Derde afdeeling.
Tael- en Dichtkunde der Belgen in de dertiende eeuw.

Thans naderen wy den dagenraed onzer Vlaemsche Tael- en Dichtkunde.

Ofschoon de ongelukkige oórlogen der Vlamingen tegen Vrankryk en Zeeland; der Brabanders tegen Luyk, tegen de Stadings en den Bisschop van Keulen; ofschoon de twisten der Bouchards en der Dampieren, en zoo veél andere in- en uytlandsche onlusten, geduerende de dertiende eeuw, aen den Nederlandschen Staet niet veél ademtogt overlieten, begon echter alles in den zelven een geheel ander en beter aenzien te verkrygen. De kruystogten hadden nieuwe kennissen aengebragt. Den Landbouw, den Koophandel, de Weéfwerken klommen van dag tot dag, en bragten den arbeydzaem-geworden landzaet rykdom en overvloed, de moeders der weétenschappen, aen. Vlaenderen stak het hoofd boven alle onze andere Provintien, ja boven de meeste landen van Europa, uyt. Hier was den stapel der Europische rykdommen; de markt, waer Italiën, Vrankryk, Engeland, hunne koopwaeren in de handen der Vla-

mingen kwamen overleveren. Het kon niet missen of de Belgen moesten, in hunne onderhandelingen met beschaefdere vreémdelingen, zoo als de Florentiners, onder andere, toen waeren, zich aen gemanierde leévenswyzen leeren hechten.(1) Zy wierden allengskens ryp tot het uytöefenen van nuttige kunsten en weétenschappen, tot welker voordzetten de Nederlandsche Prinsen van hunnen kant ook niet weynig bydroegen, doór het handhaeven en vergemakkelyken van den optomenden handel. De lasterlyke barbaerschheyd van voórige eeuwen maekte plaets voór het weldaedig gevoel der maetschappelyke welwillendheyd. Men zag voór de eerstemael dat onkunde onkruyd was en dat'er in de samenleéving meer dan dierlyke genoegens bestaen konden. De diepgewortelde distels en doórnen roeyde men, zoo veél mogelyk, nyt; en nu kon de zon der beschaeving haeren levenwekkenden invloed aen het zaed der volksverbetering doen gevoelen. De Vaderlandsche tael wierd uyt haere nietigheyd opgebeurd. Men leerde haere schoone eygenschappen kennen en op prys stellen. De Dichtkunst zuyverde die tael in haer heylig vuer, en zag, (sedert het domme By-

zantie de tael van Homerus, onder het puyn van Griekenland had versmoord,) dat het aen het Nederduytsch alleen gegeéven scheén, haer, in haere hoogste vlugt op zyde te streéven.

Dit eerste tydperk der Vlaemsche tael was ook geheel en onverbasterd Vlaemsch. Alle de schriftelyke gedenkstukken van de dertiende eeuw, strekken tot bewys dat men alsdan zeer gezet op een zuyver taelgebruyk, en vry was van alle die bastaerdwoórden, welke de schriften der volgende eeuwen ontcieren. De Belgen durfden toen als onvervalschte Belgen zich vrylyk vertoonen. Zy waeren te fier om zichzelve en hunne spraek in het kleed der vreémden te steéken. Toen Philips den Stouten, Koning van Vrankryk, in 1286 de Gentenaeren wilde dwingen, van met zyne zaekgelastigden niet anders dan Fransch te spreéken, was dien dwang, onder al deu smaed doór dien Vorst den Vlamingen aengedaen, iets dat hun het meest voór den kop stiet. Zulks getuygen onze Historieschryvers.(1)

Het verbeteren der zeden moest ook het verbeteren der Burgertugt, en dus het uytoefenen eeneer goede justitie ten gevolge hebben. De aenzienlykste Rechtsbanken van Nederland namen in deéze eeuw haeren aenvang, en de eerste stappen tot het

in stand brengen eener betere politie wierden gedaen doór het uytvaerdigen, van wegens den Souvereyn, der zoogenaemde stedelyke Keuren. Het oudste Schrift van dien aert dat ik heb kunnen ontdekken, is van den jaere 1229, en, dus nog vroeger uytgekomen dan de oudste, in het Hoogduytsch, geschreévene Wetten, welker. uytkondiging, doór Keyzer Frederik den II. maer eerst in het jaer 1235 voórviel.(1)

Tot hiertoe hebben de Hollandsche Taelgeleerden eene Keure, doór Koning Willem, Graef van Holland en Zeeland, aen de Burgery van Middelburg gegeéven den 11 Meért 1254, voór hét oudste Nederduytsche Staetsschrift begroet: doch gelykerwyze Braband en Vlaenderen tot diep in de zestiende eeuw Holland en Zeeland zyn voórgegaen in het beöefenen der Vaderlandsche Dichten Letterkunde, zoo ook mogen eerstgenoemde Provintien zich beroemen van, vroeger dan alle andere, haere Landwetten in de Landsspraek gehad te hebben. Immers de Keur van 1229 is uiet het eenige bewysstuk van deéze waerheyd. De Heer Debast getuygt van eene Chartre welke

doór Margarete Graevinne (of, zoo als het stuk luyd, Graefnede) van Vlaenderen en Gui, haeren zoón, in 1252 gègeéven, en thans nog in de archiven der stad Brugge, zou berustende zyn;(1) en verders van eene Privilegie., aen de vier Ambachten van Assenede, Bouchaute, Axel en Hulst, toegestaen doór Thomas, Graef van Vlaenderen en Henegouwen, en Johane zijn Wijf / ten jaere 1242.(2) My is van deéze twee Graeflyke brieven niets anders voórgekomen. Bepaelen wy ons dus, voór alsnu, tot de eerstgemelde Keure, welke Hertog Henrik I. en zynen Zoón Henrik II. aen die van Brussel gesteld hebben in Hooymaend 1229. Aleer wy echter dezelve nader leeren kennen, moet ik den leézer een kort verslag doen van de omstandigheden welke my van de meerdere oudheyd deézer, boven de Middelburgsche Keur, verzekerd hebben. Den pennentwist over eene nieuwe Constitutie welke in 1814 en 1815 de aendagt der Nederlanders bezig hield, bragt my alsdan op het leézen onzer oude Pri-

