Eerste hoofdstuk.
Hoe de Vlaemsche schryfwyze eertyds met de Hollandsche overeenkwam.

Wy zeiden dan dat de Belgen en Bataven tot diep in de zeventiende eeuw de zelfde tael schreven. Het spreekt van zelf dat wy hier slechts op eene overeenkomst in de hoofdpunten doelen, en geenszins op de volkomenste gelykheid, in den uitgestrekten zin van dat woord. Wy willen ons niet voordoen als waren wy genegen staende te houden, dat de hedendaegsche spelling der Hollanders van die hunner Voorvaderen niet afwyke, en zich altyd gelyk gebleven zy. Het tegendeel is waer; want wien is het niet bekend, dat de Noordnederlanders, vóór Siegenbeek, aen het euvel eener even groote oneenparigheid mank gingen, als thans hunne broeders van het Zuiden? Wie weet niet, dat beide landzaten oulings de spelling der vereenigde slotletters dt, ck, gh, zoomede de qu, aenkleefden, en ze gelykelyk hebben laten varen?

Wy vreezen echter door niemand te zullen worden tegensproken, wanneer wy vast en vooruit stellen, dat de doorgaende spelling der Hollandsche schryvers, van vroegeren en lateren tyd, hierin overeenkomt:

Wy mogen hierby gerust de ae en ue, in woorden als gaen, staen, waer, muer, voegen, daer het onbetwistbaer is, dat de geachtste Hollandsche dichters en taelkenners, voornamelyk die van Rotterdarm, tot voor vyf en twintig jaer toe, aldus hebben geschreven. En mocht iemand aen deze onze verzekering twyfelen, wy verzenden hem naer de werken van de volgende schryvers, die allen in Holland

geboren zyn, of er het grootste deel van hun leven hebben doorgebracht, en die hunne voorouders in het schryven der ae zyn gevolgd, als met name, Hugo De Groot, Cats, Vondel, Huygens, Scriverius, Merula, Dan. en Zach. Heyns, Roemer Visscher, J. Burchoorn, Izaak De Vos, Jonker Rodenburg, Herckmans, Bredero, J. Lydius, Samuel Coster, Starter, E. Van Reyd, A. Kemp, Camphuysen, Wtenbogaerts, J. Van Someren, Ampsing, Revius, de Overzetters van den Statenbybel, Jer De Decker, Fr. Junius, P. Hondius, De Brune, Heemskerk (in zyne vertaling van den Cid) Martinius, Westerbaen, Verhoek, P. Rixtel, Dan. Joncktys, F. Van Dorp, De Potter, Antonides (vooral in zyne eerste schriften) J. en F. De Haes (laetstgemelde ook in zyne Spraekkunst) Poot, Zeeus, Hoogstraten, Vlaming, Poeraet, J. Spex, Schim, Dirk Smits, Adr. Van der Vliet, Moonen, Verwer, Tenkate, Burman, K. Van der Pyl, de schryvers der maendelyksche Bydragen, Pieter Huizinga Bakker, J.P. Van Heel, B. Fremery, Jan Jacob Vereul, de Maetschappyen van Nederlandsche Letterkunde, te Leyden, van Kunst wordt door ardeid verkregen, van Studium scientiarum genetrix, enz. enz. Men zegge dan niet, dat de spelling der ae den Hollanderen vreemd zy!

Thans gaen wy (om tot de Vlamingen terug te keeren) voldingen, hetgeen wy in dit hoofdstuk ons

ten betooge voorstelden, namelyk de overeenstemming van het oude Hollandsch en Vlaemsch. Wy zullen daertoe onze bewyzen putten in de schriften der beroemdste Belgische schryveren, te beginnen van Jacob Van Maerlant, die in de dertiende eeuw leefde, tot op Livinus De Meyer, die te Leuven in 1730 overleed. Om in geene langwyligheid te vervallen achten wy raedzaemst dit te doen in den vorm van een lyst, waerin alle woorden en gezegden, tot bovenvermelde soorten behoorende, door elkanderen zullen staen. Wy voegen er, ten overvloede, ook een aental voorbeelden by, die toonen, dat de Belgen, in vorige tyden, de koning, de akkerman, de ryke man, enz. in plaets van den koning, den akkerman, den ryken man, in den eersten naemval van het mannelyk geslacht, schreven; want ook in dit opzicht heeft er eenparigheid plaets gehad. Ofschoon zulk betoog tot de onderwerpelyke prysvraeg niet rechtstreeks betrekkelyk zy, vinden wy het toch der moeite waerd er een oogenblik onze aendacht op te vestigen, by gelegenheid dat wy, ter staving van het hierboven aengevoerde, de oude Belgische tael moeten doen kennen. Zie hier dan die lyst.

