[p. 184]
Van vele edelen parabelen ende wiser leeren.
Het sal groet gheluc ghewoudenVs 1
Sal de sot goet behouden.
Die scalcheit leert in siere joghet
In hem veroudt selden doghet.4
5
De muus niet gherne te kinde en gheet,
Daer si bi die catte weet.6
Wie dat levet na spaus ghebode
Es der sonden quijte voer Gode.
Langhe aerme ende wide hande
10
Hebben de heren van den lande.
Die niet wel en can ghebeden
Versuchte met sericheden.12
Menech set mi te borghe in scaden
Ende voert wech dat hi hevet geladen.
[p. 185]
15
Men behoeft enen dicken scilt
Die alle dinc anden wilt.Vs 16
Siet op u ende benijdt mi niet,
Soe messeleec eest wat u ghesciet.18
Wat ghi hoort ofte siet,
20
Muust wel maer en mauwet niet.
Ic hebbe verstaen in minen zin
Swighen brinct vele rasten in.22
Hets jammer dat een clein goet
Goede vrienscap scheiden doet.
25
Ghelapte scoen ende hanscoen wit
Dats een dinc dat qualic sit.
Alse papen stove houden27
Soe moets die leide duvel wouden.28
Tes quaet met hem drincken ghelach
30
Die qualec ghelt, ende vele mach.
Om dat de wolf sijn gans verloes31
Swigic vore den eten altoes.
Van quaden tonghen ghevenijnt
Wert in dinde menech ghepijnt.
35
Ay mi, ay mi, wats mi ghesciet,
Ic soeke trouwe, en vinder niet!36
Die mint dat hem sal laten,
Hi legger ane sen te maten.38
[p. 186]
Wildi bliven in u ere
40
Soe staet vaste, het wayt sere.
Van haesten comt dic swaer verdriet,
Maer die wel beit hem en gebrect niet.Vs 42
Wie in officien comt in heren hove
Seker hi leeft meest bi rove.
45
Die hem selven niet en kint
Hi verliest meer dan hi wint.
Al selken vrient en achtic niet
Daer mi lachter bi ghesciet.48
Hoe verre een vrient den anderen si,
50
Daer sal doch trouwe wesen bi.
Wat men valschen vrienden claghet
Dat bleve beter onghesaghet.52
Ieghelijc wachtem dies:
Te vele bestaen es al verlies.
55
Wie dat blide es om mijn sneven,55
Ghevalt hem aerch, magic dan leven,
Ic saels achten vele te min:
Dats sijn loen, tuucht mi mijn sen.
Wetti hoe de werelt staet?
60
Doet mi goet, ic doe u quaet;
Doet mi ere, ic doe u lachter;
Trect mi vore, ic sette u achter.
Vrient, die men lichte verliesen mach,
Die daer omme waecht op eenen dach
65
Lijf, goet, ziele ende ere,
Hi es bedroghen al te sere.
[p. 187]
Minne, sonder trouwe,
Biechte, sonder rouwe,
Bedinghe, sonder innecheit,Vs 69
70
Dats al verloren aerbeit.
Deus, Here God, hoe mach dat sijn:
Vrouwen, die gherne drincken wijn,
Datse niet en peinsen dan
Hoet ghewinnen mach haer man?
75
Alsoe menech hoet alsoe menech sede,
Ende alsoe meneghen sen daer mede;
Men can niet soe vele goets gheleren
Men en maecht in quade keeren.78
Nijt, vrese, minne, ende miede,79
80
Dese iiij dinghen doen dat die liede
Dat recht vonnesse verberen,81
Daer si hen selven met onteren.
Twee dinghen God niet doen en mach
Die ic wale doe al den dach:
85
Ic ga wel tenen betren man;
Ic sondeghe, des God niet en can.
Leert men eenen jonghen man
Doghet, die hi niet en can,
Wetti hoe hi dat verkeert?
90
Leert u selven, ic ben gheleert!
Die niet en can ende niet en wilt leren,
Ende van eren comt tonneren,
Ende niet enen sot en verdraecht,
Wijst desen daer men sotten vraecht.
95
Soe waer een wolf herde zi95
Daer en sijn die scape niet vri.