vilegien en Blyde Inkomsten. De meeste deézer zyn vervat in den Luysier van Braband, een boek dat, in voórige tyden, doór het Oostenryks Gouvernement, op alle openbaere Boekverkoopingen, zegt men, aengehouden wierd, als ten voórdeele van het volk veéle oude rechten inhoudende welke men gaerne had vergeéten gezien. Hierin vond ik dit belangryk stuk,(1) doch doór den kopist deérlyk mishandeld, zoo dat het in vorm en spelling meer aen de yyftiende of zestiende dan aen de dertiende eeuw scheén te behooren. Alhoewel de Charters deézer verzameling, elk in de tael van de oorspronglyke, te weéten in het Latyn, Vlaemsch of Fransch, gedrukt zyn, en het dus niet waerschynlyk is dat men omtrent dit stuk eene uytzondering zou gemaekt hebben; alhoewel het ook, ten tweede, niet te vermoeden is dat 'er doór onze Souvereynen ooyt eene Keure gegeéven zy, anders dan in de volkstael; zoo bleéf ik nogtans lang in de onzekerheyd of het oorspronglyk wel in het Nederduytsch mogt geschreéven zyn. Ter goeder uere trof ik, onder verscheydene zeer oude Afschriften van Privilegien en Landcharters, berustende ter Archiven van Antwerpen, eene kopy van deéze Keur aen, welke, alhoewel doór den tyd en de wormen zeer beschadigd, nog het kenmerk droeg van een veél ouder Vlaemsch te zyn dan

dat van den Luyster van Braband. Deéze kopy met sommige echte stukken van het laetste der dertiende eeuw, vergeleéken hebbende, wierd ik eyndelyk volkomen overtuygd, niet alleen dat de tael en spelling daer van tot die eeuw te huys hoorden, maer ook dat deszelfs origineél geen latynsch opstel was Zie hier de verdere bevindingen welke my in dit denkbeéld bevestigd hebben. De Historieschryvers van Braband maeken van deéze keure geen of weynig gewag Butkens spreékt'er slechts ter loops van(1) en verwyst den leézer naer Divaeus. Deézen(2) en Haraeus(3) geéven'er een uyttreksel of analysis van; doch al wat zy er van aenhaelen, staeft de echtheyd van het Vlaemsche stuk. Men vergelyke het zelve met die twee Schryvers en men zal bevinden dat het waerschynlyker is dat zy hunne uyttreksels, naer het Vlaemsch vervaerdigd hebben, dan dat de Vlaemsche kopy eene vertaling van het Latyn zoude zyn. Allen twyffel ten deézen opzigte word ook geheel wechgenoómen doór de authentique en naer het origineél gemaekte kopy

staende in het oudste Privilegie-boek der stad Brussel, genaemd het Boek met den Hairen, in 't welk de tael van elke Privilegie letterlyk bewaerd is. Dat onze Keure van 1229. daerin ten tyde van haere afvaerdiging overgeschreéven zy, is uyt het Schrift, de punctuatie, enz. genoegzaem te zien. Ook ben ik wel onderrigt dat men, sedert het origineél is kwyt geraekt,(1) deéze kopy voór den alleen wettelyken en echten Text gebruykte. In 't algemeen zyn de Privilegie-boeken onzer steden daer altyd voór gehouden, dewyl de Charters zelve, in eene daertoe bestemde kist of kom, opgesloóten bleéven en nooyt bezichtigd noch gebruykt konden worden, dan wanneer buytengewoone omstandigheden daer toe dwongen. Wy hebben, ter Archiven van Antwerpen verscheydene van die Registers, op welke de eygene Brieven des Souvereyns gelyktydig met het uytvaerdigen der zelve, zeer naeuwkeuriglyk zyn overgeschreéven, als moetende den inhoud deézer Registers kunnen geraedpleégd worden, eveneens of zy de oorspronglyke stukken inhielden. Zie hier den Text der Keure van 1229. zoo als ik dien, ter Archiven van Brussel letterlyk nageschreéven heb. Voór de Belgische en die leézers welke met onze oude tael minder bekend zyn, zal ik'er eenige ophelderende aenmerkingen byvoegen.

Dit sijn die Cozen vander stat van Bruesele.(1)

In den iersten, van den genē die enen anderen doedt(2) ofte vanden genen die vrouwen vercrechten Ende van den genen die huse bernen.(3) ofte rouen ende vanden ghenen die vert brekeren(4) sijn.

In heinric hi der gratien goeds hertoghe van Brahant Ende ic heinric sijn oudste sone wi doen v cont dit ghescrifte allen den genen die nv sijn ende die nacomende sijn. dat wi overmids vroeden rade(5) ouser mannen ẽn der scepenen ẽn der geswozne van bruesele-

defen coren hebtien geset binnen Bruesele hi trouwen ende bi eede onser manue. ende gemeinleer den poerteren van Bruesele Desen core te houden om gemeine orbore(1) ende vordane(2) meer in deser manieren.

