[p. 32]
Van Sente Brandane
Een heere was in Yerlant,
Die sach menich Gods teekijn.+
4
Wildi dies gheloevende zijn,+
So hoert wonder, ghi heeren!
Die Heleghe Gheest moet mi leeren,+
Die welke der ezelinnen
8
Wijlen dede sprekens beghinnen,+
Daer up dat reet Balaam
- Dat was een heydin man -
Datso meinschelike sprac,+
12
Daer sij den inghel Gods sach+
Commen in haer ghemoet.+
Den wech hi haer wederstoet+
Met eenen zwerde vierijn.+
16
Si vloe van den inghel fijn+
Ende dede haren heere cont.+
Dese moete ontsluiten minen mont,+
Die ghene die haer gaf de macht
20
Datsi wert redene acht.+
Een helich man was, sonder waen,+
Gheheeten so was hi Brandaen.
Abdt was hi ende regement+
24
Van IIIM moonken of daer omtrent;+
Gheboren hute Yberne,+
Gode diendi wel gherne.+
Dese vant int ondersoucken
28
Bescreven in houden boucken+
Van vele teekenen ons Heeren
- Hoert! Hier moghedi leeren+
Van den goeden Gods wijse -+
32
Hoe dat twee paradijse
Boven der eerden waren.+
Doe las hi voert te waren+
Van vele wonders datmer in vant+
36
Ende menich groet eylant.
Oec las de wijse heere
Hoe dat eene weerelt weere+
[p. 33]
De reis van Sint Brandaan
1
Luister, het verhaal vangt aan:
in Ierland heeft een man bestaan
die menig wonder mocht aanschouwen.
4
Als u goed bent van vertrouwen,
hoor dan vele wonderen, heren!
De Heilige Geest moge mij inspireren:
Die gaf zelfs de ezelin
8
plotseling woorden in,
het beest waarop Balaam reed,+
een heidens man, naar u wel weet,
zodat ze als een mens daar sprak,
12
toen ze de engel Godes zag,
die tegenover haar kwam staan,
zodat ze niet meer voort kon gaan.
De engel met zijn vurig zwaard
16
werd Balaam geopenbaard
doordat hij het dier verstond.
Die Geest ontsluite ook mijn mond,+
die zelfs een ezelin eenmaal
20
macht gaf over de mensentaal.
Ongetwijfeld een heilig man
was de man, genaamd Brandaan.+
Abt was hij, tevens regent
24
van 3000 monniken of daaromtrent.
Van afkomst was Brandaan een Ier.
Hij diende God met zeer veel vuur.
Deze man, bij het onderzoeken
28
van oude en geleerde boeken,
las daar veel wonderen van Onze Here
- Hoor, mensen! Hier kunt u leren
uit de reis van die wijze! -
32
dat er twee paradijzen+
op de aarde waren.
Hij las van wonderbare
dingen in dat verband
36
en van menig groot eiland.
Ook heeft de wijze heer gelezen
dat er een wereld zou wezen
[p. 34]
Hier onder dese eerde,
40
+Ende alst hier dach werde,
Dat daer dan nacht zye.+
Hi las dat hemele waren drie.+
Van visschen hi ghescreven vant+
44
Hoe dat een wout ende een lant+
Ghewassen stont up zine zwaerde.+
Dat wederseidi aerde+
Om datso onghelovich was.+
48
Oec las hi hoe dat Judas
Gheniette Gods ontfaermichede+
Ende hi ghenade hadde mede+
Alle sondaghes nachte.+
52
Hi en wilde no hi en mochte+
Dies emmer niet gheloven,+
Hi en saecht met zinen oghen.+
Van toerne verberrendi den bouc+
56
Ende gaf den scrivere eenen vlouc.
Dat becochti zint wel diere!+
Daer hi stont bi den viere+
Daer die bouc in bernende lach,
60
Die inghel Gods hem toe sprac:
‘O lieve vrient Brandaen,
Du heves evele mesdaen,+
Dat over mids dinen toren+
64
Die waerheit dus es verloren.
Nu laettene bernen daer inne;+
Di wert noch wel in inne+
Wat waer ofte loghene es.