[p. 188]
Ende daer de wolf bestrijt den ram,
Ic weet wel wie tierst wert lam.
Wee den mensche, die Gode verwerct,Vs 99
100
Ende in die sonden wert ghesterct;
Want eest, alst ghescreven staet,
Sone wert der sonden nemmermeer raet.102
Ic wil minen aermen maghen
Selden minen commer claghen,
105
Ic en wil oec minen scat niet
Berghen daerne de duvel siet.106
Soe wie dat mi quijt met eeden
Hi quijt mi met behendecheden;
Stake elc eet als enen doren
110
Hen worde cume soe vele ghesworen.110
Die alle dinc wilt besorghen
Hevet selden saechten morghen;
Wie bi daghe niet varen en mach
Vare bi nachte, ende late den dach.
115
Wie dat ontsiet den donderslach,
Clopper jeghen al dat hi mach;
Wie den anderen ontsien moet,
Anveerden, soe es sier zorghen boet.118
Meneghen stoet moeti ontfaen119
120
Die met Gode wilt omme gaen,
Ende sal hi Gode bestaen nochtan121
Soe moetti wesen een kersten man.
Niemen en mach ghedoen bat123
Dan hi hem pine te doene dat,124
[p. 189]
125
Met dommen domp, met wisen wijs;
Want het is nu der werelt prijs.
Die wise hi can menech goet
Daer na die domme lettel doet;
Menech wise doet nochtan
130
Daer hi doet onwijsheit an.
Dat wijsheit gheen erve en si
Noch conste, wanhaget mi;Vs 132
Want niemen hevet, sonder aerbeit,
Wijsdom, ere, noch rijcheit.
135
Dat Salomon den wisen leerde
Maercolf dic dit wederkeerde;136
Nochtan vint mense die in hare lere
Souden de wisen gherne verkeren.
Een sot nemt eens sot sanc
140
Vore der vedelen gheclanc,
Ende, wat men den sotten leert,
Sinen sanc hi niet en verkeert.
Bi sinen worden kinnic den doren,143
Entie esel bi sinen oeren;
145
Want dien doeren dunct selden goet
Soe wat dat die wise doet.
Selken raet de duvel gheeft
Daer menech bi in sonden leeft.
Soe wie dat verdraghen mach
150
Gheeft den duvel enen swaren slach.
Soe wie rovers ende drunken siet151
Hi es sot ontsiet hire niet,152
[p. 190]
Drunckenheit es selden soe vri
Daer en es sonde, scande, scade bi.
155
Men siet selden rijcs mans huus
Sonder dief ochte sonder muus:
De dieve salmen te rechte hanghen,
Ende die muse met vallen vanghen.
Wie vosse met vosse vaen sal
160
Hi moet kinnen haer weghe al.
Wie dat vosse [met] muse weert,Vs 161
Hi weret hem spise, dier hi gheert.162
Het hevet selden vette muus
Den vos ghebeten in sijn huus;
165
Der muus es alle weelde ontseght
Als si in die valle leght.
Wie oude honde in bande leidt
Hi verliest dat hi aerbeit;
Eens ossen scinckel hadde liever een hont
170
Dan van roeden goude een pont.
Hoe wel een hont ghetemt si
Eens honts sede es hem emmer bi.
Al ginge die hont talder stont
Ter kerken, nochtan bleeft een hont.
175
Soe wat manne den sot leert,
Sinen sanc hi niet en verkeert;
Des sots sanc en es niets weert,
Want hi te beteren niet en gheert.
Ic weet wel dat verraderen ende dief
180
Selden met goede lieden sijn lief;
Wie gherne vint gherne steelt,
Wie gherne verliest gerne speelt.
[p. 191]
In trouwen mach men an hen verstaen
Die al greenkenden henen gaen;Vs 183-184
185
Men scelt onghetrouwe menech man185
Dies hem selven onthouden niet en can.186
Een man die maer een mesdaet doet
Mach men beteren, ende bliven goet;
Nochtan hem selc quaden name gheeft
190
Die selve hondert quadere heeft.