Wi dat enen anderen doedt wert hi gheuaen. hoeft voze hoeft.(3) wert hi verwounen van goeden lieden ende geswoernen.(4) ende fijn goet blijft finen naeften. ende wert hi niet gevaen ende heeft hi ene wedewe getrout. dat goet dat van haren haluen(5) romt blijft hare. dat goet dat van sinen halven romt op dat hi ne gene kindē en heeft(6) dat blijft in tsertorghen marht heeft hi oec wettege kindē soe blijft hen dene helcht van sinen goede. ēn dander helcht in tsertogen maght Voert meer en heeft die sculdege noch hijf noch kint. al sijn goet blijft in tsertoghen macht. Heeft oer die sculdege een

auder wijf van ene wedewe. al hare goet dat blijft hare. van den goebt dattere te gabere es beiaeght. baer af heet(1) de vrouwe dene helcht ende dander dielt men(2) in tween. dene helcht blijft sinen kinden. ende dander helcht in tsertogen genaden. En heeft hi ver gene kinde. bene helcht blijft sinen wiue(3) ende dander helcht in tsertoghen genaden ende alsoe gelikeleer eest(4) van den genen die een wyf vercrecht(5) Ende van den genen die een huus bernt(6) Ofte die roefde Ofte die verde brake let voere let(7) Wie enen anderen name een lct. men soude heme nemen dat sine hine verdinget(8) bi der genaden tsertoghen Oge vore oge. handt voere hant dan den dreigen wi enen dreigebe te verberne worde hys verwonnen van wettergeu lieben. hi waers omme thien pont.(9) Enne morhte hyre oec niet gelden.(10) soe moest

menne jagen ute tsertoghen lande. tote dien male(1) dat hi de thien pont goude van den genen die anderen wonde wien ene wande worde gegeuen soe dat hem siju hersenbeken brake worde hi bedragen(2) die ten core behoren hi waers omme twintich pont. Ende mochte hyre gelben niet soe moeftmemie iagen ute tsertogen lande tote diere vren dat hise(3) vergoude. Wie enen anderen ene wonde gaue die kenleer ware te genefene hi waers omme vijf pont van kinnebacslagen. van metten. hare te trekkene van bloet worstelne.(4) van moder te worpene ende van stotene met voeten. van enen kinnebacslage. van enen metten hare te treckene. van enen te bloet worstelne. van enen in die moze te werpene. van enen metten voeten te stoetene moet men dzie pont gelden

bies werden bedregen(1) met goeden lieden van enen Potslage. wie enen anderen met enen pot sloge hi waers omme thien pont worde hus bedragen Wive die enen man slogen wat wiue enen mau sloge si waers omme twintich scellinge worde sits verwonnen(2) van enen wiue die en ander wijf sloge. Wat wiue die een ander wijf sloge si waers omme twintich scellinge worde sijs verwonnen ofte si moeste gheketende stene(3) dragen van hare prochgien in dandre wie enen anderen met wille ten sinen huse besteet.(4) wie enen anderen met wille te sinen huse besteet ofte oploept(5) hi ees omme thien pont. Ende wi met hem comt omme dicselue salic oec om thien pont. wert hos verwonnen es oer dat sake(6) dat hem die gene verwerct die men thugs soert. soe dat hi den anderen voet binnen sinen doren

hi blijft quíte van den rechte.1 Nochtan moet hi loepen aen tsertoghen raet te heme2 om pays te makene. Ende om concordie van den core te houdene voerdane meer3 van den genen die quaet gemet hout van wine4 wie dat quaet gemet hout ende valfch van wine hi ees om thien pont wie oer qualike mate hi verliest den dume5 van rasspeite wine6 wie wijn hadde op wijnberen7 liggende in tauernen dat men heet rasspeit

hine mach1 dien wijn niet vercopen na tsinren auont worde hi oet vonden in tauernen na tsinren. dat vat ende die wine ware tshertoghen van vulen wine2 wet dat oer wale3 waer dat men metten scepenen ende metten geswornen vule wine vonde tusschen sente Bamisse dien moet men wt slaen van den genen die enen anderen sijn goet verbode wie enen anderen sijn goet verbode hi waers om vijf pont. Ende wies met hem waer4 daerment verbode worden sijs verwonnen Ende worde sijs oer niet verwonnen soe moest hem damman5 eisschen simseleer ende si moestens hem ontfculdegen hen vister6 ten heylegen metten gene die den core gesworen hebben vanden genen die enen Ballinc ontfinge binnen sinen huse wie enen balline ontfinge die tesen7 core behoerde binnen sinen huse sijns wetens sider meer8 dat hi wt gebannen warc. ende met crachte onthouden woude hi waers om vijff pont ende alsoe

menichwerf alse hine onthilde om alsomenege. vijf pont. so ware hys. worde hys vervolcht wie dan breect hi moet setten twee borgen wie den core breert1 ende des verwonnen werd. hi moet setten twee borgen die den core gesworen hebben. die sine mesdaet gelden binnen vijfthien daghen. wie men sculdech es te clagen wie gequets es hi clage den richte op dat hine mach vercrigen.2 en mach hys oer niet vercrigen. soe brenge sijn orcontscap vore scepenen ofte voer enen scepene. enen gesworne. ende dat orcontscap moet men gestade houden. Dat die sculdege verde sueken3 wi willen seit hi de4 hertoghe wie enen auderen quetst dat die sculdege derde sueke. ende die geqnetst moetene beide verde ende dach geuen Es oer dat sake dat die beternesse die sculdege biet alselke es dats den gequetsten5 ende sinen vrieden van rechte genoegen mach. soe willen wi dat hyt versonen late. Daer oer dat sake dat die beternesse die die sculdege biet alselc niet en ware na der scepenen vonesse ende der gesworne dat hise niet sculdech en es tontfane noch sinen vrient. soe willen wi dat si beide bliuen op den scepe-

