Memorie

‘Van het apparent verraet van de stadt van Hantwerpen,
Van den garnisoene van duucq d' Anjou
(gheseit duucq d'Alanchon),
alsdan ligghende in garnisoene in de voornomde stadt,
ende duer dien (met Godts hulpe) zy faulte hadden,
zoo was van de burghers van Hantwerpen
de naervolghende balade ghemaect
tot schande van de Franchoisen’

Het is genoeg bekend dat Francois, hertog van Anjou, broeder van Henrik den III^den, koning van Frankryk, door de algemeene staten der Nederlanden geroepenis geweest om over deze landen te heerschen, en dat hy, in 1582, Frankryk verliet om naer Vlaenderen te komen, aen het hoofd van een talryk leger. Nauwelyks was hy omtrent Kameryk gekomen, wanneer hy den hertog van Parma dwong het beleg dier stad op te breken, en onder de oogen van dezen krygsman zich van Cateau Cambrésis meester maekte. Deze eerste zege boezemde de Vlamingen het vertrouwen in dat by eerlang de Spanjaerden zou verdryven; maer het gebrek aen besoldiging noodzaekte het fransch leger uit een te gaen, en zoo werden de Nederlanders in hunne verwachting bedrogen. De hertog van Anjou begaf zich nu naer Engeland, met het voornemen, 't welk hy ook werkstellig maekte, van de koningin tot echtgenoote te verzoeken en haer tevens de heerschappy der Nederlanden aen te bieden; doch zyn verzoek en aenbod bleven onbeantwoord, en hy bragt by het hof dezer vorstin in vermakelykheden dagen

door, die hy beter had kunnen besteden. Zy liet hem niets dan eene streelende hope, welke hy niet zag vervullen.

Ondertusschen had de hertog van Parma Doornyk belegerd, en na een dapperen tegenstand deze stad beweldigd.

De hertog van Anjou, nu overtuigd dat hy vruchteloos getracht had zyn lot aen dat van Elisabeth te verbinden, verlaet, na de overgave van Doornyk, zyne poogingen in Engeland, en komt, vergezelschapt van Leicester, met eene engelsche vloot, naer Antwerpen, om bezit te nemen van de heerschappy, tot welke hy geroepen was. Hy wordt daer ingehuldigd, en zweert plegtiglyk de voorregten der Brabanders te zullen eerbiedigen en voorstaen.

Maer met afgunstige oogen het gezag van den prins van Oranje gadeslaende, en bemerkende wat invloed deze vorst had op het gemoed der Nederlanders, zoo neemt de hertog van Anjou op eens het besluit de Vlamingen aen zyn eigen willekeur te onderwerpen. In plaets dus van zyn krygsvolk te gebruiken tegen den prins van Parma, vormt hy het opzet zich meester te maken van Antwerpen, en van alle de plaetsen alwaer er fransche bezettingen lagen. Op den zelfden dag, namelyk den 17 january 1583, berst de samenzweering uit te Duinkerke, Dixmude en Dendermonde, welke steden de Franschen innamen; maer zy werden te Oostende en te Brugge afgeslagen.

In Antwerpen, zegt de schryver, dien wy hier volgen, geloofde de hertog van Anjou, dat de maetregelen, die hy genomen had, een goeden uitval zouden hebben. Een groot aental van zyne krygsmannen omringen de stad; hy zelf, aen het hoofd van zyne lyfwacht, veinst te willen uittrekken om zyne manschappen te monsteren. Deze maken

zich meester van twee poorten, na de burgers, die ze bewaerden, vermoord te hebben. Zy verspreiden zich door de straten van de stad, poogen door hun geschreeuw van tue, tue, ville gaignée, vive la messe, de burgers schrik in het hert te jagen, terwyl de stad alom in wanorde geraekt en het bloed aen alle kanten stroomt. De burgers, het gevaer ziende, wapenen zich in alle stralen. Het volk, heet op wraek, slaet de hand aen al wat tot redding kan dienen; men vecht met eene ongemeene woede; de Franschen worden overmeesterd en omhals gebragt, overal waer men er vinden kan: by de poorten van de stad is de moordery het afgryselykst. Door hunne kloekmoedigheid, eindelyk, zegepralen de strydende Antwerpenaren, die, verontwaerdigd om de trouweloosheid en de valschheid der Franschen, schuimbekkend deze verraders vervolgen, en ze byna allen doen sneuvelen: vyftien honderd van deze laetsten bedekken de straten met hunne zieltogende lichamen.

De hertog van Anjou haelde uit zyn verfoeyelyk verraed geene ander vrucht dan het ongenoegen van gewaegd te hebben vreedzame burgers aen zyne woede op te offeren. Er bleef hem niels over dan zich aen hunne geregte wraek te onttrekken. Hierin is hy gelukkig genoeg geweest te slagen, en hy vlugtte naer Frankryk, beladen met de schand van zynen eed verbroken en voor altyd het vertrouwen en de liefde der Vlamingen verloren te hebben.

Dit alles is vry algemeen bekend; maer hetgene minder wereldkundig is bestaet hierin, dat kort na deze gebeurtenis de wethouders van Antwerpen eene verklaring in het licht gaven, by welke zy zichzelven en hunne inwooners verregtveerdigden over hun gedrag en handeling ten aenzien van François van Anjou, en zyne helpers; gelyk wy vinden, onder andere by Van Meteren,

IV deel, 81 bladz., Hooft, II deel, 857 bladz., Bor, II deel, 139 bladz., en De Wez, V deel, bladz. 106, enz.

Wy denken dat de ballade, die wy hier mededeelen, als eene navolging mag beschouwd worden van die wethouderlyke verklaring, door den druk in handen van elkeen gekomen. Wie deze ballade opgesteld hebbe weten wy niet. Wy hebben dezelve getrokken uit een register, inhoudende de beschryving der geboorten, huwelyken en sterfgevallen, benevens de acten van koop en verpachting der goederen van de familie van Provyn, oorspronkelyk van Merkhem, by Dixmude, zynde dit register geschreven door Jan Colenbueden, die getrouwd was met eene dochter van Provyn te Merkhem, en nog leefde den 8 mei 1598.

‘Ten voornomden 17 january 1583, in de stede van Dixmude oock Franchoisen ligghende, verweldichden zy de borghers met verraet, vermoorden aldaer diversche poorters, ende deden groote pillaige. Ter memorie daer van.’

Het opgemelde register stelt ons in staet om hier nog eene andere byzonderheid by te brengen, hierin bestaende, dat de vader van den beroemden Hosschius (welke, in 1596, te Merkhem, by Dixmude, geboren was) den naem droeg van Syderoen de Hoossche, en zyne moeder dien van Joossyne Caeyaerts. Dit ziet men in de aenteekening, gehouden op het beroepen register van Jan Colenbueden, onder de dagteekening van den laetsten hoymaent 1605, zynde die van de geboorte van Hanskin van Provyn, van welk kind deze vrouw meter is geweest. Wy weten, van een anderen kant, dat Syderoen de Hoossche (niet Hossche) man van Jossyne Caeyaerts, nog leefde den 19 november 1613. Moge deze mededeeling aen de hoogachters van den dichter Hosschius welgevallig zyn!

LAMBIN.