Joannes Petrus van Male,
geboren te Brugge, 1669,
overleden te Vladsloo, 1735.

Het einde der XVII^e eeuw was voor ons land een der ongelukkigste tyden, die zich ooit opgedaen hebben. Belgie moest toen, aen de spaensche monarchie gebonden, onder 't zwak bestuer van Philips IV en Karel II, al de wisselvalligheden van dat ryk volgen.

Vrankryk, steeds met Spanje in oneenigheid, zond zyne benden naer Vlaenderen af, dat nu het slagtveld van Europa geworden zynde, door onophoudelyke tochten werd ontrust en deerlyk verdrukt.

In dien tyd leefde de dichter Van Male, en zyne dichtstukken zyn, als het ware, het getrouwe schaduwbeeld van al hetgeen toen deze gewesten hebben moeten onderstaen. Den ellendigen staet van het vaderland beschryft hy aldus op bladz. 58 van zyne Gheestigheden der Vlaemsche rhijm-const:

Het machtelooze Spanje trok deze landen in zyn ondergang mede; het hof van Madrid stuerde onkundige Gouverneurs naer Brussel, en by den uitlandschen kryg voegde zich inlandsche regeeringloosheid. Treffend wordt dit, in de volgende verzen, voorgesteld (bl. 21):

Een plotselinge ommekeer der fortuin was in dien tyd geen zeldzaemheid, en veel die het bestuer in handen hadden handelden zeer willekeurig. Eenen door onrechtveerdigheên verrykten lastheffer schetst de dichter, bladzyde 34, af:

De koophandel verkwynde, en de nyverheid ging naer gelukkiger streken over. De onbevolkte steden toonden nog slechts haren ouden luister door trotsche maer bouwvallige praelgebouwen, en door derzelver grootte,

schoon onbewoonde uitgestrektheid. Ontwykt de welvaert een land, de schoone kunsten en wetenschappen gaen ook welhaest op de vlucht.

Gedurende dit tydvak viel de geestgesteltenis van den landzaet zoo diep, dat de letterkunde als bespottelyk werd beschouwd. Ook was 't om eigen vermaek en genot dat Van Male zyne gedichten schreef (bl. 1):

Op bladz. 15 wordt 's lands regering, die de konsten onaengemoedigd liet kwynen, scherpelyk gelaekt:

De staetkundige verdeeldheid en weifelende staet des lands, gedurende de eerste jaren der XVIII^e eeuw, beschryft hy bl. 76:

Doch de nederlagen welke de fransche legers te Ramillies, Oudenaerde, Wynendale, Malplaquet leden, hadden invloed op den nationalen geest. Door de triomfen der bondgenoten ondersteund, verhief de vlaemsche leeuw zich weder eenigzins, en Van Male zong dus met geestdrift bl. 68:

Wegens des dichters eigene lotgevallen kunnen wy uit het gemeld werkjen opmaken, dat hy te Leuven gestudeerd, en daer den geestelyken staet omhelsd heeft. Vroeger was zyn jeugdig hart niet vry gebleven van minnetochten. In het gedicht de Avondbeschryving, op bl. 66 geplaetst, bezingt hy zyne beminde, onder den verdichten naem van Lucille:

Hy nam tot wapenschrift de spreuk aen: Unam ale, bladzyde 26:

Opvolgelyk was hy pastor te Bovekerke en te Vladsloo, in welke laetste plaets hy overleedt den 5 december 1735. In de kerk van die gemeente treft men eenen zerksteen aen, met het volgende grafschrift:

D.O.M.
R^dns dominus
joannes petrus
van male,
brugensis, clarus poeta,

ac historiographus,
qui ex curato de bovekercke,
parochiae hujus pastor
vigilantissimus,
obiit v decembris
m d cc xxxv
aetatis suae lvi.
praecare lectur ut
req. in pace.

Zyne nagelatene werken zyn:

I. Gheestigheden der vlaemsche rijmconst, behelsende menigvuldige zinspreuken, zedelessen, opschriften, hekelverzen, enz. door J.P. van Male. Brugge, by J.B. Verhulst.