68
Di ontbiet Jhesus Kerst+
Dattu suls gaen varen
Up des zeewes baren+
Al omme ende omme IX jaer.+
72
Du sult bescauwen wat es waer+
Of wat loghene si mede.’
Dat wart hem grote pijnlichede.
Dus galt hi den bouc+
76
Ende leet omme dien vlouc
Wel meneghen groeten noot+
Ende voer daert God gheboot.+
Doe Brandaen, die heleghe man,
[p. 35]
die onder deze aarde lag,
40
en werd het hier dag,
dan zou daar telkens het duister komen.
Van de drie hemelen heeft hij vernomen+
en dat er een soort van vis bestond
44
waarop een bos op vaste grond
gegroeid was, boven op zijn rug.
Maar dit ontkende Brandaan stug,
omdat het zo ongeloofwaardig was.
48
Ook las hij nog hoe Judas
deel had aan Gods barmhartigheid
en hoe hem troost werd toebereid
op alle zaterdagnachten.
52
Brandaan, hij was niet bij machte
om zoiets ooit maar te geloven
als hij 't niet zag met eigen ogen.
Uit woede verbrandde hij het boek+
56
en hij heeft wie het schreef vervloekt.
Dat bekocht hij sindsdien duur,
want hij stond nog bij het vuur
waar het boek te branden lag,
60
toen Gods engel tot hem sprak:
‘O, lieve vriend Brandaan,
je hebt een zondige daad gedaan,
ten gevolge van jouw toorn
64
is de waarheid nu verloren.
Laat het vuur het boek nu maar vreten,
jij komt heus nog wel te weten
wat echt waar is en wat niet.
68
Het is Christus, die jou gebiedt
dat je moet gaan varen
steeds maar door, over de baren
van hot naar her, negen jaar.
72
Jij zult nagaan: wat is waar
en wat kunnen slechts leugens zijn.’
Dit zou gaan met moeite en pijn,
en zo boette hij het boek
76
en dat hij de schrijver had vervloekt
en kwam in zorgen zonder tal,
reizende waar God het beval.
Toen Brandaan, de heilige man,
[p. 36]
80
Also te rechte vernam+
Wat hem God selve ontboet,+
Ende hi bat onsen Heere
84
Dor zijnre moeder eere,+
So wat hem gheviele,+
Dat hi behilde zine siele+
Ende hi hem wilde bewaren+
88
Ende tsiere ghenaden doen varen.+
¶Doe ghinc Brandaen te hant+
An des zeewes kant+
Ende dede eenen kiel tauwen,+
92
Vaste ende ghetrauwen.+
Die mast was vuerijn hout.+
Dat zeil dede hi menichfout+
Besnijden ende bewinden.+
96
Den kyel dede hi binden+
Met ysere arde staerke,+
Na die houde aerke+
Die Noe wijlen vrochte+
100
Doe hi die dylovie vruchte.+
Den ancker maecte hi stalijn,+
Daers hem van noede soude zijn+
Dat hi behilde dat lant.+
104
Doe dedi al zijn ghewant+
In den scepe draghen doe
Ende LXXX manne ghingher in doe.
Si waren daer in IX jaer.
108
Oec dede hi, dat was waer,
Een cappelle met wijsen zinne
Wel werken daer inne+
Ende daer in clocken ende helichdom,+
112
Dies hi mochte houden rom.+
Oec voerde hi van Yberne
Pestier ende querne,+
Smessen ende ander ghemac,+
116
Als die legende mi vertrac;+
Dit dedi al daer inne.
Dus voer hi wech met sinne.+
Wel verghinct hem in den kiel,
120
Dat hem niet en mesviel.+
Met hem nam hi twee capellane;+
[p. 37]
80
op die manier ter ore kwam
wat hem God zelf gebood,
waren zijn zorgen wel heel groot.
Hij riep Onze Here aan
84
of hij om Maria's naam,
welke dingen ook komen zouden,
toch zijn ziel maar mocht behouden,+
dat, wat hem ook mocht overkomen,
88
de hemel hem niet werd ontnomen.
Brandaan is daarvandaan
naar de kust gegaan
en liet zich een schip bouwen
92
waar hij op kon vertrouwen:
een vurehouten mast,
een zeil dat goed gesneden was
en met touw omboord.
