Achtste afdeeling.
Tael- en Dichtkunde der Belgen in de achttiende eeuw.

Het geén wy in de voórige afdeeling gezegd hebben, nopens de oorzaeken van den agterlyken staet der Vaderlandsche Letteren in Belgie, geduerende de laetste helft der zeventiende eeuw, kan op de eeuw, waervan wy gaen handelen, byna in allen deelen, worden toegepast. Onze Provintien bleéven voordduerend geregeérd worden als eene colonie: en het ligt in den aerd der zaeken, dat een colonie geen Litteratuer kan bezitten. Doór het tractaet van Utrecht verviel de souvereyniteyt van dit land aen het Huys van Oostenryk, het welk de wonden van den te langgeteysterden staet, doór eene gemaetigde en waerlyk vaderlyke regeéring, zalfde en heelde. Den Landbouw haelde wederom schatten uyt den grond. De arbeydzaeme nyverheyd van het volk bragt welvaert en genoegen in steden en dorpen. Maria Theresia, die moeder van haere volken, heerschte, en heerschte lang genoeg om die welvaert ten hoogsten top te voeren. Zy wist aen de Belgen Landvoogden te geéven die een belgisch hart besaten, en die de liefde van een braef volk

waerdig waeren. Den naem van Prins Karel van Lorreynen stroomt nog dagelyks van de lippen onzer gryzaerts. Zyne nagedagtenis is reeds onzen kinderen aenbevoólen. 'T was onder hem dat de kunsten en weétenschappen in Belgie begonnen te herleéven. 'T was doór zyn toedoen, en voóral doór de bewerking van den Oostenrykschen Minister Graef van Cobenzl, dat Maria Theresia, by brief van 16 December 1772. binnen Brussel eene Academie des Sciences et Belles-Lettres, oprigtte. Deéze Academie, tot welkers inrigting den Historiographe van Vrankryk, Schoefflin, het ontwerp had geleéverd, bragt echter weynig toe, om de Nederduytsche tael tot haer voórig aenzien terug te brengen. Men sprak fransch in haere zittingen en geschriften. Hoe kon het ook anders zyn, daer langs den eenen kant het Nederduytsch niet de tael der oprigters was, en'er, langs den anderen kant, by het vlaemschbeöefenend gedeelte der Natie, volstrekt geene elementen meer te vinden waeren, om zulk eene letterkundige Maetschappy samen te stellen? Het onderwys in de laegere schoólen was, en bleéf, men kan niet slegter. Wie naeuwlyks vlaemsch kon spellen, wilde fransch of latyn leeren leézen. Hier en daer begonnen'er wel Rethoryken wakker te worden, maer geen man van smaek of kunde nam deel in haere werkzaemheden. De plaetselyke bestueren en Rechtsbanken bleven wel hunne handelingen voort-

zetten in de volkstael, maer zy vergenoegden zich met de oude formulieren nateschryven, zonder op eenige verbetering van styl of voórdragt te denken. De Regering deéd wel niets ten nadeele van de beöefening van het Nederduytsch, maer zy was'er onverschillig voór, en die onverschilligheyd baerde geen goed. De dood van Maria Theresia zette Joseph II op den Troon. Deézen was een' Philosoóph, en begreép dat ook de Belgen moesten Philosophen zyn. Hy wilde verbeteringen invoeren: men vond die onnoodig, in een land het welk, zonder de zelve te kennen, was gelukkig geweést. Den Keyzerlyken wysgeer ziende dat men zyne inzigten niet verstond, gebruykte soldaeten en dwangmiddelen, om die doór te dryven. Daer de Belgen aen zyne gewapende Philosophie nog veél minder het oor wilden leenen, kon het niet missen of onlusten, verdeeldheden, wanorde, oproer en oórlog, moesten daervan het gevolg worden. Eene omwenteling barst uyt, en nu word den lust tot de beöefening der moedertael weêr levendig. Honderde blaeuw-boekjes, hekeldichten, krygszangen en vaderlandsche liedjes, komen dagelyks van de pers. Facit indignatio versum, zegt den Dichter, doch neen, hier was Vaderlandsliefde de beste Muse. Ongelukkiglyk duerde deéze geestdrift, uyt welke veéle goede Dichters stonden geboóren te worden, niet lang genoeg om de gewenschte vrugten te draegen. Vander Meersch