Die xxx doghden begheet,191
Eest dat hi eens omme sleet,192
Der doghet wert vergheten al,
Maer de mesdaet hout ghetal.
195
Die te sere dronken sijn
Ende die een srijcs mans kindekijn
Dicke leert te water gaen,
Daer leit seldentijt coren aen.198
Soe wien dat ic sterven sie
200
Ic en gheerde te sterven nie;200
Alsoe langhe alsict can gheliden201
Willic jeghen de doot striden.
Wat goets een man hevet ghedaen
Alse hi sterft dat vint hi saen;
205
Maer dat hi achter hem laet
Dan wetti niet hoet es bestaet.206
Die doot lieve van lieve sceedt;
De doot ons van vrienden leedt;
[p. 192]
De doot ons de liede steelt,
210
Ghelijc een die scaep speelt.Vs 210
En es ons gheen feeste groet
Dat ons ten lesten gheeft de doot;
Maer alsoe langhe alse ruert de mont,
Soe es ons die vaert oncont.214
215
Coenheit, edelheit, hovescheit, joecht,
Wijsheit, rijcheit, ere, ende doeght,
Die en wilt de doot niet sparen,
Wine moeten daer wi verdienen varen.218
Alse de sieke den ghesonden laeft
220
Ende de doede den levenden graeft,
Soe seldi weten, sonder strijt,
Dat hier naect een ander tijt.
Constic soe wisen meester verstaen,
Dien woudic gerne te rade gaen,
225
Die dore den mensch devel zaghe:225
Die woudic loven alle daghe.
Wijn, reine, versch ende goet,
Verblidet al der lieden moet;
Cranke wine, droeve ende cout,
230
Die maect saen de lieden out.
Wat ghi segt ofte segghen moocht,
Hen es niemen edel dan die doeght;
Dat latic wel u allen horen,
Wie recht doet es wel gheboren.
235
Ghenade ende ontfermecheit
Heeft ons verloest uter hellen leit;
[p. 193]
Troest, biechte, ende raet,
Ons allen wel in stade staet.
Die crumen sijn vore gode weert,
240
Die niemen tsier taflen en gheert:Vs 240
Aelmoessene bidt vore den man,
Die selve ghebidden niet en can.
Wie dat duvels werken werct,
Ende niet en roect wie dat merct,244
245
Soe wat mi daer af ghesciet,
Diene houdic vore enen inghel niet.
Soe waer een inghel wille zijn,
Met sinen werken doet hi in schijn;248
Ende waer de heileghen Geest es mede
250
Daer es peis ende vrede.
Waer sijnse die vrome heren waren?
Daer si ligghen wast gers ende waren;252
Niemen soe grote here en si
Hine moet sterven, alsoe wel als wi.
255
Dat roemsche rike steet niegherinc na255
Dan hoe de werelt in werringhe sta;
Sine roken op de scape twent,257
Op dat men hen die wolle sent.258
Alse sonden in thof van Roeme comen
260
Daer werdense den lieden benomen,
Ende hoe dat si die behouden
Dies soe moet gheluc wouden.262
Hen wert nie man soe hoghe ghetoghen
Hem en was leet was hi bedroghen;
[p. 194]
265
Die oec niemen en can bedrieghen
Hi en soude niemen lieghen.
Wie goet met noede ghewonnen heeft
Hets wonder soe hijt saechte begheeft;
Maer saechte ghewonnen goet
270
Dat maect enen lichten moet.
Hi es dom die der trouwe soect
Daer mens een twint niet en roect;
So wie blect lenden ende dorenVs 273
Hevet met rechte beide verloren.
275
Die peren scudt voer een zwijn,
Diene moghen niet wel reine zijn;
Wie sant telde ende sterren schijn
Hi mochte wel onledech sijn.
Die wilt dat ic hem verwere
280
Sal doch doen dat ic beghere;
Die gherne minen wille doet
Dien dragic emmer houden moet.282
Tfi den melden, fi den goeden,
Tfi den hoofschen, fi den vroeden,
285
Tfi hen allen die nu leven,
Sonder die ghelt mogen gheven.
Wachten die hem te wachten heeft,
Men vindt in niemen trouwe die leeft;
Spel van vrouwen ende heerscaps helde289
290
Mach men verdriven al met gelde.
