Justus Harduyn.

... Non occidit
Interior qui spirat homo.
Prudentius, Apoth.

Hoe menigmalen, terwyl de zon, als een halve vuerschyf op de kimmen hing, heb ik in vroeger dagen langs den kronkelenden Dender, op den Tragel, digt by Dendermonde, gewandeld! Allengskens stapte ik verder en verder, en allengskens mede gevoelde ik 't ligte of zware verdriet myner jeugd minder wegen: de vermoeijenis, die my 't werk van dien dag had gebaerd, verdween: hart en brein rustten zachtjes uit by het aenschouwen dier beminde streken, die ik sedert myne kindschheid heb bezocht, en die voor my nog bestendig het zoete der nieuwheid bezitten. Het verledene zelf herstelde zich voor myn geest. Hier, langs den linken oever, waer thans een nederig pachthof tusschen 't geboomte half schuilt, rees eens de vermaerde abdy van Zwivecque: geen voetspoor blyft er van over, en de naem van Zwivecque zelf, schoon voor de tweede mael binnen Dendermonde herlevend, dreigt spoedig uit te dooven. Ik vervolg myne wandelbaen: ik zie in de verte den toren van Audeghem's dorp, en breng er myne groete aen toe.

Trouwens, binnen die kleine gemeente, leefde nog, in den beginne der XVII^e eeuw, een edele gryzaert, wiens naem aen al de vrienden der vaderlandsche letlerkunde dierbaer blyft: binnen die kleine gemeente rusten de gebeenderen van een waerlyk eerwaerden man, die het sieraed was der Godsdienst en de eer der

Dichtkunst, hare zuster in de oude dagen. Meer dan eens ben ik de kerk van Audeghem binnen getreden om na te sporen of ik op geen enkelen gedenksteen den naem van Justus Harduyn, pastor aldaer, en den dag zyns ontslapens mogt ontdekken: maer telkens is myne dankbare nieuwsgierigheid verydeld gebleven.

Derhalve heb ik datgene, wat ik zoo gaerne ter plaetse zelve zou vernomen hebben, in de boeken moeten opsporen: ik heb er uit geleerd dat onze Harduyn, in 1580 te Gent geboren, nog in 1635 leefde. Men veroorlove my de vrucht myner opzoekingen mede te deelen.

In 1629 gaf de zoon, waerdige afstammeling van zyn dichterlyken vader, uit: Goddelycke wenschen, verlicht met sinne-beelden, ghedichten en vierighe uyt-spraecken der oud-vaeders, naer-ghevolght de latynsche van den Eerw. P. Hermannus Hugo, Priester der S.J. (Antwerpen, 1629) met platen. De verdienste van dit vertaelde werk, waerin dicht en ondicht zich afwisselen, bestaet niet enkel in eene merkwaerdige taelzuiverheid, het behelst mede verscheidene stukken, wier dichterlyke uitdrukkingen de aendacht der kunstkenners verdienen. Wy hebben reeds elders uitgeweid over de Pia Desideria, door ons als een werk van een gansch afzonderlyken type beschouwd, en hetgene zoo veel byval gevonden heeft in de tyden van 't Mysticismus, dat het in meer dan eene tael werd overgebragt1.

Haesten wy ons dit oordeel te staven door eene proeve uit elk der drie boeken, het gemelde werk uitmakende.

Heere, weest my bermhertich, want ick ben kranck; Heere, maeckt my gesondt, want mijne gebeente zijn beroert (Psalm VI), zoo luidt de text van het 3^e gedicht des I^en boeks, dat leedbetuigende verzuchtingen bevat.

Waerlyk, het ontbreekt hier niet aen krachtig uitgestort gevoel.

Wil men een der Wenschen van de Godvruchtige Ziel hooren, dergelyke het II^e boek bevat? Men luister naer de uitbreiding, voorkomende onder N^r 29, op de woorden van het Hoogelied: Onder de schaduwe van dien ick ghewenscht hadde, hebbe ick gheseten.

In het III^e boek, N^r 43, bevattende verzuchtingen der Godminnende Ziel, leest men de volgende uitboezeming op een verset van Psalm LIV, aldus luidende: Wie sal my vederen gheven ghelijck van eender duyve, ende dat ick sal vlieghen ende rusten? Er komen vernuftige invallen in dit stukje voor.

Zeldzamer dan de vertaling van Hugo is het werk: Goddelijcke Lofsangen tot vermaekinge van alle gheestighe liefhebbers. Gent, 16201.

Twee stukken van die verzameling hebben byzonder onze aendacht naer zich getrokken: het eene is de navolging van het Oostersche bruiloftslied, Salomon toegeschreven. Men zal een gedeelte van 't zelve hier met genoegen herzien2.