nen ende op den gesworne1 welc herte dit ontseide. ne geen sijnre vrient en mach hem hulpen te derre diuc2 noch hine mach negerus rechts gebruken3 binnen Bruesele. wat hem gescride vte Bruesele ende vte tsertoghen laude moet hi geiaerht sijn. tote aen diere vren dat hem die gesproken beternesse vanden scepenen ende vanden genoege. wi setten oer waer dat sake dat enich der enich der scepenen of der geswoerche verde sochte van sculdechshalven4 dat menne hem geuen moet ten minsten enen dach ende enen nacht van onsen haluen. ende daer na al tenen veertenacht5 ofte meer. wiene oec wederseide hi waers om twintich scellinge. rude alsoe menechwerf alsemenne wederseide om alsoe menege twintich scillinge wat van den core valt dat heeft die hertoghe die twedele ende die stat terdedeel wi willen oer dat van den getareerden roren valt wat wasdome6 dat si dat wi hebben die twedeele. ende die stat van Bruesele tharen gemeinen orbore dat derdendeel. wie vijfthien jaer out es hi moet sweren desen core wat portre ofte porters kint dat vijfthien laer out es ofte meer hi moet sweren desen core die selfs dages dat ment

hem eischt........ Dat weten alle die stat van Bruesele1 wie den core brect en wilt hyt oer niet gelden dat men hem verdode tsertoghen lant tote diere wilen2 dat hyt gelde wie hem ontsculdegen wilt hi moet doen sterds dages3 hen vyfter4 wi willen oer wie hem ontsculdegen wilt van den core diemen dach doet5 dat hi hem ontsculdege sderdsdages hen vijfter in allen tiden ofte hi blijft verwonnen..... wie enen man die clagede ofte orkentscap droge iegen ieghem6 ouwdelike7 toesprake omme torecht vanden core hi ces om twintich scillenge. wert hys verwonnen en heeft men oer en geen orkentscap soe moet hem die gene die mens betijt8 ontsculdegen henne vijfter..... wie enen

knijf1 ofte een scarpordech2 messe ofte wapine ouer hem droge heimelike binnen der stat hi waers om vijf pont..... wie oer vloe3 ende hem niet liete besuc-

ken dien soudemen houden ouer sculdegen1.... in wat huse so ene ginge die verthrekre2 ware ende gemaent worde dat hut huus ruemde3 ende hys niet en woude doen. ware die weert thuus mochte hi. hi soude sine ghebuere roepen4 ende bidden hem voer hen dat hi sijn huus rumede soe dat hus orcontscape hadde dat hus hem maende ofte neen die weert moest metten sculdegen aruen5 wìe enen man doedde die sin viant ware wie sinen viant doerde die verdebrekre ware hi gaue den richtere vier penninge. ende ware quite iegen die mage van den doetslage6 wie dreigerlike sprake op sinen viant wie dat verde gaue ende

binnen verde dreigelike worde sinen viant seide1 hi waers om thien pont.... vanden gene die enen knyf op yemene trocke wie enen knijf ofte scarpordech mes oft ghenepene wapine oft verhoelne op yemene trocke2 om hem te quetsene hi waers om thien pont. wie sinen verdemene3 sochte wie enen anderen guetsteende die van machte ofte van houerden en genen verde en sochte4 hi waers ome twintich pont. wat vreemder manne onsen portre sloge ende verde verhoude te soekene5 gingen si voer den gequetsten binnen der stat die gequetste waer hem dan sculdich te seggene voer twee wettege orconden dat hi van vore sine ogen gingeeude dat orcontscap doen luden6 vorr den richtre dat hi hem dit hadde doen seggen. ende vonde hine daerover7 binnen der stat. hi mochte hem wreken ende quite bliuen. van den Gichtre. Di in eens mans wijngaert

ginge. met dage sonder orlof ofte in der lieder vesscherie1 hi waers om twintich scillinge..... dat men negene erfenesse en gene in Gods huse ofte in Kerken datter stat vonnesse behoert en si2 op ene genoemde somme van gelde daer die rechte oer3 omme ledegen4 mach binnen den jare en wort oer niet geledicht binnen den jare soe moeste men dat erue vercoepen ende die Kerke ofte dat Godshuus moeste hebben sine genoemde penninge Ende ouer jaer sone mach5 die Kerke noch dat Godshuus dese erfenesse niet houden noch niemen6 in haren name. heilden syt oer ouert jaer soe mocht die heere vanden lande verropen ende wonde hys oer niet vercopen soe mochte die rechte oer die handen aen slaen. van enen quaet die enen dorpelijc toesprake7 wat quade ofte wat onhoesscher8 manne van wat ambachte hi ware enen goeden man leleer9 toesprake oms corenwille10 ontfinge hys11 enen kin-

nebarslach dat gingen ouer niet1 dat men desen core beteren mochte wet dat wel2 vonde die hertoghe met sine mannen ofte met scepenen ende metten geswoernen dat orborleer ware der stat ende den portren dat men dat mochte doen te onsen core Dat die hertoghe bouen desen core der stat noch den portren engnene cracht en mach doen wet dat wale dat de stat desen core heet3 gecoren bi onsen gedoegene4 om datse van ons noch van den onsen bouen desen core ne gene wille dogen en sal ende dat men alrehande dinc doen sal bi den core ende bider scepenen vonnesse Ende dit hebben wi der stat vrijndelijc verleent ende gegeuen omme dat dit gedurech bliuen sal der stat. hebben wiere5 onsen segel ane gehangen Die date doe dit gegeuen waert6 jare ons heren dusentech twehondert ende negene ende twintich in die hoymaent veerthiennacht vore sente jansmesse.7

