Fragment van het oude riddergedicht Willem van Oranje.

Deze brokken van den oudnederlandschen roman Willem van Oranje1 in schrift van omtrent het jaer 1300, berustende ter archiven van Oost-Vlaenderen te Gent, verdienen byzondere opmerking, aengezien zy hebben deel gemaekt van een uit het fransch vertaeld riddergedicht van dien naem, reeds door Maerlant vermeld, en zy dus tot die weinige gedichten behooren, ons uit de vroegste tyden der Nederduitsche letterkunde overgebleven. Om die reden willen wy er een oogenblik langer by stil staen, dan wy anders gewoon zyn te doen.

De held van het gedicht, beroemd veldoverste onder Karel-den-Grooten, is een heilige, wiens nagedachtenis door de kerk gevierd wordt op den tienden february. By de Franschen draegt hy verschillende na-

men, zoo als S^t Guillent du désert, S^t Guillaume duc d'Acquitaine, moine de Gellone, Guillaume de Narbonne, Guillaume au Court-Nez, enz. De laetste toenaem verkreeg hy ter oorzake van een gevecht by 't welk men hem zynen neus half afkapte, gelyk de fransche dichter verhaelt:

Willem was de zoon van den eersten burggraef van Narbonne, Aimeri (Aymerijn, v^s 415), en van Ermengarde, zuster van den koning van Pavien Bonifacius. ‘L'une de ses soeurs, zegt Roquefort1, appellée Blanche Fleur, épousa Louis-le-Débonnaire, et une seconde, qui n'est pas nommée, fut mariée à Toulouse. Guillaume, ayant assiégé la ville d'Orange, s'en empara bientôt après. Au nombre des prisonniers se trouva une princesse sarrazine, nommée Orable. L'ayant fait baptiser, il l'épousa, et changea ce nom d'Orable en celui de Guibor... Guillaume, las de combattre et de vaincre, prend la résolution de revenir dans ses états. A son retour il apprend la mort de sa femme. Accablé de douleur, il veut se retirer du monde et se consacrer à Dieu. Il se rend, à cet effet, dans le monastère de Gellone, au diocèse de Lodève, qu'il avait fondé, et s'y fait réligieux, afin, dit-il, de vivre et mourir selon la règle de saint Benoit.’ Hy stierf den 28 mei 812 of 813, volgens de schryvers verft L'Art de vérifier les dates. De legenden van zyn leven vindt men in de Acta sanctorum X februarii, in de Historia ecclesiastica van Ordericus Vitalis (apud Duchesne) en by Mabillon, Acta SS. ordinis S^ti Benedicti.

Ons fragment is blykbaer eene vertaling uit het fransch (van den walsce v^s 234), behoorende tot een dier branches van den Roman de Guillaume d'Orange, welke zeer waerschynlyk gedicht zyn in de eerste helft der XIII^e eeuw, door verschillige schryvers, waeronder Guillaume de Bapaume, en Adenez-le-Roi, de laetste menestrel van Hendrik III, hertog van Braband. Berigten en aenhalingen van den inhoud des franschen romans

treft men aen in de Mémoires de l'histoire du Languedoc, par Guil. de Catel, p. 567, in den Catalogue De la Vallière, Belles-Lettres II, p. 223-226; in Mone's Anzeiger, 1836, kol. 181-192, en vooral in de voorrede van Francisque Michel, op de uitgave van het dichtstuk La chanson des Saxons.

