[p. 441]
Fragment van een oudnederlandsch riddergedicht, genaemd Gaidoen.
‘Dese kerstine haren here,
Om dat siere ane winnen sere
Si selen nochtan, magic, laten
Haren wasdom in derre straten.Vs 4
5
Ic segge wat ic bidde u,
Dat gi u heimelec wapent nu,
Ende vart henen, heimelike,
Ic sal u volgen cortelike,
Ende laetse ons in den wegen bespien,
10
Daer si henen selen tien,10
Ende laet ons hem met gewoude
Nemen die someren, metten goude,12
Ende hen oec mede verslaen:
Hier en mach sijn niet bat gedaen,
15
Want die hoeneren sal men honen,15
Ende quaet altoes met quaden lonen.’
Si seiden: ‘Here, gi segt waer;
Wi willen met u varen daer.
Mochte wi die proie gewinnen,
20
Wi wordens te rike in allen sinnen.’20
Dus sijn die Siten wech gevaren,21
Dies dandere nien wisten, twaren,
Die haren wech henen reden,
Daer si die montaingen leden,24
[p. 442]
25
Ende in dende van den woude.
Voeren quamen geslegen boudeVs 26
Die Siten, die niet en sliepen,
Maer met luder kelen riepen:
‘Verwart so vardigi, heren?
30
Beidt! en trouwen, gi moet keren.30
Gi sijt spieren, dat dunct mi.’31
Gaidoen seide: ‘Wat segdi?
Wi comen van den here gevaren,33
Daer wi die coninge spraken twaren,
35
Ende sijn hare vriende wale.’
Die heren seiden: ‘Dits eene tale
Die herde ongeloflec si.
Slaetse doot, gi ridder vri,
Ende en laetse ons niet ontfaren!’
40
Die graven, die hem sere vervaren,
Lieten someren ende gout,
Ende vloen henen in geen wout,42
Elc al daert hem werden mach.
Doe die Site dat gesach,
45
So toech hi ten goude wert,
Want hi hens nien gert.46
Tgewen, daer sijn herte an lach,47
Voerde hi enwech, so hi ierst mach.
Die cnechte heeft hi verslegen al,
50
Die daer hilden in dat dal,
Om dat men hem volgen nien soude,
Ende voer weder henen boude,
Ende voerde met hem sijn gewin,
Ende quam weder ten heren in.
55
Nu hort, gi heren, ende verstaet
Hoe desen heren haer verraet56
[p. 443]
Heeft geloent ende hare pine:
Si liggen nu in die woestine,
Herde verre versceden daer;Vs 59
60
Want deen en wiste niet wel waer
Hi den andren heeft verloren,
Dies si hadden rouwe ende toren.
Dwout was groet ende wijt
Ende woeste talre tijt,
65
Daer dese heren binnen waren.
Sere woest waest, te waren,
Ende vol van eiselike dieren,
Van wilden coyen ende stieren,
Van tygren ende van espentinen.69
70
Werwaert hen die here pinen70
Si en connen vergadren niet.
Mettien her Pinabeel versiet
Waer dat een eyke groet
Op enen hogen berch stoet:
75
Daer so clam hi boven saen
Om dat hi gerne hadde verstaen
Ochte hi uten woude iet sage;
Want het was wel te middage.
Mettien so heeft hi versien
80
Van verre lant, ende mettien
Es hi van den eyke gegaen,
Ende ginc derwert, sonder waen,
Ende geraecte daer bi gelucke,
Al stoet henen van hem .i. stucke.84
85
Daer quam hi ane ene port.85
Van daer soe wijsdemen hem vort.
Dus so ginc hi lange wile,
Ende daer toe menege mile,
Eer hi weder quam ten heere.
90
Gaidoen, die oec hadde gere90
[p. 444]
Te gerakene uten woude,
Op dats hem God onnen woude,Vs 92
Hi qnam gegaen in enen pat,
Want dies getroeste hi hem bat
95
Dat hire mede soude uut comen,94, 95
Daer omme heeft hi den pat genomen;
Maer die pat, dat wet wale,
Droech te woudewert al te male;
Want niet els dan die dieren,99
100
Leuwen, beren ende stieren,
Hadden geslegen dien pat daer,
Ende leiddene so verre, dats waer,
Dat hi tote enen berge quam,
Daer hi boven vernam
105
Ende versach ende horde pipen
Die jonge van enen vogelgripen.106
Vervart wart die grave doe;
Want hi en wiste waer gaen toe.