Dit is, gelyk men ziet, vry goed Nederduytsch, Slechts twee of dry bastaerdwoórden zyn'er in te vinden. Indien men de Landsbesluyten en Magtbrieven van laeteren tyd hiermede vergelykt, zal men moeten erkennen dat de dertiende eeuw die geéne is, in welke onze voórouders hunne tael het zuyverst hebben gesproken en geschreéven. Duydelyk bemerkt men ook dat de spelling, alhoewel niet altyd zichzelve gelyk, (blykens ghenen en genen, tsertoghen en tsertogen enz.,) nogtans die van laetere stukken verre overtreft. De vereenigde dt, ck, gh wierden eerst naderhand algemeener ingevoerd. Men vergelyke de spelling van het bovenstaende stuk met de kopy in den Luyster van Braband. Intusschen moeten wy, als eene byzonderheyd in deéze Keur, doen opmerken dat tael en spelling in de zelve meer naer het tegenwoórdige Hollandsch, dan naer het tegenwoórdige Vlaemsch gelyken. Zoo leést men daer de hertog, sijn oudste Sone, verkopen, enen, gemein, wert, so, sijn, beide, en honderd andere zulke voórbeélden.

Misschien hadden wy, om van de tael der dertiende eeuw eene proeve te geéven, kunnen volstaen met een kleyn uyttreksel deézer Keure, dan, de belangrykheyd van dat stuk, in opzigte van de oude tael en rechtspleéging der Belgen, en deszelfs mindere bekendheyd, hebben ons genoopt het

zelve byna geheel overteschryven: immers den Luyster van Braband, is, om reden, hiervoóren opgegeéven, in zeer weynige handen: bovendien, was eene ruyme afschryving noodzaekelyk, zoo om den waeren Text te doen kennen, als om de meerdere oudheyd van de Brabandsche, boven de Zeeuwsche Keure te betoogen.(1)

Verscheyden andere steden van Braband en Vlaenderen hebben haere Keuren en Privilegien op het laetste deézer eeuw in de Nederduytsche tael verkreégen. De Landchartre van 1292 is mede daerin vervat, zoo dat die tael van dan af is erkend geweést voór de algemeenste, de nationale tael der Belgen. Om ons niet te lang by de Staetschriften dier eeuw optehouden, willen wy slechts nog een staeltje bybrengen uyt de Keur van Antwerpen, welke naer allen schyn omtrent 1300 uytgevaerdigd is. Er bestaet van de zelve nog een gedeelte in de Archiven deézer stad; het andere is sedert verscheydene eeuwen verloóren geraekt, blykens den band van het overschot. Den naem van den Hertog, die deéze Keur gaf, en het jaer der uytkondiging vind men 'er niet meer in. Zy begint aldus:

I. in den tersten. Dat nieman in Antw̅pen draghen en sal enegherande mortwapine op die boete van. XX. [...] vutghenomen allen lieden die van binnen der stat vutwaert of jnwaert gaen. of die vute scepen romen ofte te scepewert(1) gaen die en selen van horen(2) wapen te draghen noch oer van nacht gane niet verboeren.(3) En de wert oft werdinne die sinen gast dit verbot niet en seide alse hijs vraeghde. die soude den core selue ghelden worde hi verboert.
Dit sijn mortwapen. Pyken. Hantaexen. Bysermen. Bylen die ghemaert sijn mede te verchten. Wappers. loeden Namers. Misermen. Daggen. Inghelsche dolle. enz.

Doch het word tyd da wy overgaen tot het beschouwen der Belgische Dichtkunde in de dertiende eeuw.

De geschiedenis van alle Litteratueren begint met de Poëzy. Deéze is altyd en overal het Prosa voórafgegaen. Ook de eerste Nederduytsche Schriften waeren Rymkronyken, berymde Romans, Zede- en Natuerkundige Leerdichten. Al zeer lang heéft men opgemerkt dat de Dichtkunst de beschaefdster der volken is geweést. Inderdaed de allereerste Priesters, Wysgeêren en Wetgeévers der bekende Natien, hebben het volk doór Zang

en Poëzy onderweézen. Orpheus en Amphion, Minos en Thales zongen hunne Lessen en Wetten op het geluyd der Lier, en tot op Herodotus tyd vertoonde men de Historie in het gewaed der Dichtkunst. Is dit het geval geweést by de oude Grieken, de Schythen, de Gothen, de Skandinaviers en zoo veéle andere volken, wy kunnen deéze waerheyd ook tot ons Vaderland betrekken. Van Maerlant, den eersten, den vader der Nederlandsche Dichters; (want van de Vlamingen Willem Utenhove, Calfstaf, Noydekyn en den Haerlemmer Clais Van Brechten,(1) alhoewel tydgenoóten van Van Maerlant, zyn ons geene schriften overgebleéven,) Van Maerlant, zeg ik, was tevens eenen grooten Wysgeér en Volksverlichter. Voór zynen leéftyd was de kennis der weétenschappen in Kloosters en Abtdyen opgesloóten of vervat in boeken, wier inhoud, geschreéven in eene doode tael, voór het volk onverstaenbaer was. De Geestelyken (toen Klerken genoemd) waeren, ten opzigte der kennissen die zy bewaerden, niet mededeelzaem voór den gemeenen man. Vandaer dat de zoogenaemde Leeken, in dien tyd, wierden gerekend tot de geleerden te staen, als de dieren

tot de menschen. Van Maerlant behoorde tot de Leeken en mag dus voór een wonder van zyne eeuw geteld worden. Hy drong het eerst doór den nacht der onkunde; maekte de weétenschappen volkmaetig en plantte die met zyne rymen den verstanden in. Begaeft met uytsteékende vermogens, sloeg hy de handen aen het werk der volksbeschaeving en poogde steéds, met onvermoeyden iver, zynen verworpenen Medemensch optehelpen en te verlichten. Hiertoe strekten meest alle zyne, niet ontalryke, schriften; zoo als men uyt derzelver titels gereedelyk zien kan. Nu eens maekte hy zyne landgenoóten met de lessen van Aristoteles of met den inhoud van het Heylig Schrift bekend; dan toonde hy hun de bloemen der natuer of den spiegel der geschiedenis, en altyd was de verbetering der zeden en der verstanden, zyn eenig doelwit. Het waere der moeyte waerd te bewyzen hoe zeer Van Maerlant als beschaever der Nederlandsche natie, in vroegere dagen, moet worden geägt; want niemand, zoo verre ik weét, heéft hem nog onder dit opzicht beschouwd.

