt van hem nog een ander allegorisch gedicht voor, onder den titel van:

Een rikelijc scip dat Augustijnken maecte.

Aenvangende:

Het einde luidt aldus:

Het handschrift van den Dietschen Lucidarius bevat van hem alnog twee andere stukken, het eene zonder titel, van 300 regels, zinspelende op het getal zeven:

Het andere, van ruim duizend regels, begint aldus:

Dit es Sinte Jans ewangelium al soet Augustijnken gheexponeert heeft.

En zoo gloseert hy voort, het geheel evangelie door, gelyk men 't aen 't einde der mis leest.

XI. Lodewike.

Van dezen dichter komt in den meergemelden bundel des heeren Van Hulthem eene fabel voor:

Van den eenhoren een edel poent.

Het slot van het stuk luidt aldus:

Indien sint Michiel hier niet om het rym stond, dan zou men mogen denken dat het de naempatroon van den dichter was, die waerschynlyk een andere is dan Lodewyk van Velthem, ofschoon wellicht een tydgenoot van dezen.

XII. Joete van Nederlant.

Twyfelachtig is het of dit de naem van eenen dichter, dan of het de naem van een berymden roman der dertiende of veertiende eeuw zy. In eene verzameling van zedespreuken, getrokken uit meerdere schryvers, en gevonden wordende in het zoo dikwyls aengehaelde handschrift, leest men:

Joete van Nederlant seit:

In de zelfde spreuken wordt ook gewaegd van

XIII. Trecht,

En wel op de volgende wyze:

Trecht seit:

Ik kan niet wel onderstellen dat deze spreuken uit eenig boek van rechte zouden getrokken zyn, maer denk veeleer dat de dichter dien naem droeg naer de stad Trecht, dat is Maes-trecht, of Maestricht. Jan van Heelu noemt Maestricht altyd Tricht: zie by voorbeeld zyne Rymkronyk, V^s 1869, 1878, 1914, 1915. Gielis van Trecht wordt als een rondvarend dichter of Spreker opgenoemd in een gedicht, waeruit wy ook hebben leeren kennen

XIV. Jan van Lier en Jan metter Huven,

Op de volgende wyze vermeld in gezegden bundel, te midden van het stuk Deen gheselle [menestrel] calengiert den anderen die wandelinge, hetwelk wy by een andere gelegenheid in zyn geheel zullen mededeelen:

Het gebeurde wel, zoo men ziet, dat die rondzwervende menestrelen soms ook de kunst van ontfulselen, anders gezeid stelen, op hunne tochten uitoefenden.

XV. Gillis de Wevel.

Hy dichtte ten jare 1366 binnen Brugge De legende van den heiligen Amandus, in ongeveer 12000 rymregels, volgens een handschrift op papier, bevattende 236 bladen in-4^o, berustende ter bibliotheek van Gent, en beginnende aldus:

Van Amands vader ende moeder, ende hoe hi gheboren was, ende hoene1 sente Machuut kerstin dede.

Ik heb den naem des dichters moeten raden uit den inhoud der volgende hoofdstukken, waermede de legende van den H. Amandus sluit:

Dit es den name van hem die desen bouc eerst dichte.

Dit es thende van den bouke.

XVI. Adriaen Wils.

In de bibliotheek van wylen den heer Van Hulthem (catalogus MS. N^o 200) vindt men het handschrift der gedichten van Adriaen Wils, meest al vervaerdigd in de jaren 1599 en 1600. Hy was facteur van de Rederykkamer de Goudbloem te Antwerpen, en voerde tot kenspreuk, eerst: Alst Godt belieft, en daer na: Godt kent alle herten. Volgens aenteekeningen, door hem achter zyne gedichten geplaetst, schynt hy omtrent het jaer

1570 geboren te zyn. Hy trouwde den 23 november 1603 ‘in onse lieve Vrouwe kerk te Antwerpen int cleyn koorken’ met Maria Eygements, geboren den 6 april 1574, dochter van Bartholomeus en van Digna Eems, welke Maria Eygements op den 31 december 1619 overleed. Reeds op den 19 maert 1620 ging hy zyn tweeden huwelyk aen met Barbara Vidts. De geboorte van zynen eersten zoon vermeldt hy aldus: ‘Anno dusent ses hondert en vier, den 26 november, vrijdachs savons ten half acht, is geboren mijnen eersten soone Johannes Wils. Sijnen peter is mijnen vader Jan Wils, sijn petken1 is mijn huysvrouws suster Agneta Eygements; sijn grootvaders gift was eenen silveren beker van 16 guldens. Sijn petkens gift waren 2 silveren lepels, weert 8 guldens. Hy is kersten gedaen in Ons Lieve Vrouwe Kerck.’

Het HS. bevat de volgende tooneelspelen: ‘I. Een presentspel van twee personnagien, Den sorchvuldigen mensche, een man slechtelijck gecleet, Troost der Schrifture, een man degelijck gecleet; II. Een presentspel van dry persoonen, Sottelijk voorstel, eenen sot, Waerachtige liefde, een vrouwe, Goetwilligen dienst, een man statelijck gecleet; III. Een presentspel van dry persoonen, Metken Bouwens, Slimmen Diel en Lange Lauw; IV. Een spel van twee personnagien, eenen schoenlapper met sijn wijf; V. Een battementspel van twee personnagien, eenen boer genaempt Duypen, en een vrou genaempt Gebuerinne; VI. Een battementspel van dry personnagien, Wel gemaniert, een vrouwe, Beleeft van seden, eenen man statelijck gecleet, Bot verstant, eenen boer uyt Plomperdyen; VII. Een battement van twee personnagien, te weten, eenen boer genaempt Bot verstant, op

sijn boers gecleet met een ruyspijpe, dander personnagie gecleet ghelijck een eelman, genaempt Cloecken geest; VIII. Een battementspel van twee personnagien, te weten Vastelavont, eenen man boerdelijck gecleet, De Vasten, een baghijn met een corfken en een cruysefickx daer inne.’ Wyders behelst de bundel (formaet in-folio), een gedicht op den A.B.C. van dertien regels op elke letter, vyftig refereinen, meest van godsdienstigen aert, eene beryming van het Onze Vader en van den Weest Gegroet, eenige amoureuse liedekens, balladen en andere kleine stukken.

De dichterlyke verdiensten van Adriaen Wils zyn zeer gering. Zyn trant is volkomen in den smaek der oude rederykers, en sommige zyner refereinen gekantteekend met schriftuerteksten. Tot een proeve geven wy hier het volgende

Men leest een referein en een liedeken van dezen

dichter in de Schadtkiste der philosophen ende poeten, Mechelen, 1621, bladz. 96-98.

XVII. Balthasar Wils.

Waerschynlyk een kleinzoon van den voorgaenden. Hy had tot kenspreuk Veel wils maer kleyn vermogen; en inderdaed zyn dichtvermogen liep niet hoog. Men heeft van hem: De manmoedige Olimpia oft verlost Roomen. Vertoont op 't schouwborch ghenaemt de camer des heyligen Gheest binnen Antwerpen, op den 1 februari 1680; - Geluck en ongeluck, ofte de bedrooge dienstknaepen, 1682; en Den verliefden Periander; beide laetste stukken ook meer dan eens vertoond op de kamer den Olyftak, te Antwerpen.

XVIII. Cornelis Wils.

Broeder van Balthasar, en schryver van Den grooten en onverwinnelijcken Don Quichot de la Mancha, oft