Hi en hadde wapene no part,109
110
Anders dan allene sijn swart,
Daer hi hem op vertroeste meest.
Dus ginc hi in dat foreest
Sere dolende, ende in vare.
Mettien so wart hi geware
115
Waer die vogelgripe quam
Te hem wert; alse hine vernam,
Ende waendene te nestewert vueren,117
Maer hi toech tswert te dier uren,
Ende sette hem ter were.
120
Die grijp, die sijns hadde gere,120
Es hem comen van boven toe;
Maer Gaidoen hi gegreep doe
Sijn swert, ende waende den grijp slaen;
Maer die grijp onthoechde hem saen,124
[p. 445]
125
Ende liet liden den swert slach.Vs 125
Doe hief die vogel wat hi mach
Sinen voet, ende es weder
Op den grave comen neder,
Eer hi tswert hertrecken conde,
130
Ende gaf hem ene wonde:
In dien slinken arm hi vloech,
Dien hi hem al ave toech.132
‘Hulpe God, here! (seide die grave)
Hoe werdic dus mijns levens ave!
135
Onferme u mijns, dor u dogt,135
Ende verloest mi, ochte gi mogt,
Grote here Sente Jacop!
Ic geve u alle mine saken op,
Ontferme u mijns, staet mi in staden,
140
Want ic ben te sere verladen.
Ic sal u versoeken vriendelike,141
Magic ontgaen haestelike.’
Dus heeft verloren her Gaidoen,
Die geport was om traisoen,144
145
Sinen arm daer ter stede,
Ende waent noch selve sterven mede.
Nu en weet die grave Gaidoen
Wat aneverden no wat doen:
Sere es hi tongemake.
150
Gode beval hi sine sake,
Dat hine bescermen moete
Noch van dies gripen voete.
Die grijp sinen arm geprant,153
Ende voerdene wech te hant,
155
Ende aisde sine jongen daer mede.
Nu hort wat Gaidoen dede.
[p. 446]
Hi scurde sijn hemde op die stonde,
Ende stoptere mede sine wonde,
Ende es henen vort gegaen.
160
Mettien so versach hi saen
Waer .i. wolf .i. hinde verbeet.
Al was die wolf .i. deel wreet,Vs 162
Hi liet liggen dat reecalf
Daer al stille, meer dan half,
165
Ende es gevloen, dor smans wille,165
Ende liet dander liggen stille.166
Nu es die grave daer toe gegaen,
Ende vant al warm; doe nam hi saen
Ende scoeres af .i. groet deel,169
170
Ende leit op sine wonde algeel,170
Ende es vort gegaen enwech,
Al omme enen anderen wech.
Die grijp es hem weder naer
Gevolgt, maer doe sach hi daer
175
Die beeste, die de wolf verbeet:
Die gegreep hi gereet,
Ende essere mede te neste gevaren,
Ende Gaidoen ginc vort, twaren,
Den wech; maer hem quam davont toe.
180
Int wout ginc hi dolende doe
Tote bi den sconen dage.
Hien woude niet dattene die grijp sage:
Op Gode so riep hi altenen,
Ende op siere moeder ginc hi wenen;
185
Sente Jacob gelofde hi
Sinen wech, geloves mi.186
Oec gelofde hi dat hi nemmermere
En sochte geerehande kere188
Daer hi Karle ochte Vone
190
Mede pijnde te mesdone,190
[p. 447]
Ochte iemene van haren magen.
Gode so ginc hi op dragen
Sine veede altemale;Vs 193
Hi sal hem vort houden wale,
195
Noch nemmermere vort raet geven,
Daermen bi verliest sijn leven;
Maer altoes die soene geren,
Wille hem God die doot verweren.
Gaidoen, die dus dolende geet,
200
Ende die warheit niet en weet
Wanneer hi sal verliesen dlijf,
Want hi es nu arm ende kaitijf,
Ende geeft nu soene in allen landen,
Beide vrienden ende vianden,
205
Al hadde hi oic geweest quaet,
Hi set ane Gode nu sinen raet,
Ende geeft ewelike vrede
Sinen vianden, alse Gelter dede;208
Maer mochte uut comen Gaidoen,
210
Hi sout bat houden ende doen
Dan Geller dede sijn gelof;
Want sekerlijc so es hi of212
Eere goeder hulpen ende .i. getrouwe,
Dat so was sijn slinke mouwe,
215
Die hem meer en steet niet bi,
Die laet hi daer, geloves mi.