Jacob Van Maerlant (anderen noemen hem Van Meellandt, Van Mierlandt of Van Meerlandt(1)) wierd,

volgens Foppens en Paquot, in het jaer 1235, te Damme, in Vlaenderen, geboóren: doch deéze opgaef van zyne geboórteplaets word, als nergens beweézen zynde, sterk in twyffel getrokken. Een Vlaming was hy zeker, dat getuygt hy zelf meer dan eens.(1) Den naem van Maerlant, gelooft men hem gegeéven te zyn, naer dien van zekere plaets, aldus genoemd, alwaer hy eenigen tyd zyn verblyf had: doen waer dit Maerlant gelegen hebbe, is tot nog toe onzeker. Onzen Dichter vertaelde aldaer eene beschryving van den Trojaenschen oórlog, zoo als hy ergèns in zynen Spiegel. Historiael zegt:

Omstandigheden van zyn leéven kennen wy niet, dan dat hy Schryver of Griffer der stad Damme was, en aldaer, dit ambt bekleedende, overleéd in den jaere 1300; hebbende alsdan bereykt den ouderdom van 65 jaer. Zyn graf, in de Parochie-Kerk van dat steédje, draegt het volgende Latynsch opschrift:

Uyt byzondere agting voór deézen Dichter richtte men hem een gedenkstuk op ten Raedhuyze der stad Damme, bestaende in zyne, op den sleutel van eenen balk, uytgehouwene beéltenis, waervan Le Long eene naeuwkeurige afteekening heéft laeten maeken en in zyne Boek-

zaal geplaetst.(1) Maerlant wierd in zynen tyd, en nog lang naderhand voór den Vader der Duytsche Dichters en Voórstaender der waerheyd geëerd, zoo als den zelven Le Long uyt eenen ouden onbekenden Schryver aentoont:

Dat hy deézen naem in alle opzichten waerdig was, toonen de menigvuldige vrugten van zynen arbeydzaemen geest. Zie hier een kleyn verslag van die geéne welke ons by naeme bekend zyn:

Den Rymbybel, eene berymde vertaeling van de Historia Scholastica van Petrus Comestor. Maerlant eyndigde dit werk in het jaer 1270, als blykt uyt zyne eygene woórden:

Den Rymbybel bevat de meeste Boeken van het oud Testament en de vier Evangelisten van het Nieuwe, by wyze van overeenstemming. Verders volgt'er in sommige handschriften de wraeke of destructie van Jerusalem, naer Flavius Josephus. In Le Long's Boekzaal vind men dit alles nader omschreéven, alsook berigten nopens negen Afschriften van dat werk. Wylen Schepen Verdussen te Antwerpen, bezat'er een zeer fraey van, 't welk na zyne dood doór ook wylen den Heere Gasparoli gekogt(1) en thans by den Erfgenaem van deézen laetsten, Mr. Herry alhier, berustende is. Gaerne had ik over dit Handschrift mynen leézeren iets mede gedeeld; doch daer dien Heer, in dit oogenblik, op eene reyze in Zwitserland is, heb ik het zelve niet ter beziening kunnen verkrygen.

Der natueren bloeme, of Bestiaris, het oudste werk dat, in onze tael, over de natuerlyke historie geschreéven is. Maerlant, dichtte het op verzoek van zekeren Niclais Van Cats, en trok zyne schryfstof uyt het Liber rerum van eenen Keulschen Geestelyken, daerna Bisschop van Straetsburg, genaemd Aelbrecht:

Het werk, verdeeld in dertien Boeken, handelt over Menschen, viervoetige dieren, vogelen, zeewonderen, visschen, slangen, wormen, boomen, kruyden, fonteynen, diere (duere of edele) steenen en de zeven metaelen.(1)

Het leven van den H. Franciscus, mede eene vertaeling, en wel naer het latyn van Bonaventura, waervan een afschrift berust ter Boekery van de hooge schoól te Leyden. Het wierd doór Maerlant vervaerdigd op verzoek van een' zyner vrienden, te Utrecht.

Bloemen of spreuken van Aristotelss, of, zoo als den Dichter dit werk noemt:

Den Spiegel historiael of Rymkronyk, het uytgebreydste en bekendste zyner werken, zynde eene navolging van het meerbekende Speculum Hisoriale van Vincent de Beauvais (Vincentius Bellovacensis.) De Tael- en oudheydkundige Heeren J.A. Clignett en J. Steenwinkel hebben twee deelen van de zelve, met eene keurige Voórrede en ophelderend-kritische aenteekeningen, laeten uytgaen in 1784 en 1785.(1) Sedert ziet'er nog een derde deel het licht, en alle liefhebbers der Nederlandsche oudheyd en letterkunde, wenschen dat het geheele werk, zullende bestaen in omtrent zes, deelen, eerlang moge afgedrukt weézen. Deézen Spiegel historiael, inhoudende eene soórt van algemeene geschiedenis tot op het midden der dertiende eeuw, en verdeeld in vier partien heéft Maerlant tusschen de jaeren 1283 en 1296 berymd, op last van Floris V, Graef van Holland, zoo als blykt uyt de Opdragt:

