Pater Verhegghen.

Als wy een oogslag op de Letterkunde der Vlamingen in de voorgaende eeuw werpen, komt ons de Poëzy derzelve niet zeer beduidend voor: zy is een stilstaende water, op welks boorden enkele bloemtjes groeijen, maer dat zelf daer zonder ziel en leven ligt.

Schoolmeesters, paters en pastors schenen ten wedstryde als ingewyden der vrye Poëzy te willen optreden, in berymde nieuwjaersbrieven, en half mythologische, half ascetieke proza: 't ontbrak echter dien alledaegschen rymschryvers noch aen buitengewoone vormen, noch aen buitengewoone titels. Het enkel acrostichum en dubbel acrostichum, in welk laetste de eerste en laetste letter des rymregels dezelfde was, even als de chronographische verzen, die aloude verlustigingen van een monniksbrein, werden van deskundigen, noch dommer dan de domme samenknoeijer, bewonderd. Een vlaemsch pastor, onder anderen, schonk alzoo met allen ernst een werkje, onder den titel van Kintbarenden man. Taelkunde was er bitter weinig; letterkunde, waerlyk niet veel. Deze bepaelde zich veelal tot het bezingen van eenige kwezel, die zich den Heere wydde, omdat de wereld zich harer niet bekreunde; of men trompette eenig eerbaer koppeltjen uit, dat alle aenleg voor huiselyke deugden, maer niets dichterlyks, bezat. De Vesperisatie vooral maekte veel opgang in de kloosters: voor hen die 't geluk hebben die soort van poëtastery niet te kennen, zullen wy zeggen, dat het een berymd avondpraetje

was, waerin men, in ultra-Catsiaensche klippelverskens, het leven van den geestelyken jubilaris voordroeg, zoo vóór als na zyn professsie, en den bekeerden zondaer niet spaerde by het koddig afschilderen zyner heldendaden in de wereld. Het liep wel eens zoo verre, dat men by 't bezingen eener eerste misse David's Psalterion liet rusten, om Apollo met zyn citersnaren aen te roepen. Acrosticha en calembourgs, op den naem des christelyken helds, waren het nec plus ultra dier schryvers, die niet vergaten eene zinspreuk uit den Bybel, op dien naem betrekkelyk, er by te voegen. Het zinnebeeldige morael, dat by ons zoo veel opgang maekte, ging met het styve dogmatiseren zyn ouden gang, en de wenken van eenig langen adem waren, even als de Capucynen-predikatien, in punten verdeeld en onderverdeeld. Helaes! de zanger van de Luna ardens, die luimige parodie van den doodgezongen Troyaenschen brand, trok mede den doctoralen tabberd aen by het gedicht De Gramschap, en zyn sermoen was er niet beter om, in tegendeel.

Met de handelende dichtkunst zag het er eenigzins beter uit: Krafft schreef fabelen in een vloeijenden styl; het tooneel echter kroop nog altyd in het spoor der Franschen of bleef vry onbeschaefd, en om een verdienstelyk treurspel te hooren, moest men naer fransch Vlaenderen, naer Duinkerke gaen, waer De Swaen bloeide, of eerder gebloeid had1.

En wist er al eenig poëet (een naem als 't woord vriend zoo gemeen, maer inderdaed even zeldzaem) eenig leven aen eene enkele plaets van zyn gewrocht in te blazen, het geheel beantwoordde aen dit deel niet, en die plaets zelve was veeltyds een schitterend gebrek: zoo had Piens

een getrouwe gade te schilderen, die om haren man uit de slaverny der Turken te verlossen de zee oversteekt: en waeraen nu verbruikte de man al de kleuren van zyn palet? Aen 't malen van eene Amphitrite, met al hare ap- en dependentien, die de goede vrouw te midden van de zee ontmoette.

De genootschappen waren toen, zoo als altyd, de barometers van den letterkundigen toestand. Wacken, om van eene enkele plaets te spreken, had op zyn blazoen eene lelie, met de spreuk: Ziet het groeit, onbesproeit, geschilderd, en beriep, na de dood van de goede Maria-Theresia, alle onze poëten op krukken en stelten, om die vorstin te bezingen, met al hare hoedanigheden, in ... een tiental verzen! Er stroomde een oceaen zilte lyktranen: de heilige nagedachtenis van 's lands moeder werd op eene erbarmlyke wyze mishandeld, en, waerschynlyk, de schuldigste dier mishandelaers werd met een gouden eermetael en onsterfelyken lauwerkrans beloond.

Cats was en bleef aen 't orde van den dag: en men haelde destyds de spreuk aen, die thans maer voor de laetste helft meer toepasselyk is: Vondel wordt geprezen, Cats wordt gelezen.