Ay hoort, die clerc es die can latijn,291
Maer enen gulden florijn
[p. 195]
Ware hem beter, sijt seker des,
Dan enen sac vol latijns es.
295
Ic hebbe gheweest in dat lant
Daer ic vele liede vant
Die meer doer den D' dadenVs 297
Dan dore Gode ende sijn ghenaden.
Siet van wien ghi sprect ende wat,
300
Ende waer, ic rade u dat:
Alse dwort ute es en mach niet in,
Al sout costen herte ende zin.
Die niet en can noch en weet,
Ende niet en heeft noch en gheneert,
305
Het es anschijne, oppenbare,305
Dat hem es nakende ermoede zware.
Doen ic goet hadde, ende ic mocht geven,
Vandic nichten ende neven;
Ende als mi mijn goet ave gaet,
310
Vindic niemen die mi bestaet.
Vrouwe die scaers .. en draghen
Ende selve haren vloer vaghen,
Ende camecate sonder cnapen:311-313
Hier op sta ic te gapen.
315
Men gheeft nu niemen tsine
In biere, in broede, noch in wine,
Ooc in geenrande comenscepe,
Ten heeft in dinde enen nepe.318
Ic woude niemen en conde
320
Anderen vrienscap toenen,
Hen quame ute herten gronde,321
Soe en soude men niemen hoenen.
[p. 196]
Swighen es een proper woort,
Het luut soe wel int spreken;
325
Van gode moeten si sijn ghestoert
Die dat achter steken.
Soe wie dat na ere steet
Vele zorghen hem over geet;
Want ere en mach niemen worden gegeven,
330
Hine moet met zorgen leven.
Orsse, speren, scilt, helm ende sweertVs 331
Hebben goede ridders weert;
Want ere ende alle weerdecheit
Hem ane dese V geleit.334
335
Die vroede man zorghet sere
Om goede lof ende om ere;
Die mint sorght om minne,
Entie ghiereghe om ghewinne.
Niemen sine vrienden en weet
340
Alse hem sijn dinc ten besten geet,340
Maer de vriende werden becant
Alst hem qualic geet in hant.342
Die wale sprect elken tuwe:343
Qui bien est ne se remuwe.
345
Wetti wat dat in dietsche bediet?
Die wel es verwandel hem niet.
Alse dwater jeghen berghe gaet
Mach der zielen werden raet,
Ic meine soe dat vlieten moghe349
350
Vander herten tote in doeghe;350
Dat water en loept soe sachte niet
Men hoert tot in den hemel die vliet.352
[p. 197]
Vier grote loene daelmoesen heeft:
Si verblijdt dien mense gheeft;
355
Hi es blide diese mach gheven;
Si verbluscht die sonde ende linghet leven;Vs 356
Soe wiese ghevet onstelike357
Hi heeft dese iiij sekerlike.
Ghetrouwe vrient, hulp ter noot,
360
Hine vliet doer vrese, no doer doot;
Die vrient es van der avontueren
Alsoe langhe alst u gaet ter cure362
Soe volghet hi u, maer hi vliet
Alst u mesvalt ofte mesciet.364
365
Die minnen wille wachtem dies:
Vele bestaen wert dic verlies;
Wie in ghenuechten set sijn leven
Vroude salne niet begheven;368
Daeromme willic na vroude proeven,
370
Want ic sie den meneghen droeven.
Die bie haer te somere wiselec gheneert
Daer si des winters af verteert;
Soe doet ghi, jonghe, in jonghen tiden,
Daer ghi out af moghet verbliden;
375
Want men seghet: heeft doude ghebrec
Hets recht, hi was jonc snodel ende gec.376
Die giereghe ende die vrecke mede
Souden deilen ene maerct tere stede;378
Die ghiereghe woude hebben dbeste deel;
380
Die vrecke wederseit gheheel;380
Al noch soe eest onbescheeden
Die strijt tusschen hem beden.382
[p. 198]
Soo waer dat een jonc man
Sijn recht behout, daers doghet an,
385
Es hi eighen ofte vri,
Indien dat hi niet scalc en zi,
Sine doghdelike saken
Selen hem emmer edel maken.
