Vierde afdeeling.
Tael- en Dichtkunde der Belgen in de veertiende eeuw.
Woeliger eeuw dan de veertiende zou men bezwaerlyk in onze Historie kunnen aenwyzen. Geheel Nederland scheén onder de verwoestingen van den Burgerkryg te moeten vergaen; want nooyt is het volk meerder tot twist, muytzugt en oproer tegen zyne Souvereynen geneygd geweést dan toen. Eensgezindheyd was 'er niet te vinden, noch in staetkundige betrekkingen, noch in burgerlyke zaeken. Overal waeren de steden in oproerige gisting. Zy zagen, de een de andere, met nydige oogen aen, en vlamden op de eerste gelegenheyd, om elkanderen in het hair te kunnen vliegen. Geen eene was 'er die, zelfs in haere eygene wallen, gerust kon blyven. De Wetten, de Burgertugt, de zeden, den landbouw, den koophandel , die in voórige en laetere eeuwen het onderscheydend kenmerk, de harmonie van den Nederlandschen staet uytmaekten, wierden wreedelyk, met de weynige vrugten die zy hadden voordgebragt, vertrappelt.
Waer geene deugd is, is geene weétenschap. De veertiende eeuw was dus, voór ons, zeer onvrugtbaer in Tael- en letterkundige verstanden; en terwyl Italien een nieuw licht deéd opgaen voór kunst en beschaeving, riep roof- en moordzugt den nacht der middeleeuwige domheyd over Nederland te rug Den invloed deézer haetelyke kwaelen moest, noodwendiglyk, der beöefening van Tael- en Dichtkunde zeer nadeelig zyn; en inderdaed, de kleyne waerde der Vlaemsche Schriften van dit tydvak strekken hiervan tot bewys. Vrankryk en de Waelsche Provintien begonnen ook doór hunne Prinsen, allengs hoe meer op de zaeken van Braband en Vlaenderen, eene overwigtige magt te verkrygen. De Fransche tael sloóp, 't zy met bastaerdwoórden in Nederduytsche opstellen, 't zy doór het uytvaerdigen van Waelsche Diplomas, al stillekens, deéze Provintien in: want doór diergelyke middelen moest de Natie aen nog grooter inbreuken op haere zelfstandigheyd gewoon gemaekt worden. Doch de Natie bleéf haere oude Tael aenkleéven en dwong den Souvereyn meer dan eens zyne landwetten in de zelve te vervaerdigen. Ja, de voórnaemste, zoo wel als de lagere klassen van het volk, hadden voór het Fransch zulken af keer, dat het dikwils, tot eenen opgezetten haet overging. In 't jaer 1385. stelde den Koning van Vrankryk te Ryssel een Oppergerechtshof in, en bevoól dat zyne Vlaemsche On-
derzaeten, hunne moeylykste pleytzaeken aldaer zouden vereffenen. Maer de Vlamingen, in plaets van die Wet te beäntwoórden, hielden zich liever te vreden met de uytwyzingen van hunne burgerlyke rechtbanken, dan eene vreémde tael te moeten gebruyken. Het Rysselsch Hof stond bestendig leêg, zoo dat men het eyndelyk geheel en al moest afschaffen.(1) Dit eenige voórbeéld is beslissend genoeg om de denkwyze der toenmalige Belgen omtrent hunne Moedertael te leeren kennen. Ook wierden de meeste en voórnaemste Chartres in die tael opgesteld, zoo als B.V. de vermaerde Cortenbergsche Wetten van 1312. derzelver confirmatien van 1332 en 1372. de Blyde Inkomst van Hertoginne Joanna van 1355. en, met een woórd, alle de byzonderste Lands- en Stads-
privilegien van dien tyd.(1) Daer de zelve niet zeer belangryk voór de kennis van ons oud Nederduytsch, en algemeenlyk doór den druk bekend zyn, agt ik het onnoodig 'er iets van optegeéven. Wy zullen alleenlyk, in het voórbygaen, doen opmerken dat het Octroy van Lodewyk Graef van Vlaenderen, aen die van Gend, Brugge en Iperen gegeéven, in het jaer 1360. boven alle andere uytmunt, doór zuyverheyd van tael en klaerheyd van uytdrukking.(2)
Men had, op het laetst der voórige eeuw, groote stappen gedaen in de studie der letteren. Verscheydene Vlamingen, met eenen edelen iver bezield, waeren de zelve gaen voordzetten aen de hooge schoólen van Italien,(3) 't geén, zekerlyk, in
dien tyd al zeer veél was. Wy kunnen, echter, in de dichtwerken van de veertiende eeuw, geene de minste spoóren van verbeterde smaek, maer veél eer eene doórgaende veragtering ontdekken; en dus staet het te gelooven dat die konstondige bevlytiging geene of weynige vrugten zal gedraegen hebben.