en Vonck, de twee verstandigste hoofden der omwenteling, de eenigste welke aen de zelve eene goede rigting geéven konden, moesten voór dweepende partyschappen onderdoen. Het spel geraekte in de war; het volk en de Dichters verloóren den moed, en schande was het eynde. Dan, laet ons de geschiedenis niet voóruytloopen, maer liever zien, wat'er over de Tael- en Dicht-kunde van deéze eeuw, te zeggen valt.

Om kort te zyn zullen wy wederom, hoofdzaekelyk, ons met de dichterlyke voortbrengsels inlaeten, en slechts met weynige woórden gewaegen van die Schryvers, welke zich hebben bevlytigd om verbeteringen of veranderingen in onze Spelen Spraekkunde, intevoeren.

Wy hebben gezien dat het laetst gedeelte der zeventiende eeuw niet vrugtbaer was aen goede Dichters. Het tydvak dat wy nu gaen intreden, is zulks nog minder geweést. Ja, het getal der doór ons nog te noemene Dichtstukken is verbaezend kleyn, in vergelyking van voórige tyden, voóral wanneer men, (gelyk wy voórnemens zyn te daen,) daervan die kleyne stukjes afzonderd welke, in den zoogenaemden Patriottentyd, alle dagen zyn verscheénen en verdweénen.

Onder de Belgische Dichters deézer eeuw, staet bovenaen Livinus De Meyer,(1) een Jesuiet, geboóren te Gent, 1655. en gestorven te Leuven den 19 Maert, 1730. Wy bezitten van hem een alleruytmuntendst Leerdicht De Gramschap in dry boeken verdeelt. Leuven, 1725. 8^o. Wie, die de Latynsche Dichters van laeteren tyd weét te waerdeéren, kent niet De Meyer, en zyn gedicht De ira? De Acta eruditorum van Leypzig, over het jaer 1694, spreéken'er met uytbundigen lof van. ‘Dit boekje,’ zegt den Schryver in zyne voórrede,’ is meer als eens in veélderleide gewesten herdrukt, waer uit men eenigsins kan gissen, dat de liefhebbers van de Latynsche Poesie daer smaek in gevonden hebben. Maer aengezien dat het grootste deel der menschen in de Latynsche Tael niet ervaeren is, hebb' ik dit in Nederduitsche rymen overgezet, om dat het voór ieder nuttig en behulpzaem kan zyn, bezonderlyk aen het vrouwe-geslacht, dat zeker niet min als de mans aen de gramschap onderworpen is. Ik hebbe my bedient van de tael, die by de Vlamingen en Brabanders hedensdaegs in gebruyk is, om dat dese beter als de Hollandsche Tael (die my ook niet natuerlyk is) van hun kan verstaen

worden.’ De dry boeken of zangen van dit Dichtstuk hebben voór onderwerp, het eerste Den oorsprong, het tweede De schadelykheyd, en het derde De Geneesmiddelen der Gramschap. Elke afdeeling is op eene voórtreffelyke wyze, met aenhaelingen van gepaste voórbeélden uyt de geschiedenis en fabel, doór den Dichter bewerkt. Een' rykdom van denkbeélden, van Poezy, schittert over het geheele werk. Stellen wy, doór eenige uyttreksels, het talent van De Meyer, ten toon. Aldus zingt hy, in het tweede boek, over de voórteekens der gramschap:

Niet min fraey is eene dergelyke vergelyking in het, eerste boek:

Bladz. 54. personnifieért den Dichter de gramschap op de volgende wyze:

Gramme menschen spaeren zelfs hunne vrienden niet:

Wat raed tegen die verderstyke kwael?

Zoo weét Livinus De Meyer, doór treffende beélden en vergelykingen, altyd zynen leézer toetelichten. Zyne tael is gekuyscht en niet onregelmaetig;

zyne versificatie wel niet keurig, maer toch beter dan die van de meeste andere Belgische Dichters.