Het andere stuk dat wy bedoelden onder Harduyn's Lofgezangen, is de weêrgave van een der beste kerkgezangen der middeleeuwen, door Raumer, benevens het Stabat Mater, onder het schoonste en voortreffelykste gerangschikt dat de Lyriek ooit heeft voortgebragt1.

Tot deze lofgezangen behooren, als een aenhangsel, Den Val ende Op-stand van den Coninck ende Prophete David, met bijvoegh van de seven leed-tuygende Psalmen (Ghendt, 1620).

Wy hebben eerst ontdekt, dat dit werk op David eene vertaling was uit het latyn van Beza, een naem dien de Audeghemsche priester waerschynlyk heeft onderdrukt, als geen synoniem zynde van Venerabilis Beza1.

Maer indien men Harduyn den naem van Dichter, in den oorspronkelyken zin van scheppend genie, niet kan vergunnen, zoo bekleedt hy toch, als goed versificator en keurig taelkundige, eene eerste plaets onder de schryvers van zynen tyd.

Hoe krachtig, hoe verheven is de volgende vierling uit den Psalm CXLVIII:

Hoe gespierd is niet de aenvang van den Ps. XXXVII:

Uit David's Val zy het genoeg eenige regelen, die ons byzonder bevallen, aen te halen; zy volgen korts op het verhael van den sluipmoord tegen Urias gepleegd: de Hemel is om het gruwelfeit verbolgen.

Wat verder zendt God een Engel tot den propheet Nathan, men weet tot wat einde:

Het is niet onwaerschynlyk, dat Justus Harduyn vry onverschillig zy geweest voor de uitgave van enkele zyner werken, welke meer uit zyn brein dan uit zyne godvruchtige ziel gevloeid waren. Noch zyne Rosemunda, noch zyn Hippolitus zyn verschenen1. Zoo ging het Paradox van zyn vriend David Lindanus verloren, waerin hy ten voordeele der naektheid en tegen de kleedy, zeker met zyne gewoone geleerdheid, pleitte: en waerom? omdat Sanderus den man, bekleed met het ernstige Pensionnarisambt van den lande van Dendermonde, deswege een puntdichtje had geschoten.

Deze pensionnaris nu en de pastor van Audeghem waren spoedig van geburen goede kunstvrienden geworden. Ook besloten zy zich beurtelings de pen over te reiken, om aen een vorst, dien zy als den beschermer der Roomsche godsdienst beschouwden, hulde toe te brengen. Hun gemeenschappelyk werk, thans een boekzeldzaemheid, is getyteld: Goeden yver tot het vaderland, ter blijder inkomste vanden Conincklijken prince Ferdinand van Oostenrijck, Cardinael infant, Gouverneur de Nederlanden ende Bourgoignen, binnen de stad Ghend, uytghegheven door Justus de Harduyn, Priester,

Het is in beide talen opgesteld, het vlaemsch door onzen dichter, het latyn door den schryver de Teneremonda: 't behelst proza en verzen. Doch men zou zich deerlyk bedriegen, indien men de voorrede overslaende (gelyk dit ten onzen tyde veeltyds toegaet) de hier beschrevene zegebogen, enz., ter gemelde inhulding geloofde gediend te hebben: dit heele feestplan heeft, als zoo vele andere van een meer ernstigen aerd, slechts op het papier bestaen. De stad Gent, schoon zy de uitgave van die hulde, blykens stadsrekening, begunstigde, besloot prins Ferdinand op eene harer gansch waerdige wyze te ontvangen: de goede yver der beide kunst-vrienden werd met geen goeden uitslag bekroond, en het waren de Jesuieten, aen wier zinnebeeldig vernuft grootendeels de inrigting en aen wier pen de beschryving van 't schitterend feest werd aenbevolen2.

Ondertusschen heeft het werk der twee vrienden belang, ook voor hen die in het rarissime geen byzonder belang stellen. Schoon al de goden- en godinnenkraem door den goeden priester en zyn medewerker, ter vereering van den catholyken Vorst, ingeroepen werden, moet men bekennen dat er vindingsgeest in het utopique toegetakel dier blyde Inkomst doorstraelt, en dat Lindanus blyk van grondige ervarenheid in de latynsche dichters aen den dag legt; onder andere in de zinspreu-

Bl. 21. Pl. 1.

Bl. 21. Pl. 2.

Bl. 21. Pl. 3.

Bl. 21. Pl. 4.

Bl. 21. Pl. 5.

ken op de wapenschilden der Stadsambachten en Neeringen, die door Harduyn nagevolgd werden1.