Om deéze onze stelling nader te staeven noemen wy voór eerst Lodewyk Van Velthem,(1) schryver van een vervolg op Maerlants Spiegel historiael, loopende tot het jaer 1316. Den inhoud is grootendeels getrokken uyt latynsche boeken. Op verscheydene plaetsen spreékt den Dichter als ooggetuygen van het geén hy verhaelt; doch dan loopt'er gemeenlyk wat bygeloovigheyd onder. Hy was eenen Brabander:
En dat hy eenigen tyd te Velthem zyn verblyf had, en Priester was, kan men uyt de volgende woórden afleyden:
'Er is eenigen schyn om te gelooven dat hy naer dit dorp zynen naem voerde. Hem gebeurde aldaer, zoo hy verhaelt, een groot Mirakel:
Hy dichtte deézen spiegel voór zekeren Heer van Voorn, eene plaets in 't land van Daelhem, omtrent Luyk:
Tot een bewys van het geéne wy hier voóren gezegd hebben nopens de verbastering der tael doór het inmengen van fransche en latynsche woórden, diene het volgende:
Deèzen Spiegel historiael is, gelyk men ziet, in alles verre beneden dien van Van Maerlant. Ook word deézen Vlaming en Van Helu meer dans eens 'er letterlyk in nageschreéven. Isaac Lelong gaf dit werk in 1717 met zyne aen-
teekeningen in druk,(1) doch heéft, zegt men, den oorspronglyken Text op veéle plaetsen deêrlyk verminkt.
Behalven deézen Spiegel schynt Van Velthem nog eene berymde vertaeling van Tondalus visioen, gemaekt te hebben:
Verders heéft de Heer Van Wyn ergens eene berymde overzetting van den Roman van Lancelot gezien, agter welke stond te leézen: hier endet boer van Lancelote dat heren Lodewycs es van Velthem.(3)
Niclaes De Klerck(4) geestelyken en Secretaris der stad Antwerpen, die men gelooft aldaer omtrent het jaer 1280 geboóren en in 1351 gestorven te zyn. Op verzoek van Willem Van Bornecolve, eenen aenzienelyken burger der zelfde stad, begon hy in 1318 eene Rymkronyk der Hertogen van Braband, doór hem genoemd Bra-
bandsche Yeesten,(1) en eyndigde die met het jaer 1350. 'Er zyn in deéze Kronyk, nog meer bastaerdwoórden, dan in de voórige. De zaeken, nogtans, zyn zeer belangryk voór onze historie. Den Dichter trok veél uyt Van Maerlant:
Deéze Kronyk, welke nimmer in druk gegeéven is, wierd in 1402 doór eene andere hand vervolgd en volscreuen. Wylen Schepen Verdussen alhier, bezat'er een fraey H.S. van.
