|
|
|
| |
| | | |
Jan de Weert, Vlaemsch dichter der XIVe eeuw.
Misleid door Huydecoper, Van Wyn en De Vries1, heb ik dezen Yperschen dichter onder de schryvers der vyftiende eeuw eene plaets gegeven in myne Verhandeling over de Nederduytsche tael- en letterkunde opzigtelyk de zuydelyke provincien der Nederlanden, deel I, bl. 200, en heb ik almede, op het voorbeeld dier geleerden, de verzekering herhaeld dat hy zich ook wel eens Willem De Weert noemde. Het een en het ander is my gebleken niet naer de waerheid te zyn. Het handschrift van Jan De Weert's, Nieuwe doctrinael of Spieghel der sonden, weleer in het bezit van Huydecoper, en thans behoorende tot de ryke verzameling der Maetschappy van Nederlandsche letterkunde te Leyden, heeft tot die misvatting aenleiding gegeven, daer hetzelve de verklaring behelst dat het geschreven is door zekeren Willem een weert, ten jare 1451. Men heeft namelyk het datum van het afschryven (gelyk trouwens meermaels gebeurde) voor den tyd van het maken of dichten gehouden. Doch sedert my een ander en veel ouder handschrift is onder het oog gekomen, 't welk door schriftkarakter en tael zeer zeker nog tot de XIVe eeuw behoort, zoo zal men in het vervolg het daervoor moeten houden dat Jan De Weert ook in die eeuw heeft geleefd, maer dat zekere Willem (waerschynlyk een afstammeling van hem, of van zyne fa- | | | | milie, en daerom zich noemende Willem een Weert) een eeuw later dit gedicht zal hebben afgeschreven en vermeerderd.
Het ander handschrift, waervan ik spreek, komt uit de nalatenschap des heeren Van Hulthem, berust thans in de koninklyke bibliotheek (section des MSS. de la bibliothèque de Bourgogne) te Brussel, en is aldaer op het Inventaris aengeteekend onder No 15643, zynde op papier, elk cohier doorschoten met een blad perkament, en van formaet langwerpig folio. Daer staen nog verscheidene andere gedichten in, zoo als de Lucidarius, de Hugo van Tabarien, enz.1. Ik heb de eerste 214 verzen des Nieuwen doctrinaels en eenige voorname brokken van het vervolg diens gedichts afgeschreven. Het geheele stuk bevat ruim 2400 regels, terwyl het afschrift van Huydecoper by de Leydsche Maetschappy er meer dan 3000 behelst. Zie hier het begin en het einde van dit laetste, volgens het gedrukt Catalogus dier Maetschappy, bl. 14-16.
+Gode so biddic in mijn beghin
Dat hy verlichte mijnen sin,
Cracht verleene ende ghewelt
Te dichten, daer ic toe ben ghestelt,
In dietscher talen, uten latine.
Al eest een cleen weerc aenschijne,
Ic hope dat ic daer in sal setten
Daer ic die sonden me sal beletten,
Ende die ghene ter doghet keeren,
Die volghen willen mijnder leeren,
Om Gode te dienen ende onser moeder,
Die onse weghe sijn ende ons styerroeder,
Ende van gracien die roviere:
Haer biddic dat sy in my stiere
| | | |
Van haerder gracien een deel,
Dat ic volmaken moet gheheel
Selc werc, daer sy in sy gheert:
Dat biddic van Ypren Jan de Weert.
Sint dat ic dichtens ye began
Hebbic ghedicht als ic best can,
Dat der werelt ghenuechde te lesen;
Nu binnyc af ghetrecht van desen
Ende my is begheren bleven
Te bescriven des menschen leven,
Daer in dat hy te misdoen pliet,
Na dat men alle daghe aensyet,
Waer hy die sonden me menteneert.
Dezen nieuwen dochtrinael,
Daer in dat elc mach wesen vroet,
In wat manieren hy misdoet,
Na dat ict vinde int latijn
So saelt hier int dietsche sijn.