De tael is zuiver, de dichttrant gemakkelyk, en zoo zoetvloeiend, dat men soms zou denken de werken van Cats in handen te hebben. De eerw. heer Schrant deelde er verscheidene gedichtjens uit mede1. Dit belet ons niet er hier nog eenige over te schryven. Op bl. 6 handelt hy over de Ydelheid der wereldsche zaken:

Hy schreef aen den dichter J. De Bruyn, van Amsterdam, met wien men hem had vergeleken, de volgende regels:

Eenige puntdichten, in het bundeltjen opgenomen, zyn niet van geest ontbloot. Bladz. 42:

II. Naukeurighe beschryvinghe van de oude ende hedendaegsche ghestaethede van de edele ende vermaerde stadt Brugge in Vlaenderen, door den heer ende meester J.P. van Male.

Dit boekwerk, in quarto-formaet op papier geschreven, berust ter stadsbibliotheek van Brugge (zie Compte rendu des séances de la commission royale d'histoire. Bruxelles, 1837, I, p. 233).

III. Levensbeschryvinghen der geleerde en door kunst vermaerde Bruggelingen.

Dit handschrift, behelzende 395 bladzyden in-4^o, behoort aen den heer Goethals-Vercruyssen, te Kortryk.

Het werk was tot den druk bereid, en bevat eene opdracht aen de regeerders der stad Brugge, benevens verscheidene gedichten, tot 's schryvers lof vervaerdigd, onder andere door Jacobus de Schryver, Adr. van der Brugghe, den augustyner monik Fr. Curtius, en den pastor van Sleidinge, M. Steyaert.

De HSS. van Ed. de Dhene, voornaem dichter der XVI^e eeuw, maekte zich Van Male, by 't samenstellen dezes werks, ten nutte. Het leven van denzelven is ook daerin by uitstek wel behandeld. Eenige gedichten van De Dhene worden er by aengehaeld, en men treft er nog ander berichten omtrent de Brugsche dichters der XVI^e eeuw in aen. Wy gevoelen ons opgewekt om hier eenige plaetsen uit die verhandeling over te nemen: bladz. 119:

‘Dat onse tale veel ryker en overvloediger als vele andere es, en eene aengename bequaemheyt heeft tot de dichtconste en het schryven van gedichten, rymen en refreynen, magh men soo wel sien uyt de menichvuldige werken, de welke dagelicx door onse nederduytsche lief-

hebbers met soo vele cierlijcheyt als conste in het licht gegeven worden, als uyt de oude schriften der voorleden tyden, de welke schoon sy den selven stap, mate, of verdeelinge niet hadden, als de hedendaegsche gedichten, echter seer volgeestigh, venstandigh en aengenaem waren. Tot Brugge heeft dese conste al van over twee en drie hondert jaren, door besondere geselschappen of gilden, geoefent geweest, en daer hebben uytmuntende verstanden hun verlusticht met de constige vingers aen de harpen van Apollo te slaen, soo als wy, in de Beschryvinge van onse constcamers, breeder hebben geseyt.

‘Maer onder al de schryvers, soo meyn ik dat Eduwart de Dhene, Lymans zone, borger van Brugge, en van beroep eenen procureur, of saekbesorger, wel den volgeestigsten is; ik hebbe met verwonderinge gelesen eenen boek in volle blad, inhoudende het Testament ofte uytersten wille van desen Eduwaert, waer by hy alle kerken, cloosters, capellen, geestelike en wereldlike, van alle staten, eenich aerdigh gedichte is jonnende. Hy heeft uytnemende schoone leeringen, geestige aerdigheden, en met een woord is in alles seer volmaekt. Hy was een medelid van beyde de constcamers de welke alsdan seer treffelyk in staet waren; de oorsake of reden, waer om hy dit Testament aenving, vertelt hy onder andere met dese navolgende redenen, dewelke wy te gewilliger alhier bybrengen, om dat in deselve vermaent wert van vele treffelike en geleerde liefhebbers der edele dichtconst.