Visscheren, weveren, tolnaren mede,
390
Connen wel meneghe scalchede,
Ende menegherande dinc,
De oic de duvel wel ontfinc,Vs 392
Ende lieghen bescheedelike;
Nochtan werden si selden rike.
395
Seidic de waerheit talder tijt
Soe vondic meneghen weder strijt,
Dies moetic dicke om legghen;
Men mach te vele de waerheit segghen;
Ende seidic al dat ic weet,
400
Soe wiste de vremde al mijn leet.
Niemen sijn vriende en weet
Alse sijn dinc ten beste steet;
Maer de vriende worden becant
Alst hem ten quaetsten gheet in hant:
405
Gheet mi wel soe hebbic vriende,
Maer lettel alst mi steet onsiende.406
Lisemuschs seit al oppenbaer:407
Al waert dat sonde geen sonde en waer
Ende God gheen sonde en wrake,
410
Ende niement quaet van sonden en sprake;
Nochtan soude men scuwen sonde,
Want si comt ute soe quaden gronde.
Alse mi die quade wel ontfaen,
Soe hebbic emmer iet mesdaen;
[p. 199]
415
Hets beter der quader haet,
Dan haer vrienscap, wel verstaet;
Men sal metten goeden wandelen,
Ende met den quaden geen dinc handelen.
Waren alle der lieden zinnen ghelijc,
420
Sone ware niemen aerm no rijc;
Ende wie dat riket ane sijn goet,Vs 421
Hi wert aerm in sinen moet;
Alse een aerm mensche wert rijc
Sone es niemen soe onverdrachelijc.
425
Hoe sere dat wi sijn an sorghen,
Wi gheren emmer eenen morghen,426
Om den morghen roepen [wi] sere,
Ende als wine hebben sijn wi here;428
Maer die hebben mochte dat hi begheert,
430
Het ware [hem] M. morghen weert.430
Drie dinghen sijn, dat wet wel,
Die ons sijn altoes te fel,
Die vlieghende vloie ende sduvels nijt:
Dese ligghen op ons talder tijt;
435
Dits een nijt die niet en beghevet,
Van selker macht alse elc hevet.436
Dat ic den duvel entie doot,
Ontsien moet, des hebbic noot;
Die ic nochtan noit en sach,
440
Nochtan vruchtic haren slach;440
Van hem beiden moetic anxt ontfaen,
Nochtan en weetic niet hoe [si] sijn ghedaen.442
Vondic enen yseren moet
Die jeghen loghene waer goet,
[p. 200]
445
Ende enen scilt jeghen scelden,
Dese woudic herde diere ghelden,
Ende een berch jeghen verraet,
Ic soudse hueren, dat verstaet.
Dier herten dicke leide ghescietVs 449
450
Die de liede node eten siet;
Hoe machtem dan wers ghescien451
Dan hise met hem moeste eten sien?
Ic weet wel dat selden ghenutten can
Bi eighene broede een noedech man.454
455
Reine herten ende reinen moet
Sijn in allen tiden goet,
Ende gherecht te sine in ghewinne
Dats gherechte Gods minne;
Want die ontrouwe wert soe coene
460
Datter hem niement en scaemt te doene.
Een extere sprac, des es niet lanc:
‘Ver duve, leert mi uwen sanc.’462
Die duve seide: ‘ic lere u wel gaen
Woudi u huppelen laten staen.’
465
‘Jaic,’ seide dextere, maer en halp niet
Soe wat haer die duve hiet.
Wie dat trouwe ende wet begheert
Es te lettel steden weert;
Die sine mesdaet werken woude
470
Niemen hi berispen en soude;
Die sijn sonden merken wille
Hi laet wel de mine stille.
Clavarius es een voghel, God weet,473
Wies cracht vore des menschen geet;
[p. 201]
475
Maer waer hi enen sieken siet
Dien en deert hi emmer niet;
Wat sieken ghenesen niet en can
Dien en siet hi nemmer an.
