[p. 94]
Hugo van Tabarie door Hein van Aken.
Dit is van her Hugen van Tyberien, hoe hi den coninc Saladijn ridder maecte, doen hem die coninc ghevanghen hadde in sijn lant.
Het es goet aen den vroeden leren,
Want mer alle wijsheit an verstaet.
Die hem ter vroetheit wilt keren
Alle wijsheit hi begaet;
5
Ende siet men aen dese grote heren
Eneghe dinghen doen, die hem mestaet,6
En es haer bate niet noch haer ere;7
En es niemant wijs in dommer daet.
Eens was een coninc, hiet Saladijn,
10
In heidenesse een rike soudaen,10
Hi was de vroomste sarrasijn11
Daer ic noyt af conste verstaen:
Wide ende side was dlant al sijn,
Ende alle tvolc was hem onderdaen:
15
Hi haette dorperlijc venijn;15
Meneghe doecht haddi bevaen.16
Te dier tijt dat die coninc
Dus regneerde, in sinen iaren,
Geviel dat kerstene volc voer ende ginc
20
In heidenesse met scaren.
Op enen dach men te stride ghinc,
[p. t.o. 94]
Bl: 94.
[p. 95]
Daer vele goede ridders waren,
Dat den kerstenen qualec verghinc:
God en woudse niet bewaren.
25
Een ridder, hiet Huge van Taberien,Vs 25
Was daer ghevaen in den strijt,
Ende doet bleven al sine partien.
Galylea, ende alle die
Van daer omtrent, waes sine, te dier tijt.29
30
Soe sere en scaemde hem ridder nie30
Als dat hi verwonnen lijt.
Vore den coninc brochte men desen,
Diene gruete, maer hi seide dat hine soude33
Vander doot niet moghen genesen,34
35
En waer dat hi hem geven woude35
Cm (soe moestet wesen)
Fijnder bysante van roden goude.37
Her Huge antwerde na desen,
Dat hem ongereet waren sulke scoude.39
40
‘Heere, al vercochtic alle mijn lant,
Ende mijn goet al uten gronde,
Ic en mochte soe menegen bisant
Niet ghefinieren, noch sulke ponde.’43
Die coninc antwerde te hant,44
45
Dat hire met siere trouwen voer stonde,45
Hi gave hem, voer die hant,
Een iaer, op dat hise verghelden conde.
Doen sprac die goede kersten man:
‘Ay, here, soe moestic hier weder comen;
[p. 96]
50
Want ic soe vele niet en can
Ghecrighen, wat mi mochte vromen.’Vs 51
‘Ghi sulter wale comen an,
Daeromme es goet respijt ghenomen.
Bidt uwen edelen lieden dan,
55
Dat si u hulpen, tuwer vromen;
Want ghi sijt vrome ende vroet,56
Ende ridder van prise goet,
Ende alle die kerstene sijn u hout.58
Het es wel recht dat ment doer u doet.’59
60
‘Here, God loent u menich fout!
Ic wille dan varen, God gheve mi spoet,
Dat ic vergelden mach mijn scout,
Ende dese vaert wel liden moet.’63
Doen leidene die coninc ongespaert64
65
Al te hant tere cameren binnen,65
Ende seide: ‘Her Hughe, maect mi ter vaert66
Ridder, ic wille ridderscap bekinnen;
Ic hebs langen tijt begheert.
Wat ridderscap es doet mi versinnen;69
70
Leert mi haer wesen ende haren aert,
Om den God, die de kerstene minnen!’
Her Hughe sprac: ‘Here, dit moet bliven;
Want u te lerene niet en es;
En mochte aen u niet becliven;74
75
Daeromme en eest u niet getes;75
Men mach geen hoger dinc bescriven
Dan ridderscap, des sijt ghewes.
[p. 97]
Ic woude een vreemde sake bedriven
Cledic met samite mes.Vs 79
80
Here, het sijn die hoge saken,
Ende daer toe al vol heilicheden,
Dat gire niet ane mocht geraken,82
Ghine waert kersten bi verheven;83
Ende daer af soude sere laken84
85
Mijn lof ende mijn ere, in alle steden.’