Ongaerne verlaeten wy deézen rechtschaepen Dichter om het oog te slaen op de rymwerken van Catharina Van der Meulen, eene geestelyke dochter te Antwerpen, alwaer sy schynt geleéfd te hebben by den aenvang der achttiende eeuw. Zie hier de titels van die rymwerken: I. Het eensaem Tortelduyfken, Antw. 1703. II. Het Hemels Lusthofken, ibid. 1705. III. Den aengenaemen Rooselaer, ibid 1707. allen in 12^o. Zoo deéze werkjes eenigen lof verdienen, het zou om hunnen stichtelyken inhoud, maer niet om hunne dichterlyke waerde zyn. Den styl is volstrekt prozaïsch:

Even gebrekkig is den rymtrant van J. Van Campen, wiens Wegh des Hemels, leydende tot de Christelijcke waerheden, om wel te leven en te sterven, gedrukt is te Antwerpen, 1706, 12^o. En de zelfde uytspraek geld voór het boek: De Goddelijcke voorsienigheydt uytgebeeldt in Joseph onder-Coninck van Egypten, verciert met Sinne-beelden ende Sede-leeringen door P. Franciscus Nerrincq Priester der Societeyt Jesu. Antw. 1710. 4^o. met plaeten. Het proza van dit werk heéft eenige verdiensten; de rymtjes zyn al wederom geschooyd op den styl van Cats; maer zonder eenige verheffing. Zie bladz. 27. waer een schip uytgebeéld staet, geslingerd doór de winden:

Meer lof verdient Het Leven van den edelen Ridder en H. Martelaer Sebastianus, beschreven

door den Eerw. H. Reinerus Vichet, Canoninck Norbertyn des Cloosters van Tungerlo. Antw. 1719. waerin zich het volgend gedichtje onderscheyd:

In deézen tyd leéfde Jan Van Meerbeecq, van Doornik, doór wien berymd en uytgegeéven

zyn I. Den Nederlantschen Cruydthof (een' Herbarius op rym.) Antw. 1716. II. Ongestadighe Menscheyt Historischgewys betoont in de gedurige veranderlijkheydt van de werelijcke saken, 1721. (zonder aenwyzing van plaets of drukker.) III. Ovidius Metamorphosis ofte de XV. boecken van syn herscheppinge, met tusschengevoeghde Zedeleeringen, Utrecht, 1727. allen in 12^o. Het was een' zeer middelmatig' Dichter, als te zien is uyt deéze vier regels:

Ik vind ergens een gedicht vermeld, onder den titel van: Kint-baerenden Man in dicht beschreven door Philippus Jongheryx, Pastor in Coolkercke, gedrukt te Brugge, 1723. 8^o. maer kan, van het zelve niets mededeelen, daer het my nooyt is ter hand gekomen.

Meer bekend is den Dichter Jan Laurens Krafft, in leven Plaetsnyder te Brussel, wiens Schat der Fabels, gekozen uyt de voornaemste verdichtschryvers, binnen die hoofdstad het licht zag in 1740. dry deelen in 8^o. In de voórrede van dit werk betuygt den Dichter voórnamentlyk dit werk ondernomen te hebben om de misagters van de Nederduytsche tael te

overtuygen, dat zy zoo bekwaem is om verhevene zaeken, kort en bondig aen te wyzen, als eenige andere. Verder zegt hy zeer gehegt te wezen aen de zuyverheyd der tael, en om die reden het gebruyk van vreémde woórden te willen vermeyden, waeromtrent hy zich aldus uytlaet: ‘Ik en twyffele, niet of dezen aerd van schryven zal eenige lezers, en voornamentlyk de jongheyd zeer vremt voorkomen; maer zy zullen gelieven te bemerken dat ik Nederduyts schryve, gelyk het de tale medebrengt, welkers rykheyd van welluydende woórden onbepaelt is. Het waere te wenschen, dat alle Schryvers, alle Redenaers, ende alle Leermeesters zig in de welsprekentheyd, van onze tale alzoo oeffende, zoo en zouden wy de zelve niet vergeten ende ons aen andere, kleven, waerdoor haere aengenamigheyd verdilgt, ende onderdrukt word, bezonderlyk als sy met fransche ende uytlandsche woorden word doorregen.’ Naer myn gevoelen is Krafft een der Zuydnederlandsche Dichters die het best de tael geschreeven en gewaerdeérd hebben. Zyne verzen zynover het algemeen vloeyend en zaekryk. Zyn proza (waervan hy zich bedient om op iedere fabel eene zedelyke toepassing te maeken) is met veél gemak en bevalligheyd behandeld, doch hier en daer wat gerekt, zoo dat zy tot langdraedigheyd vervalt. Hoofdzaekelyk is den inhoud der fabels uyt andere Schryvers overgenomen, en doór deéze en geéne gedag-