Tusschen vader ende tkint
480
Men dicke ontrouwe vint;
Een broeder den andren bestrijt;
Deen maech den andren benijt:
Besiet de wereld al te samen,
Ghine siet hem niemen sonde scamen.
485
Al luttel loes en es maer spel,
Maer al te vele en voeghet niet wel;
Loesheit mach wel liggen stille,
Want valscheit doet al haren wille;
Gherechtecheit moet sijn verduldech:
490
Si sal verwinnen, God eest haer sculdech.
Die meneghe sprect hine weet wat:Vs 491
Besaghe hi hem selven hi sweghe bat.
Ach, dat ic dat moet ontgelden,
Dat trouwe loenet alsoe selden!
495
Nochtan willic met trouwen dienen;
Ic hope het sal noch loenen iemen.496
Eest dat een wast sijn goet,
Waer hi comt men heeten vroet;498
Maer heeft [hi] ramp ende ongheval
500
Soe heet men sot overal:500
Aldus steet elken, es hi vroet,
Sere te werven om goet.
Tfi u, clappers, scaemt u der wraken,
Die ghi doet met achter spraken!
[p. 202]
505
Wetti waer mede de werelt omme gaet?
Doet mi goet ic doe u quaet;
Doet mi ere ic doe u lachter;
Set mi vore ic sette u achter.Vs 505-508
Een man soude siere vrouwen509
510
Al der doeghden betrouwen;
Al waert van sine live511
Dat soudi segghen sinen wive,
Ja, op datse vaste sliepe,
Ende hi niet te lude en riepe.
515
Men sal meer scuwen ende vlien
Scande, dan de doot ontsien,
Het moet al sterven, groot ende clene;
De doot es elken mensche ghemene;
Een mensche, die stervet in sijn ere,
520
Hi mach gode dancken sere.
Mijn vader wan mi hier te voren,521
Eer hi ghewonden was ofte gheboren,
Ende over waer, sijt seker das,
Mijn moeder droech mi eer si gheboren was,
525
Ende oec wasic, eer ict verdroech,
Die tfierendeel vander [werelt] versloech;
Oec wasic die selve man
Die mer ouder moeder maghdom nam.
De werelt es alsoe ghescepen:
530
Heeft hem iement iet mesgrepen,
Ende comt hi in der lieden mont,
Sone mach hi werden niet ghesont,
Al waert oec loghene, de ghebueren
En selen laten niet ghedueren;534
535
Si sijn soe nidech, God gheve hen toren,
Si clappen sonder sien ofte horen.
[p. 203]
Wanneer met enen man soe staet
Dat een sijn viant, diene haet,
Vore sinen here mach belieghen,
540
Up dat hi bughen can ende nighen
Soe es al sijn doen baraet;Vs 541
Al dade hi wel het ware quaet:
Die dus loghene doen vlieghen,
Sijn die de heren meest bedrieghen.
545
Het drincken si hondert hen selven doot
Die niet en storven van dorste groot;
Want wie vele sonder dorst drinct,
Die doot hi te hemwert winct:
Dronckenheit es selden goet,
550
Want si den wisen dolen doet,
Ende si es roeverse der zinnen,
Ende bode der doot, wildijt bekinnen.
Menech mensche hout in den moet553
Dat hi an loghene clein mesdoet.
555
Die scilt mach onlanghe hulpen mi,555
Die van loghenen ghemaect zi;
Want menech mach mer herkinnen,
Die hen selven niet en kint binnen;558
Bekinde hem selven elc man
560
Hi soude te men lieghen dan.
Ic doe mi selven leets meer
Dan al de werelt, dats mi zeer;
Mochtic mijn selfs meester zijn
Soe haddic saen den wille mijn;
565
Mochtic mi selven af trecken
Van dinghen, die mi bevlecken,
Soe dat ic rede ofte ginge,
Mine volghede gheen quade dinghen.
[p. 204]
Mi heeft menech man gheloghen,
570
Ende waent dat hi mi heeft bedroghen
Dien ic wale soude bedrieghen,
Op dat ic hem woude lieghen.Vs 572
Men mach de lieden wel bedrieghen
Daer men niet en spaert dat lieghen.
575
Die hem ane Gode houden moghen
Bliven altoos onbedroghen.