Karel van Mander.

De poëzy was met den riddergeest in Vlaenderen uitgestorven. De verbeelding was verkoud by het aenraken der theologische twisten, die wel 't vernuft spitsten, maer het harte, die ware bron van tael- en kunstbezieling, allen gloed ontnamen. 'T kwam er op aen om te weten wat men gelooven, niet wat men uitvinden zoude. Vader Maerlant had eens algemeenen roem ingeoogst met het didactieke vak te beploegen; hy had eens gewild, dat de poëzy eer vruchten dan bloemen zou dragen, en de na hem volgende eeuwen traden gerust in het spoor des grooten mans voort, wien het te doen was om vooral de wetenschap onder 't vlaemsche volk te verspreiden: alleen was men er op bedacht zyn koelen leertrant warmte by te zetten met het voorbrengen, in de zoogezegde dichtwerken, van bovennatuerlyke wezens, die echter tot de Christelyke geestenwereld niet behoorden: door deze laetsten in werking te brengen, zou men toch gevreesd hebben ook het afgeperkte geloof omtrent dezelven voor het hoofd te stooten. En zoo was dan te midden van het twistende Christendom eene soort van mythologie ontstaen, die, min verheven dan die der Hebreeuwen, min lachend dan die der Grieken, min fantastiek dan die van ons voorvaderlyk Noorden, eer den geest vermoeide dan verlustigde, met het gevoel in geen verband stond, en de verbeelding zelve, schoon hare bastaerddochter, op de pynbank bragt.

Het was omtrent het midden der XVI^e eeuw; en eer-

lang zouden de schriftuerlike Zinnekens onzer Rederykers, de volkstheologanten van dit tydstip, door een vreeslyker drama vervangen worden.

Kort daer voren, immers in bloeimaend 1548, werd er een schilder en poëet geboren te Meulebeke, een myl van Thielt: hy heette Karel Van Mander. Zyn vader was een welgezet borger, die den post van ontvanger en bailliu dier plaets bediende. De stam der Van Manders was oud en aenzienlyk. Wegens diensten aen 't vaderland in den oorlog tegen de Schotten en Engelschen bewezen, schonk Filips-de Goede hem titels van adeldom: zyn blazoen bestond uit eene witte zwaen, die, met uitgebreide vleugelen, op 't water dobbert, eene gouden kroon of band om den hals; de grond was zwart, en de zinspreuk: weêrloosheit verwint.

Daer Karels moeder Johanna vander Beke genoemd werd, gevoelt men ligt, dat haer poëtische zoon, in eene eeuw, waerin men zoo gewoon was met klanken en woorden te spelen en te kaetsballen, de gelegenheid niet heeft verzuimd, om er wat aerdigs op uit te denken. Ook zegt de goede man vry ernstig in zyn brief aen Hemelaer:

Van jongs af aen verraedde Karel zyne wakkerheid van verstand: verscheidene grapjes zyner eerste jeugd worden er verteld, waeronder dat van een zyner schoolmakkers, wien hy beloofd had voor 's meesters ongenadige roede te beveiligen, 't geen hy uitvoerde, door op het lichaemsdeel, voor zulke straf blootgesteld, een duivelshoofd te schilderen, hetwelk des meesters gramschap, by 't opheffen van 't rokje, ontwapende, en dezelve in lach deed verkeeren: eene vertelling, die mede op A. Van Dyck is toegepast geweest1. De jonge Karel was geboren schilder; ook zyn rymzucht bleef niet lang verholen.

Reeds voor hy ter latynsche tael werd besteed, vervaerdigde de knaep liever mannetjes dan vervelende themata, en zelfs de blanke wanden waren voor zyne teekenkool niet veilig. Hy verzuimde niet studien op dezen of genen, karikatuersgewyze, te maken, en schreef er dan nog een puntdichtje op den hoop by. Karel werd van daer weggenomen, en te Gent by een fransch schoolmeester ter banke gezonden: hierna besteedde men hem als schilderleerling by een bekend kunstenaer, Lucas De Heere. Dit werkte den Meulebekenaer allergelukkigst in de hand: De Heere, die den Boomgaert der Poësye uitgaf2, vuerde tevens 's jongelings yver voor penseel en lier aen. Dan, hy bleef niet lang by dezen minnaer van Rhetorike, en, na nog een meester binden Kortryk gehad te hebben3, keerde hy in 1569 weêr naer zyne vaderlyke haerdstede.