In drien pertien sal ic dit boech
Deylen in siin ondersoech. Enz.
+Nu so willic, sonder sparen,
God van siinder ghenaden dancken,
Dat hy minen armen sin ende crancken
Also heeft bestiert, dat ic dit werc
Volbracht hebbe, arm sondich clerc,
By siinder ghenaden met miinder pinen,
Als ic best can na den latine;
Twelc boec dat inheeft, al besonder,
Der veersen wel dertichonder,
Luttel min oft luttel meer.
Men screeft in dat jaer van Onsen Heere
Dusent vierhondert, doen wast volent,
Ende lj, recht daer ontrent
Des smerghens na Sinte Maurisius dach,
Die na Sinte Matheus ghelach.
Die dit dichte hiet Willem, een Weert:
Allen lieden bid hi ende begheert
| | | |
Over hem te biddene, datten God verlichte;
Oec so bid hy hem, die dit gedichte
Dat sijt also laten bliven,
Sonder te mindren oft te meerdren [lees meeren]
Ende den sin niet corumperen;
Want hy hevet fray ghescreven
Een ygheliic te lesen ter zielen baten,
Die haer sonden willen laten,
Dat sy hem hier in spieghelen moghen,
Hoe dat sy bliven ombedroghen
Van den viant, tot allen stonden;
Want het es een spieghel van sonden.
God gheve dat sy alle so claer
Daer in sien moeten, diet hier naer
Selen lesen oft hoeren lesen,
Dat siis te beter moeten wesen,
Ende dat hiis mede gheneet diet dichte,
Voer Gode, dat hy ons ten eewighen lichte
Moet brenghen na dit leven.
Amen. Hier mede soe eest volscreven.
De laetste 29 regels, te beginnen na het opgegeven getal der verzen dertichonder, zyn in het HS. van Van Hulthem niet te vinden, en dus een toevoegsel van den afschryver Willem. Deze noemt zich een Weert, en dat wil zeggen (zoo my dunkt) een die ook Weert hiet, te weten een andere De Weert, dan die in den aenvang des gedichts vermeld was. De woorden die dit dichte schynen niet op den maker van het boek maer op den steller der bygevoegde rymen te slaen. Het luidt echter vreemd dat deze zynen lezer en kopist aenbeveelt om toch niets aen den tekst te verminderen of te vermeerderen, daer het blykt dat hy-zelf den onderen tekst zoo ongetrouw terug gaf. Men oordeele uit de vergelyking van de bovenstaende en de hierachter gedrukte regels van het begin en van het einde.
| | | |
Over den persoon van Jan De Weert hebben wy zeer weinig by te brengen. Hy noemt zich een arm sondich clerc; doch daer zou ik niet durven uit besluiten dat hy een priester geweest zy. Hy dichtte in dutscher talen uten latine, wat ook juist niet zeggen wil dat hy een latynsch gedicht voor zich had. Vermoedelyk trok hy zyne stoffe uit theologische schriften, in die geleerde tael vervat. Behalven dezen Nieuwen doctrinael heeft hy eenige andere naer het schynt wereldsche gedichten vervaerdigd, iets
Dat ter werelt ghenuechde te lesen,
doch waervan wy geen kennis dragen.
Toen ik, vóór eenige jaren, over dezen dichter narigten vroeg aen mynen overleden vriend Lambin, te Ypre, kreeg ik het volgende antwoord, gedagteekend 13 april 1838:
‘Al wat, met betrekking tot Jan De Weert, en der familie van dezen naem in onze archiven, binnen de XIVe eeuw, gevonden wordt, bestaet hierin:
Compte d'Andriu Le Recusse et Jakeme Delle Keule, tresoriers en 1345: ‘(Payé) à Symon le marescal de tenir pluseurs kevals mehaigniés (chevaux estropiés) en le besoigne de le vile et en l'ost, c'est à savoir du keval maistre Jehan Reubelen, de Jehan Le Werd, de Jehan de Houtkerke, de xxxv jours à xviij deniers.’