ten der ouden opgesierd. Om over 's mans verdiensten te oórdeelen, slaen wy het derde deel dier fabels op, en leézen aldaer, bladz. 411:

In byna de zelfde styl en trant zyn geschreéven de rymen van Livinus Franciscus Van Bouchaute, een' Gentenaer, die zich noemde Canonink regulier der Abdye van Drongen en Pastor in Baerle, op den titel van zyn werk: Tafereel der Penitentie, Historigewys opgehaelt. Gendt, 1734. een dik boekdeel in 8^o. waerin, onder andere, voórkomt een Treurspel van Joseph. Ons beviel daerin het meest de alleenspraek van Lucifer, bladz. 489:

Nu wy van een Treurspel aen 't spreéken, zyn, dient'er ook een woórd gezegd, over de menigvuldige berymde Tooneelstukken, welke, omtrent deézen tyd, in het licht kwamen. Groot, zeer

groot is der zelver getal.(1) Leézen wy slechts de titels van die voór ons liggen: Bartoldus Graef van Grimbergh, Treurspel opghedraghen aen S. Ex. den Heere Prince de Berghes, Ridder van het Gulde Vlies, Graef van Grimberg, Gouverneur der Princelycke stadt Brussel, enz. Schutsheer van devry Liefhebbers der Rymkunst, onder het schrift van groeyen en bloeyen gherymt door J. Ph. Van Vaernewyck. 1701. - Des menschen verlossinge door de geboorte onses Saligmaekers Jesu Christi, door J. Bapt. Antw. 1715. - Den verliefden Periander oft de veranderlycke liefde, Blyspel door B. Wils. Door de Liefhebbers van den Olyftak vertoond op den Antwerpschen Schouwborg. Antw. (deézen Dichter voerde tot Zinspreuk veel wils maer kleyn vermogen, welke woórden hem, inderdaed, toegepasselyk zyn.) - Sigismundus, zoon en Kroonprins van Bazilius, Konink van Polen, blyeyndig Treurspel, door Petro Antonio Kimpe, Gandensis. - Den rampzaligen ondergang van Annaxartus, Koning van Persien. door Pieter Francies De Grave tot Vinderhaute. - De H. Godelieve, Treurspel door J.B. Hendricx, Schoolmeester tot Zele, by Dendermonde. De dry laetsten gedrukt te Gent, zonder jaertal.

Is, zoo als wy zegden, het getal der gedrukte Vlaemsche Tooneelstukken van dien tyd zeer groot, nog grooter is dat der onuytgegevene; want elke Rethorykkamer bezit'er, van deéze laetste soórt, merkelyk veél. Ik heb die der Antwerpsche en Liersche kamers, voór zoo veél my doenlyk was, doórgeleézen, maer weynig daerin aengetroffen, dat opmerking verdient. Alleen de Treurspelen van Joannes Franciscus Vander Borght, van Lier, heb ik der leézing waerdig bevonden. De zelve draegen voór titel: I. Den onnooselen ende bloedighen onderganck van den roependen in de woestyne (St. Jan). II. De leydtsame Idonea Conincklijcke Princesse van Vranckryck. III. IerUsaLeM Door 't WapengheWeLt en hongher beVoChten en gheWonnen. En IV. Urbina, blyeyndigh Treurspel. Die stukken zyn vertoond, op het Schouwburg der Jennette, te Lier, in de jaeren 1741 à 1750. Zie hier het begin der Redevoering van St. Jan den Dooper, voórkomende in het eerste spel:

Zie daer een' waeren, dichterlyken toon, en kracht van tael! Het is ligt te bemerken dat Van der Borght de werken van Vondel las, en dien prins der Nederlandsche Dichters tot zyn model koós. Weynigen hebben hem daerin nagevolgd.