Eene Akademie bestond te Brussel sedert 1777: maer haer invloed was wetenschappelyk, en hare meeste memorien waren daerby in 't fransch opgesteld. Des Roches, die er by werkzaem was, had vruchteloos door 't herdrukken van Pieter Maryn's Woordenboek en 't invoeren der accenten gemeend het vlaemsch uit zynen doodslaep te wekken. Zulke electrieke schok moest het werk van andere gebeurtenissen zyn. Het gebrul van den Belgischen Leeuw moest de zoetsappige rymers doen ontwaken.

Josef II was niet langer de zoon van Maria-Theresia voor de natie: hy had het dubbel ongelyk van een onmondig volk te willen ontvoogden en van te vergeten dat

hy, krachtens de Blyde Inkomst, niets meer was dan de eerste dienaer van den staet: hy had het ongelyk, zoo men wil, van te vroeg gelyk te willen hebben. Men sprak en zong van vryheid en voorregten, van dwinglandy en tegenstand, van seminarie-generael en van den knout (of bullepees).

Het was in 1787. De oude verdediger van den Oostenrykschen troon, de generael Van der Meersch, had den 26 october van dien jare tegen denzelfden troon te Turnhout een schitterend voordeel behaeld: de Brabandsche omwenteling, - zoo heet men die opstand, - was met nieuwe kracht opgedaegd, en nu bromden de kanonnen op bulderenden toon het bekende woord uit: 't Is te laet!

Terwyl de verwinnaer uitrust, zetten negen honderd patriotten, te Berg-op-Zoom samengevloeid, onder 't bestuer van den Prins de Ligne, zich in aentocht naer Vlaenderen. Reeds hebben zy, zonder slag of stoot, Sint Nikolaes bereikt; maer de Oostenrykers denken hen spoedig den pas af te snyden: wel verre van achteruit te deinzen, verdubbelen de Patriotten den stap, marcheren den ganschen nacht door, en komen in den morgen van den 13^en november voor de poorten van Gent. Zy verdeelen zich in drie gelederen, en vallen t'eener tyde de Antwerpsche, Sassche en Brugsche poorten aen. Dapper was de tegenstand van 't garnisoen: eindelyk maken zich de vrywilligers meester van de Brugsche poort, stroomen de stad in, en verdringen van straet tot straet de Oostenrykers. De opgeschudde stad (door de klippelverskens van dien tyde onder den naem van Lieven, haren patroon, voorgesteld) versterkt weldra de negen honderd mannen van den Prins de Ligne. Kolonel Lunden voerde 't bevel over Gent, en zag zich gedwongen des avonds eene schuilplaets in 't Kasteel te zoeken.

's Anderdaegs, 14, kwamen de generalen Schroeder en d'Arberg, met eene onzachelyke magt, om Gent te beteugelen, aengesneld. Zy kwamen te laet. De stryd was hevig: 't sterke en talryke garnisoen schoot telkens buiten 't Kasteel, om de stad te hernemen; maer huizen, molens, torens, alles was als zoo vele burgten geworden, waeruit het patriotisch geschut gedurig speelde tot in den schoot van 't Kasteel zelve. Schroeder en d'Arberg hadden dit bereikt: de eerste werd gekwetst; de tweede dreigde Gent, zoo zy het hoofd in den schoot niet leidde, langs de vier hoeken in brand te steken. Geen antwoord: ook vlogen er den 15^en grenaden en bomben die verscheidene gedeelten der stad verbrandeden.

Nu werd de Vlaming woedend: hy bestormt de kazerne van S^t-Pieters, wint die na drie uren vechtens, maekt er den generael Lunden met zyn bataillon krygsgevangen, en verpligt dien overste aen den graef d'Arberg te schryven, wil hy zyne overwonnen makkers 't leven redden, dat hy de brandstichting staken moest. D'Arberg, overtuigd dat het eene gedane zaek was, verliet stilletjes, in den nacht van den 16 en 17 november, het Kasteel.

In dit tydstip nu van volksgebruisch leefde in Vlaendrens hoofdstad een pater Augustyn, professor der poëzy, met name Joseph-Pieter-Jakob Verhegghen, die, gelyk al zyne confraters, een radicale patriot was. Hy toch, een man van talent, kon geen koel aenschouwer van die woeling zyn: hy had op 't vaendel der Vrywilligers, in deftig latyn, de woorden pro aris et focis gelezen. Dat hy het fuziek opgenomen hebbe, blykt nergens, maer dat hy de penne niet vergeten heeft in die gelegenheid op te vatten, blykt onbetwistbaer. Terwyl de klokken van zyn klooster met de tallooze

overige klokken der kloosters en kerken, alsmede met de beijaerden van Baudeloo en Belfort chorus maekten, was hy drok aen 't improviseren; maer verstond zich denkelyk evenmin in die kunst als Liv. De Meyer, die, zoo men zegt, zyn leerdicht Over de Gramschap ter drukkery voor de vuist zou geschreven hebben.