‘Wanneer men acht neemt op de jaren zoude men wel kunnen gelooven aen de eenzelvigheid van Jan De Weert (1351), onzen dichter, en Jehan Le Werd (1345), wiens paerd in den dienst van de stad, of in het leger, gekwetst of verminkt werd. Indien dit zoo waer, en het is, ten minste, niet onwaerschynlyk, dan zoude men met zekerheid kunnen besluiten, dat Jan de Weert, niet in de XVe, maer wel in de XIVe eeuw leefde, en dus
| | | |
zoude uw gevoelen allezins gegrond zyn. Gy zult, Mynheer, hierover beter oordeelen dan ik zelf. Ik voeg hierby dat, gedurende dezelfde XIVe eeuw, er nog andere personen van den naem De Weerd, Weerd, en De Weert, te Ypre woonden, namelyk in 1360 Michiel, Lammin en Masin De Wert, die met andere Yprelingen zich in het leger voor Aelst (à l'host d'Alost) bevonden; in 1369 Jacob De Weerd, aen welken een huis behoorde dat stond in de Vulrestraet; in 1374 Jacob Weerd, eigenaer van een huis in het Schoutetenstraetje, en in 1389 France De Weerd, bezitter van een huis in de Wedinghstrate. Misschien waren dat kinderen, zoo niet bloedverwanten van Jan.’
‘Deze navorschingen gedaen zynde, viel my in handen eenen Terrier, vernieuwd en geschreven ten jare 1397. Daerin ontmoet ik dher Lambrecht De Weerd, kapellaen, poorter in Ypre in het jaer 1333, en (hetgeen, volgens myne meening, meer aendacht verdient) op blad 127 aldaer: “Wie Scepenen van den Yperschen Ambochte, doen te weitene dat voor ons zijn commen, in propre personen, joncvrauwe Kerstine sWerds1, over haer zelven; item Jacob De Weerd ende Jhan De Witte, tavernier, als voghde van den weesen Jhans sWeerds; item de voors. Jacob De Weerd ende Thumaes Van Loo, grauwerkere, als voghden van den weesen Heinrijcs Van Loo, grauwerkere, alle poorters in de stede van Ypre. Ende hebben voer ons verkend dat ute dien dat in tiden verleiden2 Jhan De Weerd, lakencopere, doude, ende Kerstine zijn wijf, in hare goede memorie ende bin haren ghezonden live ende tharen utersten wille maecten ende ordineirden haren
| | | |
testamenten; ende gaven in rechter ghiften, omme Gode, ende over hare ziele, in puurre alemoesene, bi rade ende assente van den voors. personen, die rechte aeldinghers1 waren van den voors. Jhanne Den Weerd ende Kerstine zinen wive...... Dit was ghedaen int jaer Ons Heren M. CCC. LXII, den xvijsten dach in Maerte.” Er is hier meer dan waerschynelykheid dat deze Jhan De Weerd, lakenkooper, onze dichter is geweest. Tot nu heb ik geenen Willem gevonden.’ - Dus verre de heer. Lambin.
Gaen wy nu over tot de mededeeling van de door my gekopieerde brokken uit het handschrift van Van Hulthem.
J.F. WILLEMS.
| | | |
| |
Hier beghint een goet boec van den vij dootsonden ende van den x gheboden.
Gode biddic, in mijn beghin,
Dat hi verclare minen sin
Ende crachte, dat ic volcomen
Te dichten dat ik heb an ghenomen,
5
In dutscher talen uten latine.
Al eest een cleyn werc in schine
Ic hope dat icker in sal setten
Daer ic die sonden mede sal beletten,
Ende die ghene ter doget keren
10
Die volgen sullen mijnre leren,
Om Gode te dienen ende sijnre moeder,
Die onse wech es ende onse sterroeder,
Ende van gracien riviere:
Haer biddic dat si mi stiere
15
Van hare gracien een deel,
Dat ic volmaken moet gheheel
Sulc werc daer si in si gheheert.