Wy vertrouwen dat het een aengename geschenk zal zyn aen de liefhebbers onzer vaderlandsche oudheden die zinspreuken hier te herhalen, en ze te laten vergezeld gaen van het fac-simile eener plaet, geprent door onzen Pieter De Keyzer, en waervan er maer een afdruksel bekend is2. Dergelyke blazoenen moeten een dubbel belang inboezemen aen ieder, die dezelve, als zoo vele edele zegeteekenen van voorvaderlyken roem, eene vry belangryker inhuldiging dan van een uitheemschen vorst heeft zien versieren. En wie onzer heeft over eenige maenden, met onverschillige oogen, die zien pryken rondom het door een onbekenden geschonken borstbeeld van Jakob van Artevelde; dit beeld, dat als een zoenoffer op diezelfde Stadhuiszael, waer men de Pacificatie van Gent sloot, plegtig werd ingewyd?

Zie hier het bedoelde uittreksel:

‘Beyde zyden der Vrydagmerkt waren beset met gestoelten, op de welcke stonden de Hooft-maeghden van elcke Neeringhe: de voorseyde ghestoelten waren elck

beschildert met sijn teecken ende met eene Latijnsche spreuck daer op passende, in onse tale niet wel uytdruckelijck. Evenwel tot gherief des lesers hebbe ghepooght de selve nae ons beste te verduydschen. Ende zijn dese:

Wy zyn de eersten niet die aen de lier des Pastors van Audeghem regt laten weêrvaren: een der echtste waerdeerders van Belgischen letterroem, professor Schrant, heeft in de Proeven van Nederduitsche Dichtkunst uit zeven eeuwen een stuk uit de Goddelijcke Wenschen opgenomen, en tydens zyn verblyf te Gent, eene redevoering in de Maetschappy Regat prudentia vires over 's mans dichterlyke verdiensten uitgesproken.

Niet lang na zyn vertrek uit Belgie gaf dezelfde geleerde Harduyn's Uitgelezene Dichtwerken, te Zaltbommel, in 't licht (1830), vergezeld van aenteekeningen in den trant van die zyner uitgave van Livinus De Meyer's hoofdgedicht, en Vondel's Joannes de Boetgezant. Die bundel behelst, buiten den bovengemelden Val en opstand van David en de Seven leettuigende Psalmen, eenige lofgezangen, getrokken uit het werk van dien naem.

Professor Siegenbeek schreef aen den uitgever over deze stukken: ‘Harduin's verzen zijn niet alleen glad en vloeijend, en van de gewone smette van bastaardij volkomen zuiver, maar hij is ook meer dan vloeijend rijmer: hij is waarlijk dichter; en zou, indien hij in

onze dagen leefde, mijns oordeels, eene eerste plaats onder dezelve bekleeden. Wij prijzen, en niet ten onregte, een' Coornhert, Visscher, Spiegel en anderen, als de eerste herstellers onzer Dichtkunde: maar mij dunkt, Harduyn kan met den besten hunner wel monsteren, en verdient boven de meesten den voorrang. Althans komen zijne werken mij merkelijk vloeijender, zuiverder en dichterlijker voor dan die van Coornhert. Hadden de Vlamingen meer mannen gehad aan Harduyn gelijk, zij zouden met de Hollanders de eer van de verbetering en de herstelling onzer Dichtkunde deelen.’

Lang voor die uitgave had de heer Willems over onzen Dichter aengeteekend: ‘Zyne tael is krachtig, gespierd en zuiver van basterdwoorden: zyne poëzy heeft een' ryken voorraed van veelbeteekende woorden: ook kon hy, als het er op aen kwam, een lossen gang en zwier aen zyne verzen geven1.’

‘Hij behoorde, zegt Schrant, tot de geleerdste mannen van zijnen tijd, en maakte zich omtrent de vaderlandsche taal- en dichtkunde verdienstelijk. Zoo zuiverde hij de taal van basterdwoorden, bij zijne landgenooten wel het meest in zwang, en was hij een van de eersten, die de vlaamsche versmaet aan de regelen van den franschen versbouw onderwierp, en daardoor hare welluidendheid niet weinig bevorderde.’

Inderdaed, Justus De Harduyn was een waerdig lid van den geleerden stam, waertoe hy behoorde, en is ook nog heden als taelkundige dubbel lezenswaerdig: zyn onrym bezit dat vloeijende, dat rollende, zoo levendig afstekend by den prozastyl van sommigen onzer dagen,

die 't zelve of bestendig op een styven hollandschen patroon snyden, of in verhoogduitschte periodenvormen gieten.