De Prologhe van dit werk begint met de volgende woórdspeling:

Deéze regels herinneren ons aen het geschil der Hollandsche taelgeleerden over de spelling van het woórd wereld, en aen de daerop gemaekte Epigramma van Witsen Geysbeek:

De andere werken van onzen Dichter zyn: Het boexken van den houte of de drie gaerden.(1) Miracle van onzer vrouwen (in 36. hoofdstukken) Wapene Martijn en verkeerde Martijn.(2) Disputatie van onzer vrouwen; en van den heiligen cruce. Van den V. bloemen. Van ons Heren Wonden. Van der seuen getiden. Die clausule van der Bible. Van der drieuoudicheide. Van den lande van ouer zee.(3) Sinte Anselmus; dat is onser vrouwen claghe. Van den Clusenare. Van ons Heren Kynscheide. Onder deéze laetstgenoemde gedichten munt den Wapene Martyn wel het meest uyt, als waerin Maerlants geest de hoogste vlugt neémt en het schitterendst uytblinkt. Men heéft vermoed dat hy daerin zyne eygene omstandigheden hebbe willen afschetsen en den haet en vervolging, welke hy, om het voórstaen van de waerheyd, moest lyden, op zyne wysbegeêrte doen afstuyten. Het begint aldus:

Over den oorsprong der slaverny zegt hy:

Verders beschryft hy hoe de deugd den Adeldom maekt:

Is dat geene waere Philosopbie? Den trant van deéze regels komt my voór dichtmatiger te zyn dan de meeste andere van Van Maerlant. Nog een staeltje van zyne kundigheyd. Hoe eenvoudig schoon spreékt hy aldus van het geheym der H. Dryvuldigheyd!

Hoe wel is dat gezegd: alle zinnen zyn daertoe te droog! Regels als deézen zat men ook by Van Maerlant, maer zeer zelden aentreffen.

Met Van Maerlant leéfde gelyktydig Melis Stoke, Schryver eener Rymkronyk, eyndigende met het jaer 1305. Zyne geboórteplaets is niet bekend; de meeste Schryvers echtēr, houden hem voór eenen Hollander, dewyl hy ergens zelf getuygd, als Geestelyken, (Klerk) in dienst van Willem III, Graef van Holland, gestaen te hebben:

Doch het komt my niet onwaerschynlyk voór dat hy eenen Vlaming geweést zy. Immers Van Wyn en Ypey meenen dat een groot gedeelte dier Rymkronyk van eene andere hand is, en dat slechts de laetste boeken van Melis Stoke zyn.(1) Nu, juyst deéze laetste boeken zyn het waerin den Vlaemschen tongval overal doórstraelt:(2) en wanneer men uyt echte stukken geene berichten nopens eenen Schryver putten kan, moet men dan zyne afkomst niet verklaeren uyt de tael welke hy in zyne Schriften gebruykte? Ik ben nogtans zoo vermetel niet van tegens het eenstem-

mig gevoelen van zoo veél geleerden, als aen Stoke eene hollandsche afkomst geéven, te durven beslissen, en agte my des niet verpligt by hem hier langer stil te houden. Wie lust heéft hem nader te leeren kennen leéze daer toe de aenteekeningen van zynen kundigen uytgeéver B. Huydecoper en de hieronder aengewezene Schryvers.(1)

Minder kennen wy, doch van geene mindere bekwaemheyd was Jan Van Helu,(2) dichter van eene Kronyk op Hertog Jan I. van Braband en den slag van Woeronc of Woeringen by Keulen, doór deézen gewonnen op Reynout Graef van Gelderland, den 5. Juny 1288. Dien Dichter word ook broeder Jan Van Leeuwe genaemd:

vermoedelyk om dat hy zyn verblyf had in een Klooster van het Brabandsche steédje Leeuwen. Van dit gedicht, inhoudende 9966. regels, verdeeld in twee Boeken, bezit de Heer Van Wyn een zeer fraey Handschrift, het oudste der nog aenweézige afschriften. Reeds heéft den verdienstelyken F. Van Lelyveld daervan een omstandig en naeuwkeurig verslag gegeéven agter het tweede deel van Huydecopers Proeve van Taal- en Dichtkunde, en op dit oogenblik voldoet de heer Van Wyn aen de belofte, doór hem zoo lang gedaen, van dit stuk doór den druk gemeen te maeken. Van Helu legt onder de pers en zal, verrykt met de keurige ophelderingen en aenmerkingen van zynen uytgeéver, eerlang den schat onzer oude letterkunde nog komen vergrooten.

‘De Vaersen van Van Helu loopen met eene eenvoudigheid, die naast aan de natuur komt en juist daardoor, de voorwerpen zo klaar en zo digt by ons plaatst, als bevonden wy ons in het midden der zelven. Somtijds zelfs, verheft zig zijn toon ver boven Stoke in kragt en ge-

voel.’(1) Laeten wy dit in eenige proeven zien. Den Dichter draegt syn werk op aen Margarete van Engeland, getrouwt met Jan II, ten eynde zy, die pas van Engeland was aengekomen, de vlaemsche tael zoude leeren.(2):

Hy schreéf deéze Rymkronyk om hulde te doen aen de waerheyd van het gebeurde in den slag van Woeringen, waervan verscheydene valsche Yeesten (historien) in omloop waeren:

Hy wist het zoo veél te beter, als zynde ooggetuygen geweést van dien merkwaerdigen slag:

Zynen Held, Hertog Jan I. boezemde de vyanden ontzag en vrees in:

Dergelyke vergelykingen heéft Van Helu meer; doch deéze staeltjens zullen voldoende weézen om over hem te oórdeelen.