Hoogduitsche navolgingen bestaen er ook van, gedeeltelyk gedicht door Wolfram Von Eschenbach, uitgegeven door prof. Casparson (Cassel, 1781, in-4^o) en door Karl Lachmann (Berlin, 1833, in-8^o), en gedeeltelyk berymd door Ulrich von dem Türlin, welke laetste, naer alle vermoeden, zyn werk schreef toen Willem van Holland roomsch koning was (in 1250). Over den aerd en de waerde dier hoogduitsche navolgingen kan men nazien (behalve de berigten der gemelde uitgevers) Lessing's Beiträge zur Geschichte und Literatur, st. V, bl. 79; - Eschenburg's Denkmäler altdeutscher Dichtkunst, bl. 61-80; - Busching's Wöchentliche Nachrichten für Freunde der Geschichte, III, bl. 123-129; - Von der Hagen und Busching's Literarischen Grundriss zur Geschichte der Deutschen Poesie, pp. 170, 176, 242; - Gervinus, Geschichte der poetischen National-Literatur der Deutschen, I, bl. 432 (zweite Ausgabe), en meer anderen. Al de deelen van den duitschen Wilhalm zyn echter niet gedrukt, en geene enkele fransche branche is er van in het licht gekomen. Wat ons uit het gedrukte in de beide talen bekend is heeft volstrekt geen betrekking tot ons fragment, schoon de naem Sinagoen (vers 251) onderscheiden malen genoemd wordt by Eschenbach; B.V., bl. 560, 583, 584, 594, 595 en 626, in de uitgave van Lachmann.

Myn geachte vriend Mone1 denkt dat het fragment

tot het eerste gedeelte des werks behoort, en de gevangenschap van Willem by de Sarrazynen behelst, ook in den duitschen druk van Casparson voorkomende. Die Niederländische Bearbeitung, zegt hy, scheint aber von der teutschen sehr abzuweichen. By eene eerste beschouwing dacht ik er ook zoo over, te meer, daer het verhael dier gevangenschap in de Acta sanctorum februarii, tom. II, pag. 461, al vry wat overeenkomst heeft met den aenvang hierboven, bladzyde 186; doch, by nader inzien, bleek het my dat Willem meer dan eens onder de handen van Sarrazynsche roovers gevallen is. Het lydt geen twyfel meer: het onderhavige fragment behoort tot de branche getiteld, Li Moniages Guillaume (het munniksleven van Willem) en valt in zyne laetste levensjaren. De held en zyn knecht zyn uit het klooster van Gellone getrokkenn, om voor den abt van dit gesticht visch te gaen halen (hi soude dien abt, sinen here gerne die vessce te tide bringen, v^s 3 en 4). Door eene bende Sarrazynsche roovers overvallen, worden zy naekt uitgekleed, schoon Willem zich hoogelyk verzet tegen de heiligschendende berooving van zyn habyt: Gy doet sonde (roept hy); want ic ben van ordinen, dat is, ik ben een geordend, een geestelyk man (v^s 102-104). Kan men wel een sprekender bewys aentreffen?

Tael en spelling, ja zelfs het schrift, verwyzen ons naer de XIII^e eeuw. Derhalve mogen wy het daervoor houden dat de hier medegedeelde 428 regels gedicht zyn door dien Clais Verbrechten van Haerlem, waer Maerlant melding van maekt in de volgende plaets van zynen Spieghel historiael, vierde partie, eerste boek, nageschreven door Jan De Klerk in dezens Brabantsche Yeesten, boek II, v^s 4162 (ik geef den tekst dezer laetste kronyk naer het handschrift van Des

Men is het over den naem des hier genoemden dichters niet eens. Van Wyn, die het HS. der, Yeesten van prof. Kluit onder het oog had, las eerst:

Naderhand scheen het hem dat, in plaets van het woordje van, beter ven kon gelezen worden, welk laetste hy voor eene verkorting van veren (genitief van vere of ver, dat is vrouw) aenzag1. Het woord scone van denzelfden regel hield hy voor eene misstelling in het HS., als komende nog eens voor in den volgenden regel; weshalve hy liefst zou gelezen hebben:

Op die wyze zou de naem des dichters nog onbekend blyven; want wat beteekent Klaes, de zoon van vrouw Brechte (Bertha of Brigitta)?