Wy oothouden ons van alle verdere aenhaelingen uyt ongedrukte schriften van deéze eeuw, om kortheydswille. Alleen zullen wy aenmerken, dat, naer ons oórdeel, het bestaen van een zoo groot

getal derzelve, hoofdzaeklyk moet worden toegeschreéven, eensdeels aen de vrees der Schryvers voór de boekkeuring; anderendeels aen het gebrek van aenmoediging by het leézend publiek, en eyndelyk, aen den nayver van sommige Rethorykkamers welke niet gedoogen wilden, dat andere de stukken uytvoerden, die by haer eenen grooten toeloop van volk verkreégen hadden.

Eenigzins in de manier van laetstgemelden dichter schreéf Joannes Franciscus Cammaert, van Brussel, geboóren in 1710 en gestorven in de laetste jaeren der regeéring van Maria Theresia. My zyn van hem bekend: I. David zegenpraelende op Goliath, blyeyndig treurspel, Gent, 1746. 12^o II. De Dichtkonst van den heere Boileau Despreaux, vertaeld met aenmerkingen, Brussel 1754 4.^o III. Quintus Curtius, vertaeld op rym, ibid. 4.^o IV. Ninette in het hof of de verliefde ey gensinnigheyt, blyspel, ibid. 1757. 12.^o V. De dry verliefde nichten, kluchtspel, ibid. 1757. 12^o VI. Den hoogmoedigen, kluchtspel, ibid. 1757. 12.^o en VII. Den valschen Astrologant, blyspel, ibid 12.^o 1763. Zynde de vier laetstgemelde stukken vertalingen naer het fransch. Ik kan niet zeggen dat my die vertalingen bevallen. Maer in den David heb ik plaetsen aengetroffen, die bewyzen, dat den dichter wist wat den toon van het treurspel is. Men oórdeele uyt de volgende regels, welke hy in den

mond van Goliath legt, op het oogenblik dat David dien reus uytdaegt tot den stryd:

Omtrent den zelfden tyd bragt den Hollandschen Dichter Boddaert, de Gedichten van Joannes Moorman(1) aen het licht. Deézen, ‘een Vlaamsch Regtsgeleerde (zegt De Vries) ‘onderscheidt zich door een bevalligen en destigen dichttrant, en toont allerwegen de goede vruchten

van het onderwijs, door hem aan 's Lands Hoogeschool te Leyden genoten.’ My zyn, die Gedichten nooyt ter hand gekomen, zoo dat ik van dien Dichter niets kan bybrengen, en my hier moet vergenoegen met zyn' naem alleen optenoemen. Ook is het waerschynlyk dat die Gedichten, in Braband of Vlaenderen, niet of zeer weynig zyn in omloop gebragt.

Meer bekend is het gedicht De Menschelyke Wysheyd, door Joannes Ballée, Konst greffier der oudvermaerde en wydberoemde vrye Redengilde der dry Sanctinnen, binnen de stad Brugge, Brugge 1769. 4^o. Het is meer een wysgeerig tractaet dan wel een Dichtstuk te noemen. De Redeneérkunde des Schryvers verdient gepreézen te worden; maer dat is ook al. Zie hier een paer voórbeélden. Bladz. 10:

En bladz. 198:

Weliger dichtgeest bezat F.M. Piens, van Brussel, wiens Treurig aanwys van menig ongelyk houwelyk, in die Hoofdstad gedrukt is, 1775. 8^o; waerin wy vinden, bladz. 34:

Deézen Dichter, die, gelyk men ziet, de Hollanders in de verdubbeling der a navolgde, was lid van de Brusselsche Rethorykkamer, Tot groeyen en bloeyen.