Al mochte hi anders uut comen,
Die hulpe daeraf es hem benomen.
Gaidoen, die niet en sliep
220
Dien nacht, maer an Gode riep,
Es tote bi den dage gegaen.
Mettien so verhorde hi saen
Lude craien enen hane.
Doe was hi in goeden wane,
225
Dat hi lieden naken soude.
Derwert henen ginc hi boude,
[p. 448]
So hi rechste nemmeer can,Vs 227
Ende quam, doet dagen began,
Op ene cleine cluse gegaen,
230
Die al omme was bevaen
Met enen watre, dat groet was.
Over dwater, geloft mi das,
So ginc een brugeken clene:
Daer woende in een man allene,
235
Een heylech, ende hiet Serpio,
Ende hadde gelegen daer alsoe
Vele meer dan .xl. jaer.
Van outheiden was hi swaer;
Els hi te nuttene nien plach239
240
Dan dies hem God onse here versach.
Sijn valbrugxken dat stoet toe;
Want ic wane hi daer toe
In xxx jaren niet en quam.
Nie en wert hi erre no gram,
245
Ende sat altoes in sine celle,
Ende in sine cleine capelle:
Daer so diende hi Gode met vlite,
Alse ene helege hermite.
Niemen en dorste hem genaken,
250
Dor bere ende dor draken,250
Die daer lagen in den woude.
Ende alwaec oec dat comen soude
Iemen te hem, ter clusen daer,
Die wech hi was so over swaer,
255
Ende oec so ongetreden mede,
Dat hi lichte teere ander stede
Ware geraect, in die woestine,
Onder tygren ende espine,
Ende hadde daer verloren dleven.
260
Dus so sijn si thuus bleven.
Hi woende .vij. milen wel
Van den lieden, sonder spel,262
[p. 449]
Ende sint hi dermitage nam
Sijt seker dat te hem en quam
265
Nie mensche, daer hine sach,
Sonder nu op desen dach.Vs 266
Nu es Gaidoen comen daer,
Ende riep lude ende oppenbaer:
‘Es daer iemen in van Gods wegen,
270
Hi spreke hier nu mi jegen!’
Menechwerf so riep hi dat.
Die heilege man, die doe sat
In sine capelle, ende betde sere,273
Ende was benecht met onsen here,274
275
En horde Gaidoens roepen niet;
Want sijn gepens hem en liet.
Ten leste es hire uut comen,
Ende heeftene roepende vernomen,
Dat hem wonderde herde sere,
280
Ende seide: ‘Genade, God here!
Mi dunct ic enen mensche hore
Sere roepen hier vore.
Nu es leden menech dach,
Dat ic en horde no en sach
285
Engene mensche sekerlike.
Nu hulpt, God van hemelrike,
Ende behoet die ziele mijn,
Die ewelike u moeste sijn,
Ende behout mi mine raste,289
290
Die ic in u houde vaste.’
Die grave, die daer buten lach,
Ende hem herde sere ontsach,
Riep lude menech werven:
‘Laet in, ochte ic sal sterven.
295
Op dat gi van Gods halven sijt,295
Hoe teemt di dus langen tijt,
Ende [laet] in so groter avonturen
Staen een Gods creature,
[p. 450]
Ende enen kerstenen man,
300
Die werwert en weet trecken an,
Die dus verre verdoilt si,
Want geen lant es hem bi?’
Die heylege man Serpio,
Diene roepen horde also,
305
Es tote vor sijn dorken gegaen,
Ende sach daer uutwert saen
Ende heeft den grave versien;
Ende die grave riep mettien
Ontfermelike ende sere:
310
‘Laet mi in, lieve here!’