Hier werd hy, als een geliefden broeder, die van ongemeen nut zou zyn, met open armen ontvangen: Refereinen en Liedekens stroomden uit zyne vruchtbare penne: ook

zegepraelde hy dikwyls in rketorikale pryskampen, zoo dat hy zich een volledige verzameling van tinwerk voor zyn toekomenden huisraed aenschafte: want de goede rederykers van dien tyd wisten nog dat poëten ook menschen zyn, die stoffelyke behoeften te voldoen hebben, en zy bepaelden zich by geene lauwers of borstmetalen.

By die kleiner gedichten liet onze laureaet het niet berusten: niet alleen was zyn penseel werkzaem voor 't Meulebeeksch tooneel, en betrad hy dit somtyds, het werd ook door hem van allerlei spelen voorzien: na 't schryven van kluiten en tafelspelen, werd ook de Bybel godvruchtig opgeslagen, om den schouwburg stof te bezorgen. Onder 's mans schriftuerlicke spelen van zinnen telt men zyne Dina, David, Salomons eerste rechtspraeck, Hiram, Nabuchodonosor, de afgod Bel en Babel, en de koninginne van Saba. Dit laetste stuk werd, tot stichting der gemeente, op Paeschen te Meulebeke vertoond, en meer dan vyftig persoonen traden er in op, waeronder ook de jonge broeder van Karel, Adam genoemd, die mede lier en penseel behandelde1. De schryver haelde er vele eer by in.

Niet even gelukkig was hy met zyn zinnespel Noäch, al ontbrak het daerin aen geen kunst- en vliegwerken, zoo min als in het voorgaende aen spelende persoonen. Had Karel voor de andere stukken de schermen, en verdere schouwburgbehoeften geschilderd, hier wilde hy een stap verder gaen. Om den zondvloed, zoo goed hy kon, tot de oogen te doen spreken, deed hy niet alleen een grauwen zeildoek over 't tooneel trekken, waerin verscheidene, op 't water dryvende en met den dood wor-

stelende, menschen en dieren vertoond werden, maer hy bragt de wateren zelve in 't spel: door middel van pompen en buisen werden zy over 't huis heen geleid, en tot op het tooneel gevoerd, en spoten er zoo dapper, dat velen der omstaenders, in groot getal uit omliggende plaetsen ter nieuwe Paeschviering toegekomen, te rug moesten wyken, niet begrypende van waer dit zypelend vocht kwam: zoo dat het luttel scheelde, of de goede menschen dachten zich door een waren zondvloed overstroomd1.

De zinnespeldichter was nu zes-en-twintig jaren geworden: eene onweêrstaenbare trek om de eeuwige Stad te zien was in zyne ziel ontwaekt. Na den vaerwelkus der zynen ontvangen te hebben (1573), trok hy naer Italie, in gezelschap van eenige voorname jongelingen. Te Rome verbond hy zich met een jongen schilder, Gaspar di Puglia2. Binnen de drie jaren, dat hy er verbleef, schilderde hy verscheidene grotesquen en landschappen, zoo in detrempe als in olie, voor kardinalen en andere heeren. Op zyne terugkomst uit Italie vertoefde hy eenigen tyd te Basel en te Weenen, in welke laetste stad hy met den schilder Spranger en den beeldhouwer Dumont den triomfboog vervaerdigde, by gelegenheid der intrede van keizer Rudolphus opgerigt. Na deze artistenreize met genoegen en kunstvoordeel afgelegd te hebben, hervinden wy hem in het rustige Meulebeke, waer hy beurtelings las, schreef en schilderde.