‘Her Huge, ghi moet mi emmer maken
Ridder; wat hulpt daeromme gestreden?
Ghi segt daer af soude minderen sere
U lof, ende uwe ere te gaen;89
90
En mach niet, ghine hebbes geen onere;90
Want ic hebbe u hier ghevaen.
Dies moetti nu, in alle kere,92
Altoes te minen dienste staen.’
‘Soe salict dan gherne doen, here,
95
Nadien dat moet sijn gedaen.’
Doen dede her Hughe den coninc dwaen,96
Sijn hoeft kimmen, ende oec sijn baert,
Ende dedene in een bat gaen,
Daer hi scone gedweghen waert.99
100
Hi seide: ‘Her Hughe, doet mi verstaen
Wat dit bediet, in ware waert,101
Ende waeromme dat ghijt hebt gedaen?
Soe mach ict prisen, eest prisen waert.’
‘Here, dit bat, daer ghi nu in baet,
105
Wildijt horen, dat leeric u,
[p. 98]
Dats dat ghi alle oncuusheit versmaet,
Daer men in mach vinden fu,Vs 107
Ende dat ghi alle [selke] dinghen haet,
Ende leidt voert een rein leven nu.’
110
Dit dochte den coninc herde goet.
Hi leidene op een bedde scone.
Hi seide: ‘Her Huge, maect mi des vroet,
Wat dit bediet? dat u God lone!’
‘Here ghi sult setten macht ende moet114
115
U bedde te makene in Gods trone,115
Daer ghi ewelike op roedt:116
Daer spant God den sinen crone.’
Nuwe linen, cleeder witte
Began hi den coninc te doene ane.
120
Hi seide: ‘Her Huge, wat bediet ditte?
Ende wat gheeft ons te verstane?’121
‘Here, dat ghi al sonder smitte
Sult sijn als die witte swane,
Dat u geen oncuusheit en besmitte,
125
Ende pijnt u in doechden te volstane.’125
Hi cleedene met samite roet.
Die coninc vraechde waerom hijt dade?
‘Here, dat ghi sult geven clein ende groet,
Na u macht, vroech ende spade,
130
Ende dat ghi, tote in u doet,
Altoes sult vorderen goede dade,131
Ende waer dats die heilige kerke heeft noet,
Suldise bescudden, ende staen in staden.’
[p. 99]
Twee swerte cousen hi den coninc an doet.Vs 134
135
Die coninc vraechde waerom hijt dede?
‘Here, dat ghi overmoedichede136
Sult altoes worpen onder voet,
Ende dat van der erden al u lede
Ghemaect sijn, ende ghi ter erden weder moet.
140
Ootmoedich maect in den hemel stede140
Den sinen, ende gheeft goeden spoet.’141
Een gurdelkijn van witten siden
Gordi den coninc, te dien stonden.
‘Here, dit bediet, in maechdoms wisen,144
145
Soe sidi in reinicheiden ghebonden.145
Luxurie haet God; alsoe doedise,146
Dat voer Gode es doetsonde.147
Cuusheit geeft God der ingelen spise,148
Als ghi in reinicheden [sijt] vonden.’
150
Hi spien hem ij gulden sporen.150
Die coninc vraechde waerom hijt dede?
‘Here, dat ghi coenlike, als te voren,
Rijt in uwe viande scare,153
Ende en laet u die bloetheit niet becoren,154
155
Dat si u brinct in eneghe vare.155
Bi den goude soe sidi besworen156
Gode te dienen al u jare.’
Doen gorde hi den coninc tsweert,
Dient algader wel behaecht
160
Te wetene dat hijs begheert,160
Die coninc, ende heves her Hugen gevraecht:161
[p. 100]
‘Here, [dat] ghi sijt rechs, ende onrechs weert;Vs 162
Wien dat ghi veronrechten saecht,
Dat ghi alse een leeu gebeert164
165
Op coenheit, des ghijt verjaecht.