Dat biddic VAN YPERE JAN DIE WEERT.
Sint dat ic dichtens eerst began,
20
Hebbic ghedicht soe ic best can,
Daer der werelt genuechde te lesen.
Nu ben ic af gekeert van desen 1,
Ende mi es tbegheren bleven
Te scriven des menschen leven,
25
Waer hi in te mesdone pliet 2,
Na dat men alle dage siet,
Daer hi die sonden menteneert.
Te bescriven int generael
| | | |
Daer in dat elc mach wesen vroet
In wat manieren dat hi mesdoet.
Na dat ic vinde int latijn
Salt hier in dutschen bescreven sijn.
35
In drien partyen sal ic dit boec
Deilen, in sijn ondersoec.
Teerste deel sal beconden
Van den vij dootliken sonden,
Elc geset met haren graden,
40
Daer men in sondicht bi mesdaden;
Dander pertie sal ic leren
Van den x gheboden Ons Heren,
Hoe dat men daer tegen mesdoet;
Daer na sal ic u maken vroet
45
Welc sijn dagelijcsche sonden,
Ende welke die ziele ter doot wonden;
Die derde partye es van drie saken,
Die den mensche zalich maken:
Dats biecht, rouwe ende voldoen
50
Der sonden, die men heeft gheploen 1,
Ende hoe hem oec elc sondare
Sal biechten moeghen, wel ende clare,
Met vi poenten, min no mee.
Dar na sal ic u scriven twee
55
Die der biechten volgen na,
Na dat ic int latijn versta;
Ende oec in dat selve deel
Sal ic bescriven al geheel
Van testamenten, van sulken saken
60
Als die lude in haer leste maken,
Ende van der kerssen, die men hen gheeft,
Den luden, daer die penninc in cleeft,
Ende dat men over die doode doet,
Of hiere bate of boete heeft of goet 2,
65
Ende daer mede wort des een cynde.
Gode biddic dat hi mi sinde
| | | |
Gracie, dat ic dit boec ter stonden,
Dat welke mach heiten Spieghel der sonden
Of Doctrinael, in rechte name,
70
Volbringen mach, ter zielen vrame 1
Hem allen die sonden willen scuwen.
Nu willic mijn dichten vernuwen
Ende steken die penne in den horen,
Dat si met Gode moeten behoren
75
Die hem aen dit werc bekeren.
Ic beghinne te Gods eren.
Some 2 quaetheit, some sonde
Sijn soe ghemeine, nu ten stonden,
Als lieghen, zweren, sulke zaken,
80
Dat lude gheen misdoen en maken
In sweren, als si sweren waer.
Och lacen, dit es al te swaer!
Ende die leeke met, als si merken
Dat hoe leven papen ende clerken,
85
Daerop maken si haer occusoen 3:
Hen dunct dat si geen sonde en doen.
O wach! dus leyt die blinde den blinden,
Ende varen beide in elenden.
Papen sijn soe verblent, sine mogen
90
Prediken tware, no durren togen 4
Dant si duchten te sine versteken.
Die selve sermone, die si spreken,
Bringhen si in sconen exemplen voeren,
Die ghenuechlijc sijn te hoeren
95
Ende bequamelijc 5 sijn den leeken.
Si moeten loven ende smeeken 6
Die leven moeten op die luden.
Elc merke wat dit wille beduden.
| | | |
Ic en segghet op enen niet allene,
100
Noch twe, noch drie ic oec niet mene;
Mer op hem allen, ende niemant daer buten,
Die de waerheit decken ende slute.
Wi vindent ghescreven int latijn,
Na dat seit Sinte Augustijn,
105
Dat dode ghewercke niet en leven,
Noch levende worden, dus eest bescreven;
Mer levende werc dats noch mere,
Dat en stervet nemmermere.
Verstaet wat glosen men hier op heeft.