Hy was een poos gelukkig by zyn huisgezin: ook de

liefde begunstigde Karel, en een achtienjarig meisje, van wie de menestreel gezongen had ‘noch weet ik er eene, aerdiger gheene’ had hem hart en hand geschonken. Doch reeds by de bruiloft werd zyne vreugd overneveld door een treurig voorgevoel: hy voorzag de rampen, die zyn vaderland gingen bestormen. En toen hem 't eerste kindeken geboren werd, dreunde 't geklikkak der wapens hem reeds van verre in de ooren. Men vreesde, dat de misnoegde Walen (de Malcontenten) eerlang ook Meulebeke zouden bespringen. De vlugt naer omwalde steden was het eenigste reddingsmiddel tegen dien naderenden storm. Doch zyne ouders lieten zich zoo spoedig daertoe niet bewegen. Karel trok by voorraed met vrouw en kind naer Kortryk. Weldra keerde hy naer Meulebeke alleen te rug, om, met zyn broeder Adam, wat hy niet had kunnen medevoeren stedewaert te brengen, en by zyne ouders eene laetste pooging aen te wenden; maer vond het onzalige dorp reeds ten prooi aen de plunderzucht der vreemden. Zy vielen hem razend aen, en, daer hy ze met geen geld kon paeijen, besloten zy hem aen den eersten boom den beste op te hangen. Reeds was de ongelukkige tot aen den zelven, naekt en eene koord om den hals, gesleurd, toen er juist een ruiter, onder de Italiaensche troepen des hertogs van Parma in dienst, voorby reed. Karel herkent in hem een zyner oude kennissen, wien hy te Rome wel eens uit genegenheid eene teekening had geschonken, en smeekt, in 't italiaensch, hulp af. De ruiter verleende die, en ontrukte hem aen den dood. Ook volgde deze beschermer den schilder tot in het huis zyner ouders. Hier was alles nagenoeg weggeplunderd. Weinig toch had zyn broeder Adam, toen achttien jaren oud, kunnen redden, met zich, als goed fransch sprekend, onder de Malcontenten te mengelen, kast en

kist met eene byl open te breken, en zelfs zyne moeder geld af te dwingen, haer in schyn mishandelende, om ze voor wezenlyke mishandelingen te bevryden. De vreemdeling en Karel vonden den ouden zieken man in den ellendigsten staet: hem waren de dekens van onder 't lyf weggerukt. Men zoude hem naer Kortryk overbrengen, doch een hinderpael deed zich op: paerden, noch wagens waren er in 't gansche dorp meer, en de ruiter moest voort. Maer er klopte een kunstenaersharte in den boezem der beide broeders: zy besloten oogenblikkelyk tot het uitvoeren eener daed, die zoo schoon is als er eene in degeschiedenis uitblinkt, en ons met aendoening aen Eneas en den jongeling van Zaendam doet herinneren: zy bogen hunne armen tot eene draegbaer voor den gryzaerd, en terwyl hun moeder en zustertje, die zy uit een gracht, hare schuilplaets, hadden getrokken, hen opvolgden, droegen zy, door 't gure winterweder van een Driekoningendag, hunnen vader naer Kortryk, ruim drie mylen van Meulebeke gelegen. Aen de poort van deze stad gekomen, sprak de oude: ‘brengt my naer 't klooster der Grauwe Minderbroeders.’ Hy had vroeger aen dezen weldaden bewezen, en werd er met open armen ontvangen.

Karel hernam nu moed: had hy zyne have verloren, zyn penseel, en vooral zyne geliefden waren hem gebleven. Hy ging weêr vlytig aen 't schilderen, en vervaerdigde eene outertafel verbeeldende S^te. Catherina voor 't Ammelakensgilde, in de S^t-Martens kerk te Kortryk. Doch nu kwam de pest hem benauwen: om deze te ontvlugten begaf hy zich, met zyne vrouw en twee kinderen, naer Brugge; onderwege viel hy andermael in de klauwen der Malcontenten; hy werd met al de zynen schier naekt uitgeplunderd, en ontkwam ter nauwer nood de bloedzucht dier roovers. Tot de luijeren toe, waerin

Karels kindeken gewonden lag, werden gestolen! Een tafereel dien verfoeijelyke dagen waerdig.

Op nieuw bood Brugge hem eene schuilplaets, en brood aen zyne kunstvlyt; doch, als had de zwerver nog niet genoeg geleden, ook hier drong de pest door. Hy besloot en land, dat hem zoo luttel veiligheid aenbood, te verlaten, en vertrok naer Holland, waer hy zich te Haerlem nederzette.