Maerlant, Bloemen of spr. van Aristoteles, aen het einde.

Maerlant, Spieg. hist. III. 11.

- IV. I. 14.

- Rymbybel. f. 3.

- Evang. Math. XXI.

Van Velthem, Spieg. hist. III. 27.

- II. 42.

- III. 23.

J. Vilt, Boetius, aengehaeld by De Vries, Gesch. der Nederd. Dicht. I. bl. 22.

Anna Byns, Refereynen, 2^de boek, aen het einde.

C. Van Ghissele, Terentius Comedien, in de opdracht.

Spelen van Sinne, Gend, 1539, in het spel der stad Brussel, waer in als personagien voorkomen God de Vader, enz.

Spelen van Sinne, Antwerpen, 1562. De Lischbloem van Mechelen.

J.B. Houwaert, de vier wterste, in de opdracht.

Nieuwlandt, Nero, bl. ii.

W. Van der Borcht Spieg. der eyghen kennisse. bl. 12.

Gheschier, Proefsteen, inleiding.

- bl. 60.

Poirters, Masker der Wereld.

P. Croon, Moy-al, uitgave van 1766, bl. 237

Liv. De Meyer, deGramschap, bl. 63.

- bl. 71.

Het ware ons niet moeilyk deze voorbeelden met nog duizend andere te vermeerderen. Zelfs de reedsvermelde Vlaemsche Spraekkunstschryveren belyden, in de uittreksels, welke wy van hunne werken in het tweede hoofdstuk der eerste afdeeling hebben gegeven, dat de enkele vokaelspelling, in woorden als namen, geven, loven, enz. tot omtrent het jaer 1750 nog, by de Belgen algemeen stand hield, en dat men te voren nooit eenige accentteekens gekend, veelmin noodzakelyk geacht heeft. Ten aenzien der zachtlange e en o, in het byzonder, geloove ik niet, dat men in staet zy een enkel bevorens uitgege-

ven boek aen te wyzen, waerin dezelve, op gemelde wyze verdubbeld, voorkomen. Wierd er ee of oo in meersylbige woorden geschreven, dan gebeurde zulks om den hardlangen of liever den vermengden klank dier letteren voor oogen te stellen, en geenszins om het enkelvoud te bewaren, of om de verlenging te doen plaets vinden. En zoo men ons al eenige voorbeelden kan tegenwerpen, uit schryvers, die de a en u doorgaens met de e gepaerd lieten gaen(1); wy antwoorden, dat deze overtolligheid veel beter van belachelykheid ware vry te pleiten dan onze hedendaegsche manier van schryven, daer zy, ten minsten, het voordeel bezat van aen te toonen, dat de lange a en u uit haren aerd onveranderlyk zyn, 't welk met de ee en oo zoo niet het geval is.

Met meer schyn van recht zou men het voorgestelde, wegens het oude Vlaemsche gebruik by het schryven van den eersten naemval des mannely ken geslachts, kunnen bestryden, daer het buiten kyf is, dat den menigvuldigmalen in dat geval zich voordoet, in de Belgische schriften der zestiende en zeventiende eeuw. Het zy zoo; maer bewyst dit, dat de tegenovergestelde schryfwyze toen ook geene voorstaenders en beoefenaers telde? Of kan men daeruit afleiden, dat het eene Hollandsche

uitvinding zyn zoude? Neen, zeker! want dan zou men dit met even veel recht van het nominative den kunnen zeggen, welks verkeerde toepassing destyds in Holland zoowel als in Braband was doorgedrongen. Al vroeg heeft men toch, dáér en elders, zich te dezen opzichte ongelyk getoond, hetzy om dat men de fransche tael, die toen in zeer groote achting was(1) en die geen onderscheid maekt tusschen de artikels van het nominatief en van het accusatief, wilde navolgen, hetzy om dat men zich naer de gewoone uitspraek begreep te moeten gedragen, die de gaping der vokalen veelal door het tusschenplaetsen eener n paragogicon wegneemt, gelyk dit thans nog by voortduring, ook in den mond der Hollanders, wordt gehoord, wanneer men zegt: den oorlog, den eischer, den haeg, enz.