110
Soe wie in dootsonden leeft
In die Scrifture over doot;
Want wie levet in dootsonden
Is doot, al voedde hi in den stonden
115
Alle die arme die nu leven;
Mair waerde 1 hem dair na gracie ghegheven,
Als hi in gracien were brocht,
Die almosse hadde haer cracht ghewrocht.
Nu hoert, ic sal u doen verstaen:
120
Weldaet, in hoeftsonden gedaen,
Na dat Sinte Augustijn bescrijft.
In vijf zaken es het goet
Dat men doeghet in sonden doet:
125
Deerste, doe ic u bekinnen,
Si doet den mensche gracie ghewinnen;
Dander orbaer, die si doet,
Si doet meren aertsche goet;
Terde 3 si wederstaet die sonden,
130
Die men doen soude in dien stonden;
Dat vierde es si ghevet mede
Den lichame ghesondichede;
| | | |
Dat vijfte, make ic u bekent,
Si minneren 1 der hellen torment,
Hier om es het altoes goet
Dat men wel doe tallen stonden.
Al lage een mensch in dootsonden
Weldaet helpt hem, hoe dat comt,
140
In enich van desen vieren vornoemt;
Mer die hem van dootsonden hoet,
Ende dan enich weldaet doet,
Die selve weldade algader
Bliven ghescreven vor den vader,
145
Int boec der ewigher hueghen 2,
Daer Gods vercorene te stane in vueghen,
Ewelike, sonder wijt planen 3.
Dit moet elc weten ende niet wanen.
Elken, die sine jare vol heeft
150
Ende tsacrament ontfanghen heeft
Des doopsels, es hi sculdich van noede
Dat hi kinde die tien ghebode,
Die God Moyses gaf bescreven,
Om dat wi gheestelijc souden leven,
155
Die hier in dietschen staen bescreven,
Hoe datter in mach sculen quaet,
Elke sonde op haren graet,
Dats hoverde, nijt, ende ghiericheit,
Traecheit, luxurie, ende gulsicheit,
160
Ende gramscap, die menich quaet
Toe brinct, in woorden ende in daet.
| | | |
Dit sijn die vij, die al bloot
Die ziele bringhen ter langher doot;
Daer omme schrijft men int latijn
165
Dat si dootlike sonden sijn,
Daer God ons allen behoede voren.
Nu suldi van der hoverden horen.
Hoverde dats een verheffen
Ende een onredelijc beseffen,
170
Ondrachelijc allen creaturen,
Mit stilre hate int berueren:
Van allen sonden was si tbeghin;
Bi haer quam die doot eerst in:
Si en liet den enghel niet wiken
175
Sinen sceppere in hemelriken.
Verhief hem in die hoverdichede
So sere, in sijnre moghenthede,
Dat Gods stemme tot hem sede:
180
‘Coninc, dijn rike sal over liden! 1
Du worts versteken, in corten tiden,
Met wilden beesten; in die woestine
Sal wesen die conversatie dine;
Du sults gars eten metten coyen,
185
Tot du hoverde wijt lates vloyen 2.
Het sullen liden der jaren seven
Eer du coms weder in menschen leven,
Op dat 3 du Gode kinnen wilt,
Ende recht.’ Aldus soe gevielt.
190
Ach lacen! ende dat volc es heden
In vulre hoverden soe ghetreden,
Dat cume 4 yemant es, op ertrike,
Die den andren houdt voer sijn ghelike,
Ende dit es een vreselijc leven!
195
Want dat staet aldus bescreven:
Dat hi sal dalen die hem verheft;
Ende niemant dat in hem beseft!
| | | |
Uyt deser hoverden spruten quaden 1
Achte telgen, oft acht graden:
200
Hoe mense noemt soe latict sijn;
Mer aldus heeft mense int latijn:
Vana gloria, Elacio, Contumelia, Contemptus,
Insolentia, Contemcio, Presumpcio, Inobediencia: aldus
Hebdire 2 achte. Nu willic ontladen 3
205
Uten latine dese achte graden.