Hier was de man van 1583 tot 1603, dus twintig volle jaren, werkzaem, en gedurende dit tydsbestek voerde hy beurtelings de pen en 't penseel. Hy rigtte er eene kleine Schilderakademie op met Hubert Goltzius, en een anderen schilder, Kornelis genoemd; terwyl hy een schouwburg op zyn huis te Leverbergen, tusschen Haerlem en Alkmaer, had opgetrokken, in 't welk zyne leerlingen tot vermaek van kunstvrienden speelden.

Talryk zyn de schilderyen, die hy vervaerdigde: deze, meest bybelsche historien vertoonende, worden nog door de kenners op hoogen prys gesteld1, en zeker kon de man, die by den vreemde zoo gehuldigd werd, geen gemeen kunstenaer wezen. Wy verzenden ter aenwyzing der werken van zyn penseel naer de nieuwe uitgave van zyn meestbekend werk, waerover nader.

Als schryver, en, ja, als dichter, heeft men hem eertyds geen regt genoeg laten wedervaren.

Snellaert, na opgave van eenige werken door Van Mander geschreven, voegt er by: ‘als poëzy hebben dezelve weinig om 't lyf, doch verdienen ze wel zeker lof van den kant der woordvoeging, en het vermyden van bastaerdwoorden2.’

Siegenbeeck denkt er weinig gunstiger over, en zegt: ‘De waarde van Van Manders dichtwerken is niet gelijk

aan het getal der zelve, en over 't geheel genomen gering. In 't byzonder staat hij bij de latere hollandsche dichters van dit tijdperk, in zuiverheid van taal, vloeibaarheid van maat, en andere dichterlijke verdiensten zeer ver achter1.’

De Vries is tot zeker punt regtvaerdiger jegens hem: ‘Karel van Mander, zegt hy, in taalkennis en onderscheidene kunsten bedreven, was ter dezer tijd een der eerste vernuften. Naar Italie gereisd, maakte hij bij zijne terugkomst zijne landgenooten opmerkzaam op de meerdere vorderingen der Italianen: zijn dichttrant is, als die der rederijkers van dien tijd, zonder de minste verheffing.’

Eenige regels verder, na iets vry gebrekkigs uit Karels Refereinen en gezangen aengehaeld te hebben, voegt De Vries er tot slotsomme by: ‘welk een verschil bij den mannelijken dichttrant van Coornhert! zoo verre overtroffen de Hollanders reeds toen de Vlamingen!’

Hoe onregtvaerdig! Het gaet persoonen by 't opstellen van een geschiedenis der letteren, als het steden gaet by het beoordeelen der algemeene belangen des lands. Men kan ook met den besten wil verscheidene byzonderheden niet nagaen, die ter juiste beoordeeling onmisbaer zyn. Monographien hebben dus hun byzonder nut. Uit het voorgaende ziet men ten minste, dat Van Mander, in 1577 uit Italie te rug gekomen, reeds voor de Vlamingen poogde te doen, wat Hooft, dit zelfde land gezien hebbende, slechts lang na dit stydstip, en ja, eerst na de dood van Karel, immers in 1601, voor Holland beproeven wilde: trouwens, de brief uit Florence aen de Amsterdamsche kamer in liefde bloeijende geschreven door den Drost, is van dit jaer.

Wy verheugen ons te zien, dat de critiek, of criticaster, die zelfs den roem van Vondel wilde doen waggelen, aen Van Mander volle regt heeft laten weêrvaren, by

het bekennen dat hy nog al tamelyk hoog met den verdienstelyken man liep.

‘Deze, zegt Witsen Geysbeek, behoort in ons oog tot degenen, die met den zestien jaren voor hem gestorven Coornhert, de nevelen der bastaardij verdreven, en Hooft de fakkel in hand gegeven hebben, die gedurende het grootste gedeelte der zestiende eeuw onze vaderlandsche letterkunde zoo luisterrijk heeft verlicht.’