Doch, men bedriege zich niet! - zoo de ouden in nominativo den stelden, hadden zy daer dikwyls zeer goede redenen voor. Wy hebben in onze tael een casus emphaticus, volgens hetwelk wy wel degelyk bevoegd zyn om te zeggen:

God, den Heer, is machtig en groot!

Immers, waerom zouden wy (in voorstellen, waerin het nominatief geene werking overbrengt op iets an-

ders) die kracht- en nadrukgevende n niet mogen laten hooren, als dit onzer dictie bevorderlyk ware? Hierover straks nader.

Wil men, intusschen, in bovenstaende lyst nog geen stelling bewys zien van den aerd der oude Brabandsche Spelling en Tael; wil men ons tegenwerpen, dat de opgegevene voorbeelden slechts byzonderheden zyn, die van het doorgaende gebruik niet getuigen? Welaen! Wy beroepen ons dan op de algemeengebruikte Woordenboeken van Plantyn(1), van Kiliaen(2); op het thans nog in ieders handen zynde Tetraglotton; op de menigvuldige uitgaven van den Leuvenschen Bybel van het jaer 1548(3); op de verschillige drukken van het nieuwe Testament, naer de vertaling van den Brabandschen geleerde Henrik Van den Leemput-

te, in het jaer 1630 voor de eerstemael in het licht verschenen(1); op den Moerentorfschen Bybel van het jaer 1653(2); en op zoo vele andere Belgische uitgaven van het heilig schrift. Het gemelde nieuwe Testament van Van den Leemputte verdient voornamelyk onze aendacht, als zynde, naer myn oordeel, een onschatbaer overblyfsel van onze oude Landtael, 't welk wy den Hollanderen gerust mogen tegenstellen, wanneer zy op het Nederduitsch van hunnen Staten-bybel roem dragen. Zie hier een klein uittreksel van het zelve, genomen ter plaetse waer het boek open valt:

‘Twee menschen zijn geklommen tot den Tempel, om te bidden, de eene was een Pharizeus, ende de andere een Publicaen. De Pharizeus, staende, bad dese woorden by sy selven: God, ick dancke u, dat ick niet en ben ghelijck de ander menschen, roovers, onrechtveerdige, overspeelders, als oock is dese Publicaen: ick vaste tweemael in de weke, ick gheve thiende van alle dat ick besitte. - Ende de Publicaen, van verre

staende, en wilde oock sijn ooge niet opheffen ten hemelwaerts, maer hy sloech sijn borst, segghende: God, weest mijns sondaers genadich(2)!

Dan, waertoe onze bewyzen zoo verre gezocht? de uitspraek der Belgen is, tot heden toe, nog grootendeels deze tael der ouden getrouw gebleven. Immers wy zeggen en schryven dikwerf onwillekeurelyk: myn vader, een eerlyk man, de zoon, de man, myn heer, een geleerd man, een braef man, de koning, het eerste deel, het eerste gebod, het beschaefdste volk, in plaets van mynen vader, eenen eerlyken man, het eerst deel, en wat dies meer zy! Waer van anders heeft dit zyn' oorsprong, dan van den aerd onzer tael zelve?

Ook in onze namen laet het zich bespeuren. Wy heeten De Deken, De Graef, De Koning, De Vries, De Visscher, De Smid, De Vos, De Leeuw, en ook wel Van den Bogaert, Van den Dries, enz., maer niet Den Deken, Den Graef, enz. Onze tegenwoordige schryfwyze is dan wel degelyk van het oorspronglyk Nederduitsch, wat de voorvermelde punten aengaet, afgeweken.