Misschien behoorde ook tot deéze eeuw Dirk of Diederik Van Assenede,(2) Schryver van eenen Roman genaemd Blansefloer en Florys, uten Walsche in Dietsche gedicht. Dit stuk, zegt Van Wyn, is sedert lang, ellendiglyk verbasterd. Dat het eene vertaeling uyt het Waelsch of Fransch is, blykt uyt deéze woórden:

Indien wy over hem moeten oórdéelen uyt deéze en de volgende regels, welke my doór eenen vriend zyn medegedeeld, dan waeren zyne verdiensten verre beneden die van de voórige Dichters:

Omstreéks den zelfden tyd leéfde nog zekeren broeder Gheraert(1) opstelder van een natuer- en sterrekundig rymwerk, in den smaek van Maerlants gedicht der naturen bloeme en met de Handschriften van dit laetste veélal te saemen gebonden. Hy was ook eenen Vlaming en woonde te Gent, als blykt uyt zyne eygene woórden:

Een der Handschriften van dit werk berust in de boekery der hooge schoól te Utrecht. Wylen Mr. J. Visser bezat'er een tweede, 't geén in de Avondstonden van Mr. Van Wyn nader omschreéven is, tot welke wy den leézer verwyzen.

Nog twyffelt men of tot deéze, dan wel tot de veertiende eeuw mogen gebragt worden de Romans van Karel en Elegast, Ferguut en Galiene, Ysewyn en Seghelyn van Jerusalem, Walewein en Limborg; de Bediedenisse van der Misse, het Crudenboec of boek der kruyden, en dat der Ystorien bloeme;(1) alle welke stukken doór B. Huydecoper honderdmaelen aengehaeld en vrugten zyn van den Brabandschen en Vlaemschen bodem.(2) Derzelver inhoud is van te weynig aenbelang om 'er langer by stil te houden. Gelyke aenmerking verdient een gedicht over den Grimbergschen oórlog onder Godevaerd den III. bestaende uyt meer dan 12000 regels en beginnende met de volgende:

Butkens, die van deéze kronyk een lang uyttreksel geéft, beschuldigt de zelve niet alleen van onnaeuwkeurigheyd, maer zelfs van Fabelagtigheyd.(1) Wy verwyzen den nieuwsgierigen leézer naer de preuves van deézen geschiedschryver, en zullen, om ons overzigt der Belgische Dichtkunde in de 13^e eeuw te besluyten, alleenlyk nog zeggen dat 'er van dien tyd nog een handschrift bestaet, draegende voór titel Fabelen van Ysopet,(2) welkers maeker, of vertaelder onbekend is. De Heer Clignett, dien ik de eer heb onder myne geleerde vrienden te mogen tellen, zal eerstdaegs deézen kleynen Esopus, met zyne taelkundige aenmerkingen, in het licht geéven. Intusschen diene het volgende tot proeve:

Zekerlyk hebben de bygebragte voórbeélden uyt de Dichtkunde der dertiende eeuw, als gewrogten van kunst, niet veél waerde, en moeten wy in dit opzicht de aenmerkingen van Huizinga Bakker en Jeronimo De Vries(1) bystemmen; doch uyt dit oogpunt moet men de zelve, althans hier, niet beschouwen. Gevoel, kragt van inbeélding, rykdom van Poëzy, worden, zelfs, in de historische Dichtverhaelen, leer- en zededichten van onzen tyd, maer zeer zelden, ja doórgaens geheel niet, gevonden: hoe zou men dan die vereyschten by de ouden, by die vroegere Vlaemsche Dichters willen zoeken, die niet anders be doeld hebben dan den gemeenen man op eene eenvoudige wyze te onderrichten en te stichten? Regel- en kunstmaetige eygenschappen konden hunne schriften even min bezitten, als welke maer op het tydperk eener hooggevoerde beschaeving kunnen verkreégen worden. Voeg hier nog by dat de studie der Grieksche en Romeynsche modellen toen nog niet herboóren was en gy zult ligtelyk kunnen begrypen dat Van Maerlant, Stoke en Helu, in hunne soórt, en voór hunne eeuw, zeer ver-

dienstelyke en zeer bekwaeme Mannen geweést zyn. Den laetstgenoemden, alleen, had, doór de stof die hy bewerkte, meer dan de andere kunnen Dichter weézen, in den waeren zin van dat woórd. Men vind ook by hem eenige vergelykingen, voór welke een' Heldendichter zich niet zou behoeven te schaemen: dan, daer hy, met den aenvang van zyn rymwerk, verklaerd had het zelve slechts ondernomen te hebben om de eenvoudige waerheyd van het gebeurde in den slag doór hem bygewoond, te herstellen, mogt of durf hy zich niet boven den historischen toon verheffen.

Niettegenstaende alle deéze gebreéken, (waerby nog te voegen is den slordigen regelloozen gang der verzen, welke dan eens uyt acht, dan weêr uyt tien, somtyds uyt nog meer dichtvoeten samengesteld wierden) in weérwil van dit alles, zeg ik, heéft hunne oude tael, voór iemand die 'er maer eenigsints aen gewoon zy, eene welluydendheyd, eene bevalligheyd welke niet nalaet op het hart te werken. Die korte, zaekryke en hoogst eenvoudige voórdragt, die reyne natuertael, welke thans niet meer te treffen is, die juyste, onopgecierde gedagten en eyndelyk dat zuyvervloeyend Vlaemsch, waer doór de schriften der dertiende eeuw zich ken merken, verdienen allesints onzen eerbied, zoo niet onze bewondering.