Van dese sonde die eerste graet
Is vana gloria, dat verstaet.
Tbekennen van der sonden mach wesen
Als therte van binnen es gheresen
210
Sonder uterliken ghelate;
Nochtan begheret in allen state
Vordeel, ende te sine verheven:
Dats vana gloria bescreven.
Desen quaet mach men wel mercken
In gheleerden, papen ende clerken.
Wat metter gheestelecheit omgaet
Daer mach men vinden desen graet.
Die beneficien sijn meest ghestelt
Te gheven om eere ende om ghelt:
Men gheeftse ghenen armen clercken,
Diese selven verdienen metten werken,
Als si verstiven meer 4 den riken:
Dit siet men over al nu bliken
In allen provenden, meer oft minder:
Het sijn al riker luden kinder
Die tgheestelike goet besitten:
Si en connen dammen, graven, no spitten,
Noch doen enighe hantgewerken:
Men gheeft hen crune, so sijn si clerken.
| | | |
Die proever doet hem segghen niet mee
Dan in den souter een vers of twee 1
Also men doet in leeken scolen.
Die leeke die clergie siet dolen
In desen: si meenen, in haren sin,
Datter gheen mesdoen es in,
Ende segghent oec int openbare:
Waert dat so grote sonde ware,
Als die papen segghen int sermoen,
Si en soudens selve niet doen,
Soe vele als si ghemeynlijc pleghen.
Dus gaen die blinde die cromme weghen,
Ende leyden elc andren in den vliet;
Mer dit en salse ontsculdigen niet,
Als God ten ordele comen sal:
Haer werken sullen hen volghen al,
Also wel den leeken als den clerken.
Dat mach men in Jobs boec merken:
Dit scrivet tot elken, ende niemant los:
Opera illorum sequuntur illos.
Die leeke sullen volghen ende merken
Die papen woerde in der kerken;
Mer haer ghebrec dat sullen si vlien,
Ende op haer ydele werke niet sien.
Dat meeste deel der predicaren,
Wanneer si staen ende openbaren
Hoe men sal scouwen alle quaethede,
Soe swigen si van der ghierichede;
Want spreken si van haer te vele
Si nopen hen selven bi der kelen.
Ic hebbe prochipapen 2 belent 3
Die selve maecten dat testament,
Daer haer prochiane ziec laghen;
Haer ondanx ende oec der maghen
Waest beseghelt ende bescreven,
Eer si tsacrament wilden gheven.
| | | |
Men vint noch wel sulken cappellaen:
Als hi tot enen zieken sal gaen,
Ende hem niet en wille gheven
In sijn testament bescreven,
Soe gaet hi bidden ende claghen sere.
Ic en soude niet dorren voer minen Here
Comen met desen testamente.
Dus crighen die prochipapen renten,
Ende maken Gode om vercopen.
Daer sijn noch Judase bi hopen,
Die Cristuse, ghinghe hi noch op derde 1,
Verraden ende doen souden onwerde 2
Op datter hem testament af quame.
Owy! der jammerliker blame
Al heeten si gheestelike prelaten,
In haer werken sijnt meest Pilaten.
Desen selven graet es oec ghestelt
Den ghenen die prediken om ghelt,
Ende hueren twoert Gods, om voert te vercopen;
Als dese questeerts 3, die omme lopen
Ende loven aflaet, ende scelden quite
Al tsmenschen sonden, om een mite.
Wee hen ende tot hoerre scanden,
Ende oec den gheenre diese uutsanden,
Dat si tfolc aldus bedrieghen,
Haer ghelt af tuyschen ende ontliegen!
Die derde graet hiet Usura....
Fornicacio es die ierste graet ghenoemt.