Tydens het bestuer van Karel van Lorreynen, wanneer het land in diepen vrede zat, en de welvaert sommige Kunsten deed herleéven, kon het niet missen of'er moesten Dichters ontstaen, die hunne ueren van uytspanning aen de Dichtkunst wydden, en het geluk dat zy genoten, bezongen. De meesten van hen behoorden tot de eene of andere Rethorykkamer, en lieten'er hunne Dichtwerken opvoeren, welke, echter, om bovengemelde redens, toen niet in druk verscheénen, en naderhand meest zyn verloóren geraekt. Andere, en wel de voórnaemste Dichters, niet willende deel neémen in de werkzaemheden der Rethoryken, om dat deéze kamers, over het algemeen, in de handen van de laegste volksklasse waeren gevallen, schreéven slechts, van tyd tot tyd, een gelegenheydsvers voór vriend of maeg, en lieten het daer by blyven; zoo dat men de Belgisch-nederduytsche Litteratuer, van dien tyd, te recht in het fransch, une Litterature inédite heéft genoemd.

Het ontbreékt, nogthans, der laetste helft van deéze eeuw, niet aen uytgegevene Dicht- en Pro-

zastukken. De Dichters J.A.F. Pauwels(1) en Jacobus Van der Sanden(2) van Antwerpen, J. De Wolff(3) van Gent, en J. Moons, Canonink der Orde van Premonstreyt uyt de Abtdy van St. Michiels te Antwerpen en Pastoor te Borsbeek, betraden min of meer het zedelyk dicht spoór van Poirters, Croon en à Castro, en gaven de vlaemschleézende volksklasse voedzel genoeg. Het was echter altyd den zelfden kost. Van laetstgemelden zyn gedrukt: Het sedelyk Vermaektooneel, - De sedelyke Lustwarande, - Den sedelyken Vreugdenberg, - Vreugde-perk, - Vermaek-spiegel, - Vermaek-veld en Vermaek-troost, zeven deelen, in 8^o, met plaeten. Antw. by P.J. Parys, zonder jaertal. Alle deéze werken houden Fabels en Zinnebeélden in, met Latynsche en Nederduytsche Zedespreuken onder elk plaetje, wordende elke berymde Fabel opgevolgd doór eene Ze-

delyke Leering in proza. Wy zullen hier, tot eene proeve, de Fabel aenhaelen, voórkomende op bladz. 491. van het Vreugde-perk:

Een' der iverigste beöefenaers van de Nederduytsche tael, was, destyds, G.F. Verhoeven, van Lier, Koopman te Mechelen, alwaer hy is gestorven, op het laetst der achttiende eeuw. Hy beantwoórde dry prysvraegen van de Brusselsche Academie, en behaelde van twee derzelve den Eerprys. Zyne prysverhandelingen draegen voór titel; I. Hoedanig was den staet van de handwerken en van den koophandel in de Nederlanden, ten tyde van de derthienste en veerthienste eeuwen? (bekroond in 1777, gedrukt in 1778. met eene vertaeling in het fransch van Des Roches, onder de Memoires van gemelde Academie.) II. Algemeyne inleyding tot de aloude en middentydsche Belgische Historie; voor zoo veel

de togten der Belgen in verre landen, en hunne woon-verplaetsingen ofte verhuyzingen betreft; midsgaders den invloed dezer, op den land-aerd en op de zeden onzer Vaderen, verdeelt in verscheyde oordeelkundige verhandelingen en tydperken. (behaelde het tweede accessit, in 1778. en is afzonderlyk gedrukt, Brussel, 1781. in 4^o.) III. Aentewyzen de soorten van visschen die het gemeyn voorwerp zyn van de vangst, zoo op de kusten, als in de rivieren in Vlaenderen, enz. (bekroond in 1780. en te vinden onder gemelde Memoires.) Behalven die gedrukte verhandelingen van Verhoeven, bestaen'er van hem nog verscheydene onuytgegeévene Schriften, zoo in rym als onrym. Onder my berust een Blyspel met zang, genaemd Den Oogst, doór hem vervaerdigd op verzoek van de kamer de Jennette, gezeyd d'ongeleerden, te Lier, en aldaer op het Tooneel uytgevoerd, ten jaere 1772. Het zelve is geheel op rym, en met veél gemak behandeld. Sommige Tooneelen zyn recht geestig, en moeten eene goede uytwerking hebben gedaen; doch het is moeylyk daervan eene proeve te geéven, uyt hoofde van den samenhang des geheels. Leézen wy toch iets.