Inderdaed, indien een deel zyner werken, waerschynlyk vroeger in Belgie vervaerdigd, sporen van dorheid en onmagt droegen, heeft hy zich zeker in onderscheidene stukken vry hoog verheven, en bewezen dat hy, gelyk dezelfde schryver zegt, met zyn voorganger Coornhert en zyn tydgenoot Spieghel, die hem slechts zes jaren overleefde, onder de ysbrekers behoort, welke den edelen vernuften der zeventiende eeuw het spoor baenden tot eene betere beoefening van onze vaderlandsche dichtkunst, dan tot hiertoe door de armzalige Rederykers geschied was.

Onder de stukken, welke strekken om ons den maetstaf der dichtwaerde van onzen Schilder aen de hand te geven, is er een, dat al zynen beoordeelaren onbekend is gebleven. Men legge het stoutweg in de weegschael tegen de beste regelen van Coornhert, men zal Karel daerin niet min zuiver, zinryk en krachtig dan dezen vinden, terwyl hy Spieghel zeker in vloeijendheid den loef afsteekt.

Het gedicht nu, dat wy hier grootendeels willen mededeelen, is getiteld:

Dit is waerlyk een werk dat den dichter, even onder betrekking van verlichte denkwyze, als van vernuft, tot eer verstrekt3.

Ook de volgende Boereclacht verdient eenige onderscheiding:

Dit woedig beest, gelyk men ligt vermoedt, is de oorlog.

De Olyfbergh of laetsten dagh is 't uitgebreidste dichtwerk van onzen schilder, en schynt wegens zyne zeld-zaemheid aen De Vries en anderen niet bekend te

zyn geweest. Over hetzelve een woord. Er zyn verscheidene verdwalingen en afwykingen in, die volstrekt tot de eenheid des onderwerps niet te brengen zyn, en zich voor geene episoden laten beschouwen. De schryver vangt aen met de herkomst der heidensche goden te verhalen, vergeet de schepping des heelals niet, spreekt van Seth, Enoch en Noach. Vervolgens handelt hy over de teekenen van den jongsten dag, over 's menschen boosheid en diep verval, over de valsche propheten. Hier na hangt hy een tafereel op van de deugden der heidenen, en stapt over tot Jerusalems laetsten ondergang. Hy vermaent ten goede, en weidt uit over de hemellichten, die de Heere benevens de hoofdstoffen zal vernielen. Dan klinkt de trompet des opstands; de ingeslapenen verryzen; de Eeuwige spreekt zyn vonnis uit. Ten slotte wordt de vreeze Gods aenbevolen, en de schoonheid van Gods stede afgeschilderd. Zie hier dit laetste gedeelte, 't welk echter tegen de vorige dichtproeven niet op mag, en vry hobbelig voortrolt.

Men ziet uit den Olyfbergh, zegt Witsen Geysbeek, dat zyn dichttrant reeds beter en vloeijender is dan die van Coornhert, en van zyn eigen vroeger gedichten.

Wy willen ook proeven van zyne ligtere poëzy mededeelen, en schryven eerst een brok af van een veldlied:

Men veroorlove ons nog hier een vry vloeijend lied mede te deelen, zoo als er wezenlyk maer weinige onder zyne tallooze liederen zyn, zynde de zoogezeide tale Chanaäns daerin meermalen stroef en duister, ofschoon de bladkanten van Bybelaenhalingen zwart zien:

Van Mander sloeg ook de hand aen 't vertalen: hy koos hiertoe Homerus en Virgilius; doch niet met den zelfden goeden uitslag: de tael was nog niet genoeg doorkneed, om zich tot den heldentoon te verheffen, en gaf beter het naïeve der herderlyken levens terug.