Twee bladen perkament in-folio, my door den heer Lammens, wylen bibliothecaris der Universiteit van Gent, ter leen verstrekt, en thans berustende in de koninklyke bibliotheek te Brussel, schrift der XIVe eeuw, hebbende drie kolonnen op elke bladzyde. De naem van den held des gedichts staet er telkens Laidoen in geschreven, en zoo las ook de heer Mone1, doch zie hier de reden waerom ik Gaidoen stelle. Tot den Cyclus der riddergedichten van Karel den Groote behoort een fransch roman, Le roman de Gaidon, waer Francisque Michel ons een paer brokken heeft van medegedeeld in zyne voorrede op La chanson de Roland, pages XXIV-XXIX. Het schynt wel zeker dat ons fragment deel maekte van eene vertaling diens franschen romans, van ruim 20,000 verzen. Gaidon is hetzelfde als Gaydes, en het komt my voor dat Laidon niet wel voor een' franschen naem kan doorgaen, ten zy men er een spotnaem in mogt willen zien. Ik heb dus overal Gaidoen gesteld, waer er Laidoen geschreven was. Aen het einde van het fransche gedicht (Chanson de Roland, p. XXVII) trouwt de held met Claresme, dochter des franschen konings, wien hy het leven gered had.
J.F. WILLEMS.
Vs 4Wasdoem, aenwinst, aengroeijing.
10Tien, tyen, trekken.
12Someren, lastdieren.
15Hoeneren, hoonders, die iemand honen.
20Wi wordens te rike, wy zullen daerdoor nog ryker worden.
21Siten, Scyten.
24Leden, overtrokken.
Vs 26Voeren, vooruit. - Boude, stoutelyk, of aenstonds.
30Beidt, wacht!
31Spieren, bespieders.
33Here, heir, leger.
42Geen woud, gindsch woud.
46Want hy begeert hunne persoonen niet, maer wel hun goud.
47Tgewen, 't gewin, de buit. - Ten heren in, in het heir.
56Hoe het verraed van deze heeren hun duer te staen kwam.
Vs 59Versceden, vaneen gescheiden.
69Espentinen, en lager, vs 258 Espine, waerschynlyk stekelverkens. Het woord is my elders nooit voorgekomen.
70Hen.. pinen, zich trachten (te begeven).
84Alhoewel het nog al een stuk weegs van hem afgelegen was.
85Port, stad.
90Gere, begeerte.
Vs 92Indien hem God dit woude vergunnen.
94, 95Want hy hoopte (op het zien van zulk een voetpad) des te beter uit het woud te geraken.
99Els, anders.
106Vogelgripe, grypvogel.
109Part, paerd.
117Dacht hy dat het beest naer zynen nest voer. Waendene, waende hem.
120Die sijns hadde gere, die hem tot zyn prooi begeerde.
124Ontheechde hem, vloog boven hem in de hoogte.
Vs 125Liden, voorbygaen.
132Ave toech afrukte.
135Dor u dogt, door de kracht van uwe deugd.
141Versoecken, bezoeken, dat is, naer sint Jacob van Compostella bedevaert doen.
144Geport, gegaen, uitgetrokken. Om traisoen, wegens of tot verraed, ter zake van eenigen verraderlyken aenslag. - Gaidoen, die in veete stond tegen keizer Karel, was namelyk uitgetrokken om dien vorst eenige hinderlaeg te leggen. Immers, dit laet zich onderstellen door vs 187-198.
153Geprant, nam.
Vs 162i. deel, een deel, dat is ook.
165Dor smans wille, vermids den man, op het zien van den man.
166Dander, de andere helft van het ree (de hinde van het hert).
169Scoeres af, scheurde daer af.
170Algeel, al geheel.
186Wech, bedevaertweg.
188Kere, slinksche streek (wending).
190Pijnde, trachtte, arbeidde.
Vs 193Veede, veete, bloedhaet.
208Gelter, in het HS. Gelt', doch lager vs 211 Gell'.
212So es hi of eere goeder hulpen, zoo is hy kwyt eene goede hulp, namelyk zyn linker arm.
Vs 227Dat hy niet regter vooruit gaen kan.
239Hy gebruikte tot zyn nooddruft niet anders.
250Dor bere, wegens de beren.
262Sonder spel, ik zeg 't u zonder te jokken.
Vs 266Sonder nu, behoudens nu.
273Betde, bedede, bad.
274Benecht, vastgehecht, verbonden.
289Raste, ruste.
295Indien gy van Gode zyt (een schepsel Gods).
1Uebersicht der Niederländischen Volks-literatur, bl. 59.