Tbeste dat van desen coemt,
Dats dat si alle meest ontsien
Dat si kint te draghen plien;
Ende en waert dat men kint daer af draghet
Men vande cume enighe maghet...
| | | |
Nu hoert van den vierden grade, die risen
Uut gulsicheit van der spisen,
Daer die ierste graet af was,
Als ic vorseide, Gulositas,
Daer hem elc vroet mensche sal scamen:
Hi heet Crapula bi namen,
Dat hem weder dunct staen ter kelen,
Ende cume smake vint daer an.
Altoes als hem soe gheviel 1
Ende hijs soe vele in hadde ghesteken
Dat hi cume mochte spreken,
Ende hem wederstont der herten,
Stac hi den vingher in sijn storte 2,
Om dattet weder keren soude
Dat hi gheswolghen hadde soe houde 3.
Ende als hi hadde bekeert dat
Spoelde hi sinen mont ende at
Dat hem was te voren bleven.
Ic kenden 4 in sijn lesten leven.
Een cleine wile 5 voer sijn doot
Hadde hi die armoede so groot
Dat hi starf als een keytijf 6.
Hi brachte te valle menich wijf.
Ic kende kinden, die van hem bleven:
God moet hem alle sonde vergheven!
Nu hebbic in dietschen ontladen
Tbediet van der sonden graden,
Om dat elc, in allen stonden,
Hem soude te bat 7 wachten van sonden.
Nu willic op die x ghebode
| | | |
Letten ende dichten na den latijn,
Ende bescriven wat sy sijn
Ende wie dat mesdoet daer in,
Na dien dat God minen sin
Sal bestieren ende bekeren
Den leeken, diet niet en weten,
Of diet moghen hebben vergheten.
Nu willic u voert beconden
Van den seven dootliken sonden,
Welke dootlijc of dachlic sijn,
Na dit bescrijft Sinte Augustijn.
Somme sonden sijn soe beleghen,
Dat si Gode allegaer [sijn] teghen;
Ander sonden sijn soe gedaen
Dat si teghen den evenkersten gaen;
Ende andre sijn soe becondicht,
Daer een teghen hem selven in sondicht.
Dat sal ic u anders claerlijc doen verstaen.
Nu wille ic u claer ontbonden
In wat maniere dat men de sonden
Bekinnen sal, die men doet dicke.
Men pleghet oec, in menich lant,
Dat men den zieken gheeft in die hant
Een wassen kerse, bernende claer,
Ende enen penninc daer in, aldaer
Hi cranc leghet op sijn versceet:
Dat meent dat hi soe es bereet,
Van allen sonden also claer,
Als dat licht dat bernet daer,
Ende met dier claerheyt in ganser gheloven
Wil hi ter claerheit varen hier boven.
Die penninc bediet oec dat hi
Van alre stont es also vri,
| | | |
Hadde hi yemans goet enen hellinc 1
Hi gaver hem voer enen penninc;
Mer sulc biet den penninc opwaert,
Al bode hi een selveren paert,
Of een gulden, also groet als menre rijt,
Hine vergolde niet opten tijt
Al dat hi van rechte sculdich es.
Dat hi den penninc opwaert biet,
Het ware beter dade hijs niet:
Al maect hi Gode enen vlassenen baert,
Hi vaert den duvelvolen 2 waert
Mit sijnre kerse met sinen brande,
Recht also Cayns offerande
Gode bequame was, die hi dede;
Soe es kerse ende penninc mede.
Dese messe over den doden
Sal doen, als over stont gheboden 3,
Die prochiepape selve, oft hi,
Die die kerke bevolen si,
Om dat hi es sijn prochiaen;
Met dander mach een cappellaen
Doen, bi beden of bi mieden 4;
Mer over gheemande lieden 5
En mach die cureyt 6 sijn leven duere
Doen messe, dan in sijnre cure
Behoren 7: dit es een recht bescreven.
Mer over die in purgatorien sijn
Sal men cledren, broot ende wijn
Ende ander weldaet doen den armen.