Vierde tooneel.

Het Tooneel verbeelt eene onstuymige zee en is soo donker als immers mogelyk is, wordende door geduerige blixems verlicht. Het dondert vreeselyk, en men hoort de swaere stortregens vallen. De zee schuymt en bortelt. De klok van het Casteel stormt. Alle de werklieden komen met leederen, planken, haeken en touwen.

Air: Toinon en Toinette.

Eenen anderen Tooneelspeldichter, J.B.J. Hofman, van Kortryk, gaf, op het laetst deézer eeuw in 't licht: Clarinde of de rampzaalige door de liefde, Treurspel in vyf bedryven, in druk gegeven door de lief hebbers der Tooneel en Dichtkunde binnen Kortryk, en op deszelfs Schouwburg voor de eerstemaal vertoond ten voordeele der armen deezer stad den 10 July 1796. Gend. 120. Hy is ook Schryver van verscheydene andere Tooneelstukken en Gedichten. Het Treurspel Clarinde begint, als volgt:

Hoe nader wy by den tegenwoórdigen tyd komen, hoe kragtiger tael, hoe meer gevoel en vuer wy in de voortbrengsels der Belgische Muse aentreffen. Wy twyffelen geenzins of den grond deézer verbetering moet worden gezogt in de meerdere leévendigheyd, welke de Natie, op het laetst deézer eeuw, verkreég, doór haeren opstand tegen Joseph II. en doór den invloed der daeropinvallende fransche omwenteling. Nu baende zich eenen weg tot de kennis der Hollandsche Letterkunde, welken veélen met goed gevolg insloegen; zoo dat de Hollandsche dichtwerken in Braband en Vlaenderen meer begonnen geleézen en bestudeérd te worden.

Onder de iverigste beöefenaers der Nederduytsche Dichtkunde, van die dagen, zy het my vergund

met byzondere onderscheyding, te noemen Pater Stevens van Lier, Dichter van een Treurspel getiteld: Sodoma en Gomorrha, dat, waerlyk, uytmuntende plaetsen heéft. Treffend voóral, is den vloek, die den wreékenden engel over die twee steden uytspreékt:

De Prozaschryvers van dit tydvak, hoe groot in getal, hoe verscheyden in aenleg, schynen my toe niet in vergelyking te kunnen komen met de reeds vermelde Dichters. De meeste waeren Geestelyken, en schreéven meditatien, sermoonen of andere godsdienstige werken, meer bepaeldelyk geschikt om aen de leésbehoefte der ingezetenen van den middelstand, welke het Vlaemsch alleen verstaen konden, te voldoen, dan om de vaderlandsche letteren tot eene klassische hoogte op te helpen voeren. Ik wil niet ontkennen dat'er onder de zelven zeer veel bekwaeme en kundige mannen zyn geweést. De leerredenaeren Verheyen, Florisoone, Craywinckel, Massemin, Antonissen, Zeelander, Van Loo, Van Eupen en meer anderen verdienen, ontegenzeggelyk, met lof vermeld te worden, en voôral den antwerpschen bisschop Wellens, wiens Herderlyke Brieven, nog heden ten dage, zeer gezogt zyn. Ik zoude, echter, het bestek deézer Verhandeling verre te buyten loopen, met de verdiensten van elk hunner, in een ander dan in een letterkundig opzicht, doór het mededeelen van proeven te willen doen kennen. Over het geheel zyn hunne schriften meer aentepryzen om den stichtelyken inhoud, dan om den styl of de tael.