Noch bediet tswert een ander zake,
Dat es gerechte ontfermichede.
Soe suldi in daden ende in sprake
Bescermen haer goet ende haer lede,
170
Ocht aen rike heren gebrake.170
Dat es der caritaten sede.’
Ene huwe, wit als een snee,172
Sette hi opt hooft Saladine.
‘Here, nu en laet u nemmermee
175
In ghere wijs hoverdich schinen.175
Met gode es hoverde gevee:176
Hi worpse in die helsche pinen,
Daer si eewelike in doecht wee,178
Ende baedt in den helscen venine.’
180
Die coninc sprac: ‘ghebrect mi yet?’
‘Jaet, here, in uwen hals enen slach.’
‘Soe geeften mi!’ ‘Here, in der.’ ‘Ende waer bi?’182
‘Om dat ics niet doen en mach,
Ende om dat ic u gevangene si;
185
Daer omme hoert daer toe verdrach.185
Die ridder slaen sal die moet sijn vri.
Het wert wel op enen anderen dach.’187
Die coninc sprac: ‘Nu maect mi vroet
Bediedenesse, ende niet messaect,189
[p. 101]
190
Als diet algader wel verstoet.’
Als hijs vraechde her Huge sprac:
‘Here, ghi sult pensen in alder stont
Om hem, die u ridder heeft gemaect,
Ende houden in uwer herten gront
195
Dat hi u leerde, al ongelaect.Vs 195
Here, nu willic u visieren196
Vier poenten, die sijn verheven,
Die ghi emmer moet anteren,
Suldi leiden ridders leven:
200
Verraders scouwet, ende haer manieren;
Want God heeftse verdreven;
En laet u daertoe niet bestieren
Dat ghi valsche vonnesse laet geven.
Dat ander poent laet u geraden:204
205
Beide vrouwen ende ioffrouwen,
Wildi ridder sijn van daden,
Soe moetti hem dienen met trouwen,
Ende na u macht staen in staden:
Als ghise in node sult bescouwen
210
Doet altoes aen hem u ghenaden;
Des en laet u niet berouwen.
Gode es dat derde poent bequame,212
Ende een hoge gemeten:213
Dats soberheit, enen reinen name.
215
Dies en willic niet vergeten,
Dats dat elken wel betame
Te maten drincken ende eten.217
Dat hem aen sijn ere mesquame
Dat waere goet af ghespleten.
[p. 102]
220
Tvierde poent magic u maken mare:Vs 220
En dade noetsake menegerande
Hoert dagelijcs messe ten autare:222
Daer suldi draghen u offerande,
Ende bidt Gode dat hi u gespare
225
Ende bescerme iegen u viande.
Dats oetmoet een deel ware,226
Die crone draecht in allen lande.’
Nu comt die coninc vorts gegaen
Uut siere cameren, in der zale,229
230
Daer vergadert sijn ende gestaen
xxiiij amerale.231
‘Her Huge, seide hi nu, waent bestaen232
Hier te biddene, ic raet u wale.
Het mach lichte alsoe vergaen,
235
U scout sal minderen bi ghetale.’
‘Saladijn, her coninc rike,
Ghi sijt die alder meeste heere,
Ende soe milde dat uwes gelike
En leeft, die nie gaf soe sere.
240
Het es recht dat men u wike.
Nu salic bidden, na uwe lere.
Nu, gheeft mi soe mildelike,
Dat si mijn bate ende u ere.’243
‘Twaren, Hughe, dat si.244
245
Veertich dusent soe hebter dan.
Mi ware leet verloerdi aen mi
[p. 103]
Uwer bede; ic ben diere u wel an,Vs 247
Ende ic en wille oec niet dat ghi,
Meer bidt: ic bidde elken man,
250
Die hier es, dat hi
U gheve ende doe sijn ere daer an.’
Die coninc ghinc al omme te ringhe,252
Onder allen sine baroene,
Ende bat elken sonderlinge
255
Dat hi gave den ridder coene.