God sal, bi sijnre ghenaden, ontfermen
| | | |
Der zielen ende doense verbliden
Ter glorien, daer wi al toe tiden 1,
Ende daer wi allen ghemaect toe waren.
Nu willic, sonder sparen,
Gode van sijnre ghenaden dancken,
Dat hi minen armen sin ende cranken
Soe hevet bestiert, dat ic dit werc
Volbracht hebbe, arme sondighe clerc,
Bi sijnre ghenaden, met mijnre pinen 2,
Als ic best can na den latine,
Twelke in heeft ende al bi sondert
|
1Huydecoper, Proeve, II, bl. 45; Van Wyn, Avondstonden, I, bl. 300; J. De Vries, Verhandeling, I, bl. 21.
1Zie Bibliotheca Hulthemiana, vol. VI, n o 194.
1Swerds, dat wil zeggen de nagelatene (relicta) van De Weerd.
2In tiden verleiden, in voorleden tyde.
1Aeldinghers, erfgenamen. Dit woord schynt verwant met Adeling, waerover zie Grimm's Rechtsalterthümer, bl. 265. Men vindt het ook in Diericx' Lois des Gantois, I, bl. 318 in de aenteekening, waer Hoirs van Aeldinghers onderscheiden worden. Verders ook in de Berymde Wetsverklaringen van Brugge, v s 169-175:
Dat die rechtzweere, diere was bleven,
Beede van der moeder ende van den vader,
Die helt heffen zoude van algader
Van goede, voren ute, ende dan
Int ander, kint kint gelike, voort an
Jeghen die andre aeldinghe
Heffen sine rechte deelinghe.
1Van desen, namelyk van dergelyke wereldsche gedichten.
1Gheploen, geplogen. In den tekst leest men, by misslag des afschryvers, gheplogen, wat niet rymt.
2Of hy er goede baet of boet van heeft. Of is af.
3Occusoen, beweegreden tot nadoen.
4No durren togen, noch durven betoogen (aentoonen). De zin is deze: De geestelyken durven de waerheid noch prediken noch aentoonen zonder te vreezen daerdoor verstoken te zyn van de achting hunner toehoorders.
2Orbere, oorbaerheid, goed. utilitas.
1Minneren, verminderen, even als in Reinaert, v s 704. Zie myne aenmerking aldaer, waer de heer Geyder, in zyne hoogduitsche vertaling ( Reinhart Fuchs aus dem Mittelniederländischen, bl. 248) geen genoegen schynt mede te nemen.
3Sonder wijt planen, ik zeg het u zonder van de waerheid af te dwalen. Vergelyk Nieuwe werken der Maatschappy van Leyden, III, 2 e stuk, bl. 184. Doch planen kon hier ook wel zyn het oud-fransche planer, défalquer; van planare. Een onder planen heeft tot freq. plansen, en beduidt storten, plasschen.
1Over liden, over gaen, vergaen.
2Tot gy de hovaerdy wyd van u zult laten varen.
3Ontladen, ontdoen, uit elkander doen; het fr. déduire.
4Verstiven meer, verstyven, verhoovaerdigen nog meer.
1De proefnemer doet hun slechts een paer verzen uit den Psalmboek opzeggen.
3Questeerts, fr. questeurs, quêteurs.
1Gheviel, waerschynlyk te lezen gevel.
6Keytijf, ellendeling, fr. chétif.
1Hellinc, zeker muntstuk.
2Den duvelvolen? waerschynlyk verkeerd geschreven voor ten duvelsholen.
3Als over stont gheboden, gelyk daerover naer kerkelyke verordening vastgesteld is.
4Bi mieden, by vergelding.
5Gheemande lieden, getrouwde lieden.
6Cureyt, pastor, fr. curé.
7Dan in sijnre cure behoren, dan die onder zyne pastory ressorteeren.
1Tiden, trekken, streven.
2Met mijnre pinen, door mynen arbeid.
3XXIX hondert, lees: XXIV hondert; want het handschrift bevat er niet veel meer.
|
|
vorige