Van den Ilias bragt hy de XII eerste boecken over: het begin getuigt in der daed van geen groote verheffing, of goede versregeling:

Doch heeft zyn mededinger Coornhert, hoe hoog boven hem door De Vries gesteld, niet veel meer om 't lyf, wanneer hy, min zuiver dan de Meulebekenaer, in de Odissea, nog gebruik makende van 't voorschrift, dat Castelein, die excellent poëet moderne, gegeven had, 't Is al vaers van vyf tot twintich toe, aldus schreef:

Veel gelukkiger was Karel in zyne vertaling der Herderszangen en Landgedichten des Mantuaenschen zangers. Men leze slechts den aenvang der Bucolica:

Vondel vertaelde mede dien herderszang tweemael: eens in dezelfde maet als deze, en eens in Alexandrynen. Zyn Herderskout tusschen Melibeus en Tityr luidt aldus:

Men luistere nu naer Vondels alexandrynen:

Wy bekennen gaerne, dat er meer dichterlyke zwier in deze vertalingen speelt, doch denken, dat over 't algemeen Van Manders vertaling minder in lengte vervloeit, en 't oorspronklyke nader blyft. Als men daerby in 't oog houdt, dat de proeve des laetstgenoemden reeds in 1597 verscheen, terwyl Vondels eerste vertaling slechts in 1649 het licht zag, dan zal men niet aerzelen Van Mander lof toe te kennen.

De vlytige man wilde nog een werk leveren, waertoe hem de twee zusterkunsten, die de wellust zyns levens uitmaekten, de hand zouden leenen: het zoude tot inleiding strekken van den tempel, dien hy aen den roem der Schilders van verschillende natien wilde optrekken: dit werk is een leerdicht over de Schilderkunst.

Over de maet van dit gedicht schreef hy het volgende: ‘Ick hadde, dit bestaende, geen recht verstandt van de fransche dichtmate, dan evenwel geen behaghen in onse ghemeen oude mancke wijse: ik segghe manck, om dat wy de reghelen niet op eenderley mate en gebruyckten; daerom volgde ik de langde van d'Italiaensche octaven, doch op onse wijze oversleghen,’ enz.

Zie hier de 15^de en 47^ste strophen:

Dan, het werk, dat Van Mander den meesten roem bezorgde, en verdiende, is het boek over de levens der Schilders. Vóór hem was er weinig in dit vak by de vroegere schryvers gedaen. Lampsonius alleen had er zich by ons mede bezig gehouden1 en men mag zeggen, dat wy aen Van Mander byna alles verschuldigd zyn wat wy omtrent de Nederlandsche Schilders weten, welke van 1366 tot 1604 bloeiden2.

By dit werk, dat, even als 't leerdicht op de Schilderkunst, in de achttiende eeuw in een nieuwerwetsch gewaed werd gestoken, is gemeenlyk de uitlegging op de Metamorphosen van Ovidius gevoegd, waerdoor, ter zelver tyde dat in Belgie de legenden bloeiden, de heidensche go-

den en hunne mingevalletjes algemeen werden bekend1.

Met deze uitlegging van Ovidius deed Van Mander eene verklaring der heidensche beeldspraek vergezeld gaen, die niet min byval verwierf, en natuerlyk moest verwerven, in eene eeuw toen de Allegorie, met de zinnespelen in verband staende, de algemeene hulde der kunstenaren genoot. Ook werden die prozawerken ettelyke malen herdrukt, en een derzelve genoot de eer in het hoogduitsch vertaeld te worden2.

Beide deze mythologische schriften werden voor 't Vade mecum der schilders aengezien: zy bevatten zeker zeer vele nuttige aenmerkingen; geleerdheid en spitsvondigheid stralen er overal in door: doch men weet dat in die tyden de critiek het veld der zinnebeeldige oudheid nog niet gezuiverd had.

Wat de styl van zyne prozawerken betreft, wy bekennen met Siegenbeek, dat hy, schoon verdienstelyk voor het tydstip der vervaerdiging, eenigzins minder keurig is dan dien van Coornhert, van wien sommige schriften als een model van didactieken styl voorgesteld worden.

Keeren wy tot den Schryver zelven weêr. In 1604 had hy zich naer Amsterdam gaen vestigen, en overleed er den 2^den september 1606, in den ouderdom van 58 jaren; een talryk huisgezin nalatende. Dat Holland den vlytigen vlaming op zyne waerde wist te schatten,

bewees 's mans begraving in de oude kerk zyner verblyfstad. Een groote sleep van kunstminnaren had zich by Karels vrienden en leerlingen aengesloten, onder welke laetsten men, behalve zyn zoon Karel, Nik