Joannes Dekens(2) volgde Niclaes De Klerck op in het ambt van Secretaris der
stad Antwerpen. Volgens de aengehaelde Schryvers is hy den Dichter van die dietsche Doctrinael, gedrukt te Delft in 1489. Daer den naem des Dichters in het geheele werk niet voórkomt, zoo heéft het geenen der Hollandsche taelgeleerden mogen gelukken den zelven te ontdekken.(1) Het is een soórt van Leerdicht verdeeld in dry boeken, maekende te saemen 135 hoofdstukken. Ypey houd het voór een der zuyverste voordbrengselen onzer Nederduytsche Letterkunde van den ouden dag; en inderdaed het heéft doór netheyd van tael, doór keurigheyd van uytdrukking, doór bevalligheyd van styl en duydelykheyd van voórdragt, zeer groote verdiensten. Waer en wat den Dichter schreéf blykt uyt het begin:
Het is opgedraegen aen Hertog Jan den III Van Braband:
Den Schryver pryst het leézen der H. Schrift aldus aen:
En een weynig verder:
Dat men God meer doór de inwendige reynheyd des harten, dan doór het bewoonen van kloosters en steden kan verheerlyken drukt hy aldus uyt:
Den Dichter behoorde, gelyk men ziet, tot de liberale denkers van zynen tyd.
'Er is groote reden om te vermoeden dat Jan Dekens ook maeker is van het boek genaemd Der leecken Spiegel, waervan de Heer Clignett, inde Voórrede van den Teuthonista gewag maekt.(1) Immers den Dichter van dat stuk noemde zich Jan, en schreéf binnen Antwerpen in het jaer 1330. Bovendien blykt het doór het hiervoóren bygebragte uyt Diercxsens en andere Antwerpsche Schryvers dat den maeker van de Doctrinael nog meer andere boeken opstelde (et alios multos libros composuit). ‘Den Leeken Spiegel, zegt Clignett, is verdeeld in IV boeken; het 1ste houdende 46 Hoofdstukken, bevat eene korte geschiedenis van het meest opmerkingswaardige, zoo ten opzichte van zaken als persoonen, van de schepping der wereld af, tot op de geboorte
van Maria; het IIde Boek, verdeeld in 56 Hoofdstukken, behelst voornamentlijk de geboorte, het leven, lyden en sterven van Christus, het begin van het Christendom, een kort geschiedverhaal der Pausen tot op Karel den grooten, en eindelyk eene verklaring van alle Kerkgebruiken, Geloofsartikulen, Gebeden, enz. In het IIIde Boek, bevattende 29 Hoofdstukken, vind men alleen deugd en zedelessen, en een voórschrift van plichten, hoe men zich in alle standen, tyden en gelegenheden, als omtrent zich zelven te gedragen hebbe. Het IVde Boek eindelyk, verdeeld in 12 Hoofdstukken, behelst een verhaal van de verwoestinge van Jerusalem, van den ondergang der Joden, hoe de wereld een einde nemen zal, en van den oórdeelsdag.’(1) Daer meest alle de werken der 13e en 14e eeuw, welke wy tot hiertoe hebben leeren kennen, vertaelingen of navolgingen zyn van Latynsche of Waelsche schriften, en dit onderhavige een oorspronglyk Nederduytsch voordbrengsel is, zoo mag men het in dit opzigt, te recht als zeer belangryk en zeldzaem beschouwen. Het heéft, even als de doctrinael, byna geene bastaerd-woórden, en begint met de volgende regels:
Deéze verklaering van den Schryver nopens den naem van zyn werk heéft de grootste overeenkomst met die van de Doctrinael:
Gelyke overeenkomst is 'er in het slot:
Zynde dat van de Doctrinael als volgt:
Men ziet het zyn byna de zelfde bewoórdingen: Beyde werken zyn opgedraegen aen Jan III, Hertog van Braband:
Dekens behoorde dus tot den geestelyken stand. Dat belettede hem niet over sommige pun-
ten geheel anders te denken dan de geestelyken van zynen tyd. Wy hebben reeds een staeltje vau deéze zyne vrymoedige denkwyze, uyt de Doctrinael, bygebragt. Thans zullen wy 'er een uyt den leeken Spiegel neémen. Den Dichter, spreékende van den echten staet, beschouwd den zelven als nuttiger voór de Maetschappy dan het Kloosterleéven:
Den Schryver had voór de Schriften van Van Maerlant de grootste agting:
Wy gelooven uyt dit alles te mogen vermoeden dat den Schryver der Doctrinael, en dien van den leeken Spiegel, maer een' en den zelfden persoon is. Overigens levert de veertiende eeuw in het vak der Dicht- en Letterkunde niets op dat nog aenmerking verdient. Spoeden wy ons dus tot de volgende.