Zie hier een staeltje waer 't boek openvalt: ‘Oversulcx daer isser, al ist by aldien dat sy somwijle hen selve pooghen te stellen teghen het oordeel van den Almoghenden, nu gebroken door de onmoghelijckheydt in het volkomen van den wille, gaen ten lesten in hun' eyghen selven, ende keeren tot hem die sy wouden verachten; ende die seer verre hadde moghen gheraecken, waert dat sy hunne begeerten hadden konnen volbringhen, werden somtijdts door dit behauden: want het ghene sy begheerden en hebben sy niet konnen volbringhen, ende nu ghekomen tot hun eyghen selven, bevinden eerst wie sy zijn, ende beklaeghen dat sy saecken ghewilt hebben die tegen de waerachticheydt zijn strijdende.’

Ons dunkt, dat deze colons zich goed en gemakkelyk, niet tegenstaende de tusschenzinnen, aeneenschakelen; zoo dat de geheele periode zich wel ontwikkelt, en zonder moeite laet bevatten.

Zyne beeldryke poëzy, gelyk men er zich van heeft kunnen overtuigen, bezit een voorraed van fraeije woorden en stoute uitdrukkingen, die thans (even als gave, doch oude munt) niet in omloop zyn, doch die wel verdienden op nieuw gangbaer gemaekt te worden.

Het kon niet anders, of een man van zulke kunstwaerde moest, ook in zynen tyde, door onbevoorregten gehuldigd worden: eenige blyken daervan zyn tot ons overgekomen.

Onze Justus had zyne letteroefeningen ter Leuvensche Universiteit voltrokken, en bereidde zich aldra, om, volgens 't gebruik, buitenlandsche geleerden te gaen

bezoeken. Zyn leermeester, Justus Lipsius, gaf hem, voor letterkundig pasport, dit zeer vleijend getuigschrift:

Moribus antiquis res stat Romana virisque.

 

Et Patrem tuum amore, Juste, justo

 

Dudum prosequor, eruditione

 

Haec varia meritum, elegantiaque

 

Morum atque ingenii: amore, Juste, justo

 

Et te prosequor, hoc parente natum,

 

Si vestigia consequi parentis

 

Porro pergis, et eruditione

 

Hunc refers, simul elegantiaque.

 

Tu fac, et faciam. Manu ecce signo

 

 

 

Justus Lipsius, Lovanii edib. sextilib. CI.IC.V.

Dit is, met afsnyding der ellendige woordspeling op 's leerlings voornaem:

De bekende Secretaris der stad Gent, Maximiliaen De Vriendt, die insgelyks met de beste gevoelens jegens Justus bezield was, toonde ongelukkiglyk geen beter smaek dan den wereldberoemden professor in de regelen op het stamboek van zyn jongen vriend geschreven:

Aldus lugtig weêrgegeven:

Oneindig beter ziet het er uit met den lof, dien een der naestbestaenden van den stam der Harduynen, zyn bloedverwant en kunstvriend, Zevecote, onzen dichter toezong:

In 't nederduitsch:

Dat onze Justus bevriend was met F. Sweertius, den priester S. Van den Kerckhove, Luminaeus à Marca, Andreas Hoyen, G.H. Nieuwlandt en David Heemsen, blykt uit de gunstige recensien in verzen, waermede die heeren poëten (naer de mode van dien tyd, nog lang daerna in Holland gevolgd) zyne werken tegen allen aenval verweerden: thans is men nog voorzigtiger, en er is er, die zichzelven drie vier malen, zoo verschillend en ongunstig mogelyk, in proza beoordeelen: 't eerste gebruik was naïver.

Justus Harduyn was, gelyk men er zich van heeft kunnen overtuigen, een by uitstek godvruchtig man, die aertsvaderlyk beurtelings den zielenherderstaf voerde, en den Heere bezong. Die dichterlyke dienaer des 1

outers op het land heeft in eene, de oude tyden waerdige, eenvoudigheid, de aerde bewandeld: zyne parochianen beminden hem, zonder hem te bewonderen. Immers geen enkel stoffelyk, door hen opgerigt gedenkteeken, wyst zyn pelgrimsdoortocht aen, of, gelyk hy 't zelf heette, zyn doortocht van balling uit zyn hemelsch vaderland. Maer het nageslacht heeft zyne letterkundige werkzaemheden regt laten weêrvaren, terwyl zyne naburen, de ryke abten van Zwyvicque (van welken wy, by 't aenvangen dezes artikels, een woord repten) geen spoor van hun leven hebben nagelaten. Geen twyfel, of de Poëet-pastor heeft door het schryven van gedichten vol van goddelyke, hem in den boezem woelende, poëzy, hemelsche vermaningen aen zyne parochianen ten erfdeele willen nalaten: pynelyk is 't te denken, dat geen enkel nederig steentje zynen naem aen de kinderen dier parochianen vermeldt. Dan, heeft de zanger der Goddelyke liefde de gedachtenis zyner weldaden in 't graf medegedragen, zyne gedachte leeft nog.

De naem van Justus Harduyn blyve in gezegend aendenken!

PR. VAN DUYSE.