‘Dit groot werk begon hy te schryven in het jaer 1561, zoo als hy te kennen geeft met dese woorden: Mijn Testaments begin, zoo 't my viel in, woensdagh den 14 mey 1561.... ‘En soo als hy aenteekent is voleyndight op den 24 december 1561, want hy dus sluyt:

‘Ik soude alhier eenige geestige en verstandige gedichten tot een naerder bewijs van sijne redenrijke vindingen plaetsen, maer late het om wijdlopentheyd te vermyden. Ik bevinde uyt sijne schriften dat hy eenen goeden genoegelyken broeder geweest is, sich verlustigende by vroyelijken geselschepe, seer wel ervaren in de latijnsche tale, als blijkt uyt de nauwkeurighe overséttingen van vele psalmen van David en andere kerkelyke lofsangen, begrepen in dese sijn voorgemelden boek. Het is waer dat hy geene groote schatten noch hooghe staten beseten heeft, want hy sijnen rijkdom genoegsaem te kennen geeft in de verclaringe van sijnen uytersten wille, en, om thien stuyvers, voor twee dagen inwoonder geweest is van het steen of de gevangenisse.

‘Dan, om onsen tijdt niet langer te slyten met het erhalen van gedichten, welkers mate onmatigh is, en nu t'eenemael buyten gebruyk, soo wille ik eyndigen, niet wetende wanneer dat het eynde van desen aerdigen poeëts leven geweest sy1, het gene ik meyne geweest te zijn, naer alle waerschijnelijkheyt, niet lang naer dat hy sijn Testament en uyterste wille, mitsgaders sijn eygen grafschrift hadde gemaekt, op twee manieren; het langste laten wy daer, maer het cortste, sijnde ook het bondigste, luydt aldus:

‘Hier mede soo late ik dit vremdt verstandt varen, het welke in sijnen tijdt seer aengenaem en gesocht was van alle vroyelijke geselschappen, gesellen en liefhebbers van conste, sijnde dikwils in d'een of ander gilde en vergaderinge geroepen, om iets geestigh en boerdigh te schrijven. Sijne maniere is suyver, vry en onvercrompen na dien tijdt; schijnt mede al niet veel werkx te maken van het eenvoudigh bijgelove, en heeft hier en daer al wat vrijder geschreven als de spaensche godvruchtigheyd van duc d'Albe hadde connen lijden.’

IV. Beschrijving der constcamers der stadt Brugge.

Dese geschiedenis der Rhethorykkamers van Brugge wordt in de bovengemelde levensbeschryving van Ed. de Dhene aengehaeld.

V. Daghregister van al het gonne gedenkweerdigh voorgevallen is binnen de stadt Gent, sedert den 15 july 1566, tot den 15 juny 1585; onderhouden by M. Philippus de Kempenaere, advocaet van den raed in Vlaenderen. Overgeset uyt het latijn door heer ende meester Joannes Petrus van Male, pastor van Bovekerke.

In dit belangrijk werk staen dag voor dag de gebeurtenissen, in Gent en omstreken voorgevallen, van den 15 july 1566 tot 15 juny 1585, met onpartijdigheid beschreven, en schoon Bernard de Jonghe by het samenstellen der Gentsche geschiedenissen veel uit dit handschrift overnam, zoo zyn toch deze oorspronkelyke aenteekeningen nog waerdig in het licht te verschijnen.

De heer Van Hulthem bezat het latynsche schrift (Catal. N^o 625), en een dagregister over het zelfde tydvak in het vlaemsch, door M. Gillis de Kempenaere opgesteld, hetwelk men met de boven opgegeven vertaling niet mag

verwarren. - Die vertaling werd door J.P. van Male aen den heer Martin Steyaert, pastor van Sleidinge, opgedragen, een man, de vaderlandsche letteren zeer genegen, die eene nederduitsche grammatica uitgaf1 en de vlaemsche dichtkunst ook beoefende.

Ph^s BLOMMAERT.