Bilderdyk schynt uit het handschrift van den Spiegel Historiael, dat in de bibliotheek van het koninklyk Instituet te Amsterdam berust, gekopieerd te hebben, toen hy, in zyne Taal- en dichtkundige Verscheidenheden, deel III, bl. 129, opgaf:

Het handschrift der Brabantsche Yeesten, afkomstig uit de abtdy van Tongerloo, heeft:

doch vrouwe is daer met een later hand ingeschreven,

en wat er vroeger stond uitgeschrabt; weshalve men er geen staet kan op maken. Men vindt meermaels vrouw aen ver gesubstitueerd. In het Brusselsche afschrift van Van den Damme eindelyk (voltooid in 1444), leest men:

maer deze laetste afschryver verknoeide schier alle namen.

Waeraen zal men zich nu houden? Het kiezen staet ieder vry; wat my betreft, ik vind waerschynlykst dat er moet gelezen worden:

met of zonder het woord scone, in den volgenden regel ook voorkomende, en hier slechts ter aenvulling der versmaet dienende. Verbrecht of Verbrechten weet men dat een zeer bekende familienaem is, synoniem van eenen anderen, te weten Verbert, met dat onderscheid alleen, dat de slotsylbe of suffix en in Verbrechten voor van gold, gelyk met vele namen het geval is, waer men en of s aen toevoegde, en die door Mone Genitiefnamen worden geheeten. Zekere Verbrecht woont heden te Gent, in de Wellingstraet. De oorspronkelyke beduidenis is dan, zonder twyfel, van vrouw Bertha of Brigitta1. Indien Maerlant bepaeldelyk een vrouwspersoon, Brechtje genaemd, beöogd hadde, dan zou hy, naer my dunkt, dat ver of veren niet aen den naem Brecht gekoppeld, maer zeer zeker daervan afgescheiden hebben. In geen der andere patronymica, welke van vrouwsnamen afgeleid zyn, vind ik ver tot veren verbogen (hoogstzelden zal men zelfs, in het algemeen, dezen laetsten vorm aentreffen by

onze schryvers der XIII^e, XIV^e of XV^e eeuw): bestendig leest men Verelde, dat is, vrouw Hilde (in 't latyn Pharaïldis)1, Verelst (vr. Elisabeth), Vermaren (vr. Maria's), Verachten of Veraechten (van vr. Agatha), Verburcht (vr. Walburgis), Verryken (vr. Richildis?), enz. Men moet echter omzichtig te werk gaen by dergelyke woordverklaringen; want meestal is ver eene verkorting van over of van vander, by voorbeeld, in Verbeke (Overbeke, Vander Beke), Verstraten (Overstrate, Vander Straten), Verlinden (Overlinden, Vander Linden), Vermeirsch (Vander Meirsch), Verschuer (Vander Schuren), enz.2.

Indien het waer is, wat ik echter zeer betwyfele, dat er in den Haeg een handschrift van den Nederlandschen Willem van Oranje bestaet, dan zal men welligt den naem des Haerlemschen dichters daerin beter geortographieerd vinden. Busching zegt er van in het derde deel van zyne Wöchentliche Nachrichten, bladz. 129: ‘Eine wirklich Niederländsche, und vermuthlich nur kurze, Bearbeitung dieser für das Haus Oranien wichtigen Geschichte seines Ahnherrn Willem van Oranse, befindet sich in einer Handschrift im Haag, von welcher ich durch C.G.L. Zimmerman, Chef des statistischen Bureaus und Archivar daselbst, Nachricht habe.’

Ten slotte verklare ik niet te weten waerom de, onlangs tot myne groote smart afgestelde, professor Hoffman von Fallersleben ook den Reinaert van Montalbaen of de vier Heemskinderen, alsmede den vlaemschen

Malagys, aen Klaes Verbrechten vermeent te mogen toeschryven. Van het eene gedicht zegt hy: quam (fabulam) Nicolaus Verbrechten sub finem seculi XIII haud dubie composuit, en van het ander: Auctor Belgicus itidem Nicolaus Verbrechten esse potuit (Horae Belgicae pars I, p. 57 en 59). Ik zie er geen grond toe.

J.F. WILLEMS.

P.S. Zou men uit de woorden van Maerlant:

niet moeten besluiten dat Klaes Verbrechten slechts de branche van li Moniages Guillaume uit het fransch vertaeld heeft? Zooveel te zekerder behoort hem dan ons fragment.