Men gaf hem ponden ende scellinghe,
Soe dat quam, te sinen doene,257
Lm guldene penninghe,258
Boven sinen renshioene.
260
Die coninc dede heren Hugen geven
Sijn ghelt ende sinen tresoriere.
Hine was noyt soe blide in sijn leven.
Hi danckes den coninc goedertieren.
Tgeven hadde hem wel verheven:
265
Hi nam doen orlof ende reet ewech sciere.
Sijn droeven es nu al bleven,
Om dat hem woesch sine ponteniere.267
Die here es alder heren
Die moetse alle salich maken,
270
Die peinsen om her Hugen leren.
Het sijn soe vele hoge saken,271
Diese hem tonthoudene woude leren,
Hi soude in hemelrike geraken.
Dit heeft gedicht, te love en te eren
275
Allen ridderen, hein van aken.
Hier gheet uut van her Hughelijn van Tyberien.
[p. 104]
Dit gedicht, medegedeeld volgens myne belofte (Belg. Museum, deel IV, bl. 102) wordt gevonden in een papieren handschrift der XVe eeuw (op de koninklyke Bibliotheek te Brussel), afkomstig van den heer Van Hulthem, formaet in-folio, met twee kolommen op elke bladzyde, schrift van omtrent het jaer 1400 (Bibliotheca Hulthemiana, VI, pag. 51, no 194), als mede in het Comburgsche handschrift van oud-vlaemsche gedichten, te Stuttgart. De fransche tekst, dragende voor opschrift lordene de chevalerie, in 508 rymregels, benevens een prozaïsch verhael van denzelfden titel, staet by Méon, Fabliaux et contes, I, p. 59-82. Mone denkt dat de Saladyn, gedrukt te Audenaerde in 1480, en waervan ik uittreksels heb medegedeeld in myne Verhandeling over de nederd. tael- en dichtkunde, II, bl. 244-246, hetzelfde gedicht zy (Zie zyn Uebersicht der Niederl. Volksliteratur, bl. 89); doch hy vergist zich daerin. Dit laetste heeft 1621 rymregels.
J.F. WILLEMS.
6Hem, hun.
7En es, het en is.
10In heidenesse, in het land der heidenen; in den franschen tekst: en terre paienie.
11Deze regel ontbreekt in 't HS., maer staet in den Comburgschen codex.
15Dorperlyc venijn, het venyn der kwade zeden (fr. vilainie).
16Doecht, deugd.
Vs 25Taberien (niet Tyberien). fr. Hues ot non de Tabarie.
29Waes sine, was zyn, behoorde hem.
30Nie, nooit.
33Diene gruete, die hem groette. - Hine, hy hem.
34Genesen, verlossen, bevryden.
35En waer, 't en ware.
37Fijnder bysante, fyne bisanten, zekere grieksche muntstukken.
39Scoude, schuld, ransoen.
43Ghefinieren, betalen, fr. finer.
44Te hant, thans, terstond.
45Dat hy daervoor op zyne trouw zoude instaen.
Vs 51Wat mi mochte vromen, wat ik daertoe ook te baet zou willen nemen.
56Vroet. In het HS. leest men gesont, 't geen echter niet rymt.
58Hout, genegen, toegedaen.
59Doer u, voor u.
63Liden, vergaen, overgaen.
64Leidene, leidde hem. - Ongespaert, zonder verwyl, zonder tydsparen.
65Tere cameren, t'eenre, in eene kamer.
66Ter vaert, terstond.
69Doet mi versinnen, Doe my verstaen. Zie boven, bl. 53.
74En mochte, het en mochte.
75Daerom raekt u dit niet. Getes schynt te zyn het praeteritum van teesen, verwant met teisteren, tasten, tasch (iets waer men in tast), enz.
Vs 79Indien ik een mesthoop met sameet (zyden fluweel) bekleedde.
82Dat gire, zoodat gy er.
83Of gy moest daerby tot christen verheven zyn.
84Laken, bevlekken, een vlek krygen.
89Te gaen, vergaen.
90En mach niet, dat kan niet zyn. Ghine hebbes geen onere, gy hebt des geen oneer.