Als nu zyn triumfzang, in een snedigen vorm, was afgemaekt, wilde hy toonen dat hy niet alleen pater, maer ook leeraer der poëzy, ook wat van de mythologie der Heidenen, en van Esopus' fabelen kende, en schreef het volgende:

Voorberigt.
‘Indien de steenen voortyds zoo konstiglyk op de liermaat van Amphion dansten, dat zy, op malkaâr springende, de stad Thebe bemuurden, terwyl steenrotzen en boomen het snaartuig naaliepen van Orpheus, en zal 't niemand heden verwonderen, dat Belfort en Dulle Griet kanonnen hooren losbranden. En aengezien het geschut de mond is der twistende vorsten (want hoc reges ore loquuntur) en Belfort noit een uur en zwygt, en zullen zig de Boter- en Vrydagmerkt, Hoogpoort en Langemunt niet schaamen de gerechtigheid dezer volgende zamenspraak te bevestigen: al en was het maar tot beteutering der leeraars, die verzekeren, dat mispels, steenkolen, meloenen en kriekesteenen spraakloos zyn, en blyyen moeten, om dies wil dat den snedigen Esopus hen niet en heeft hooren klappen: welke bygebragte reden te belachelyk is, om eene ernstige wederlegging te verdienen.’

Hy voegde gebruikshalve by den titel een motto uit Horatius, en bragt het volgende gedicht ter catholyke en patriotieke drukkery van Bernard Poelman, op

Bl. 149.
Doe Belfort, Gends cieraad als vroomen stads-behoeder,
Ten onregt word bedreigt, tot spijt der burgerij.
Om niet verdagt te zijn van Land-verraderij,
Trekt Dulle Griet te veld, en strijdt voor haaren broeder.

de Hoogpoort, in 't Gekroond Zwaerd, waer 't eerst met lekkeren wyn van 't patersvatje werd begoten.

Wy bieden hier van dit stuk een herdruk aen, met een paer wyzigingen, ons onder 't afschryven uit de pen gevallen.

Gesprek tusschen Belfort en Dulle Griet, gehouden in den nacht tusschen den 16 en 17 van slagt-maand ten jaare 1789 binnen Gend.

Garganum mugiri putes nemus, aut mare Tuscum.
Hor.

Dat is toch geen Catsiaensche dreun; er steekt eene bytende aerdigheid in, die aen Vondel's hekelschriften herinnert: ook getuigt de eenigzins stoute taelwendingen, zoowel, en nog beter dan de verdubbeling der a, dat Pater Verhegghen wat meer gelezen had dan 't Masker van de Wereld of 't Duifken in de Steenrots, dat dagelyksch brood der nonnekens onzer dagen.

Wy meenden daerom dit vaderlandsch, of, wil men, patriotsch gelegenheidsdicht nog eens te mogen herdrukken. Men heeft ons verzekerd, dat de bekende Kiekepoost, die zoo vele plannen maekte op 't papier, ook dat heeft gehad van dit stuk letterlyk, en zonder den naem van Pater Verhegghen te vermelden, uit te geven, en ja, dat zyn plan ditmael tot rypheid kwam. Wy kennen dien herdruk, omtrent 1821 verschenen, evenmin als den Gendschen Almanach, gedrukt by Poelman, 1791, in-4^o, waerin van onzen Pater Augustyn voor-

komt: Kikvorschen- en Muyzengevecht naer Homerus, alsmede Invallende gedachten van eenen huyswitter, wegens de teeken- schilder- plaetsing- beeldhouw- en bouwkunde; wat, ten minste door den titel, de nieuwsgierigheid gaende maekt.

Sedert dien tyd klepte de klok der Augustynen weinig meer by patriotten-Te Deums: de lieve Franschen voorzagen daerin, en verjoegen Pater Verhegghen met de zynen. Thans, aen de wereld terug gegeven, vergat hy dezelve werkelyk, en herinnerde zich zyner belofte, om deze practisch gestand te doen: hy zeide vaerwel aen de politiek, ten einde een burger van beter vaderland te worden. De anonieme opsteller van 't hier medegedeelde Gesprek ontsliep tusschen de door hem bezongene twee oudste burgers der stad Gent, de Belfortstoren en het kanon dulle griet, op den 5 november 1818.

PRUDENS VAN DUYSE.