Dezelfde aenmerking is, grootendeels, toepasselyk aen de nederduytsche Verhandelingen, welke doór de brusselsche Academie des belles Lettres als

antwoórdende op haere uytgeschreévene prysvraegen, zyn bekroond of der uytgave waerdig gekeurd. Die antwoórden hadden tot opstelders J.B. De Beunie, F. De Coster, F.D. D'Hoop, P. Norton, Pastoor Seghers, P.F. Van Bavegem, H. Heylen, P.E. Wauters en L.J.E. Pluvier. Den laetstgemelden verdient de meeste onderscheyding, als hebbende hy in zyne, ook doór J. Des Roches in het fransch vertaelde, verhandeling over de merkwaerdige veranderingen, welke in Nederland, ten opzichte van zynen Staet, gemeene Zeden en Volk voórgevallen zyn sedert het begin der vyfde tot het eynde der vyftiende eeuw,(1) wel degelyk getoond dat de kern- en kragtvolle tael van Hooft, doór hem, met goed gevolg bestudeérd was.

De keyzerin Maria Theresia had aen deéze Academie, althans aen een groot deel van haere leden, den last opgedraegen om het openbaer Onderwys, in hoogere en laegere schoólen hier te lande, dat 'er waerlyk ellendig uyt zag, op eenen anderen voet te brengen. Een plan van verbetering wierd ontworpen, doór het Gouvernement aengenomen, en het nederduytsch daerin tot grondslag gelegd van het aenleeren der oude taelen. Eene menigte leerboeken in usum scholarum belgicae zyn aldus ingevoerd, en tot heden toe met vrugt in de latynsche schoólen gebruykt. Leézenswaerdig is, omtrent het belangryke deézer veranderingen, een opstel van den heer

Les Broussart, ten titel voerende: De l'éducation belgique, ou réflexions sur le plan d'études, adopté par Sa Majesté pour les collèges des Pays-Bas autrichiens. Bruxelles, 1783.279 pag. in 12^o. Daerin leézen wy, nopens de vlaemsche tael: Ceux qui reprochent au Gouvernement d'avoir introduit des nouveautés dangereuses dans les Colleges des Pays-bas, devraient au moins donner des éloges à ce qu'il a prescrit en faveur de la langue flamande. On sait jusqu' à quel point elle était negligée dans les écoles. Les livres ėlémentaires, destineés à en faire connaítre les principes, étaient inconnus aux jeunes gens, et jamais on n'avait exigé qu'ils en fissent usage. On ne prenait aucun soin de les prémunir contre les fautes inévitables dans le langage, lorsqu'il n'est appuyé sur aucune regle; ou de relever celles qui devaient nécessairement leur échapper, soit en parlant, soit en écrivant....... Il est étonnant que le bon-sens n'ait pas fait longtems auparavant, ce que le Gouvernement a prescrit depuis avec sagesse. La langue flamande fûl-elle aussi pauvre et aussi faible qu'elle est riche et energique, puisqu' elle est la langue du pays, elle devait nécessairement faire partie de l'instruction. Quoi de plus fatiguant et de plus désagréable que d'entendre des hommes ornés d'ailleurs de certaines connaissances, s'exprimer dans leur langue avec une barbarie et une trivialité qui annoncent presque l'impéritie....... Les regles de la grammaire flamande devaient donc être la base de la nouvelle méthode.... En employant tous les

jours, vendant quelques années, une légère portion du travail à l'étude de la langue nationale, on parviendra insensiblement à lui rendre son énergie et sa dignité, en s'accoutumant à la parler et l'ecrire correctement. Ceux qui conservent encore un sentiment d'amour pour la gloire de leur patrie, voyaient avec peine qu'elle fut tombée dans l'avilissement et le mépris. Le Gouvernement vient, en quelque sorte, de la régénérer. En opérant cette révolution, il n'afait que suivre l'exemple de tous les peuples savans. C'est moins à ses victoires et pour avoir soutenu les efforts de toute l'Asie que la Grèce doit sa grandeur, qu' à la perfection et à la beauté de sa langue. Chez cette nation ingénieuse, tout le monde s'étudiait à la parler avec la plus grande pureté. Les Romains regardaient la leur comme essentiellement liée avec