92In alle kere, allerwyzen.
96Dwaen, afwasschen.
99Gedweghen, gewasschen.
101Waert, woord.
Vs 107Fu, foei, smadelykheid.
114Moet, gemoed.
115In Gods trone, in Gods Hemel. Fr. Conquerre lit en Paradis.
116Roedt, rust, van het verbum roen, hoogduitsch ruhen. Fr. car chou est li lis de repos.
121Gheeft, voor gheeft 't.
125Pijnt u, u bemoeit, u werkzaem toont.
131Vorderen, bevorderen.
Vs 134Swerte cousen, in den franschen tekst: de saie brune et delijés.
136Overmoedichede, overmoed, hoogmoed.
140Ootmoedich, de ootmoedige.
141Spoet, voorspoed, geluk.
144In maechdoms wisen, fr. Ausi com en virginité.
145Soe sidi, zoo zyt gy.
146Alsoe doedise, indien gy die doet, indien gy u daeraen schuldig maekt.
147Dat, dat 't.
148Der ingelen spise, de spys der engelen.
150Hi spien hem, hy spande hem, hy bond hem.
153Rijt in, inrydt.
154Bloetheit, blooheid.
155Vare, vervaerdheid, vreeze.
156Bi den goude, by het goud der sporen.
160Dat hijs begheert, wat hy deswege verlangt.
161De coninc, namelyk de koning. - Heves, heeft het.
Vs 162Onrechs weert, hetgeen onregt is afweert, bestrydt.
164Dat gy u stout als een leeuw gebaerd (gebaren, zich aenstellen door gebaerden), opdat gy zulk een onregt verjaegd.
170Indien de vermogende heeren van uw land aen dit beschermen te kort bleven.
172Huwe, voor huve, huif, fr. coife.
175In geener wyze hoovaerdig toonen.
176Gevee, vyandig.
178Doecht wee, wee onderstaet.
182In der, ik en dar, ik durf niet.
185Daertoe behoort men by verdrag te komen.
187Het gebeure dus op een anderen tyd, wanneer ik namelyk vry zal wezen.
189Messaect, verloochend, verzaekt.
Vs 195Dat, wat.
196Visieren, aenwyzen; of doen bemerken.
204Ander, tweede.
212Het derde punt is gode byzonder welgevallig.
213Een hoge gemeten, een hooge mate (van deugd, van volkomenheid).
217Te maten, matelyk.
Vs 220Maken mare, bekend maken.
222'T en ware by noodzakelyk beletsel van den een of anderen aerd.
Messe, de fransehe dichter voegt er nog by dat elke ridder ook gehouden is alle vrydagen te vasten, ter nagedachtenis van den dood onzes Zaligmakers.
Messe, de fransehe dichter voegt er nog by dat elke ridder ook gehouden is alle vrydagen te vasten, ter nagedachtenis van den dood onzes Zaligmakers.
226Dit is een waer gedeelte van de eigenschappen des ootmoeds.
229In der zale. Het HS. heeft uut der zale.
231Amerale, admiralen, niet zeeadmiralen, maer oversten, bevelhebbers van allerlei soort, volgens de arabische beteekenis van het woord.
232Waent bestaen hier te biddene, onderneem toch eens van hier om geld te bidden.
243Dat si, dat het zy; in 't HS. dat es.
244Waerlyk, Huge, het zy zoo. Dat si, voor dat 't si.
Vs 247Diere u wel an, die u dezelve gunne.
252Te ringhe, in het ronde.
257Te sinen doene, tot zyn verdoen, tot zyne beschikking.
258L.m dat is 50,000. De fransche dichter is zoo mild niet en heeft treize mille besans.
267Ponteniere, beurs, hetzelfde als in 't fransch pautonnière, doch meer waerschynlyk afgeleid van onze ponden gelds; immers, men gebruikte soms ook wel het woord pond voor geld. Zie Nieuwe werken der Maetschappy van Leyden, III, 2de stuk, bl. 158.
271Het sijn, daer zyn.