96
Rondom de romp, zoals het hoort,
klinknagels van sterk ijzer,
dus op dezelfde wijze+
als de ark die Noach maakte
100
toen de zondvloed hem genaakte.
Het anker maakte hij van staal,
dan ging het schip niet aan de haal
als het moest blijven waar het lag.
104
Veel uitrusting werd dag na dag
naar het nieuwe schip gesleept
en tachtig man werd ingescheept.
Zij voeren daarop negen jaar.
108
Ook liet hij, het is echt waar,
met verstand en Godsvertrouwen
in 't schip een kapel nog bouwen
met reliek en klok compleet,
112
iets wat hem veel genoegen deed.
Ook voerde hij uit Ierland nog
een handmolen, een baktrog
en een kist met smidsgerei,
116
zoals de biografie me zei.+
Toen deze dingen aan boord waren,
is hij bedachtzaam weggevaren.
Het verging hem goed op zee,
120
maar hij nam nog twee mensen mee,
die waren allebei kapelaan
[p. 38]
Van den eenen quam hem zint ane+
Dat hine om eenen roef verloes.+
So datten hem nam die viant+
Omme eens breydels ghewant+
Dien hi nam s onder orlof.+
128
Omme dat die duvele dien roef+
Vant in sine ghewout+
- Ay, hoe zeere hi dat ontgout,+
Dat hijt ye ghedochte! -+
132
Dies deden wel onsochte+
Die duvele ter hellen viere,
Daer hijt becochte wel diere,
Tote dattene die heleghe man+
136
Met zijnre beden weder ghewan. weder ghewan: terugwon
Doe hi te scepe gaen began
Vant hi thoeft van eenen doden man
Voer hem ligghende up tsant;
140
Die vloet dreeft an tlant.
Dat hoeft was arde groet,+
Nye en sach hi des ghenoet.+
Dat voer hoeft was hem breet
144
Wel vijf voete, God weet!
Doe bemaendijt wel diere+
Bi Gode vele sciere+
Dat hi hem dade verstaen
148
Hoe zijn leven was ghedaen.+
Thoeft jeghen Brandane sprac+
Ende seide: ‘Al doet mi onghemac,+
Ic wilt di segghen saen+
152
Hoe mijn leven was ghedaen.
Ic was een heydin man.
Om mijn ghewin quam ic daer an+
Dat ic arde dicwile woet+
156
Over des zeewes vloet.+
Ic was groet ende stranc+
Ende ic was wel C voete lanc.
Dus woedic in die diepe zee
160
Ende dede den ghenen wee+
Die hier up die zee baren+
Met scepen wilden varen;
[p. 39]
en met een van hen is het misgegaan:
om een diefstal moest hij hem laten gaan,
124
daardoor keerde zich God tegen die kapelaan,
kreeg de duivel de gelegenheid,
die met een teugel hem had verleid,
die hij wegnam, terwijl het niet mocht.
128
Zo heeft de duivel hem bezocht,
kreeg macht over de kapelaan.
Ach, wat die al niet moest doorstaan
om die streek, zo ondoordacht!
132
De duivel sleepte, lang niet zacht,
de zondaar naar het hellevuur
en daar bekocht hij het wel duur,
tot hij eindelijk werd ontzet
136
door de heilige man met diens gebed.
Men zou gaan varen, maar alsdan+
vond hij het hoofd van een dode man
voor hem liggend op het zand: overgeleverd.
140
de vloed dreef het aan land.
Het hoofd was echt geweldig groot:
iets vergelijkbaars zag hij nooit.
Het voorhoofd was, God weet,
144
minstens vijf voet breed.
Brandaan bezwoer het hoofd bij de Here
om zich terstond tot hem te keren,
zodat het hem zou doen verstaan
148
hoe 't in zijn leven was gegaan.
Waarop het grote hoofd dan zei:
‘Heel wat moeite kost het mij
om u thans te doen verstaan
152
hoe het met mij is gegaan.
Ik was altijd een heiden.
Om geen gebrek te hoeven lijden,
waadde ik dikwijls heel alleen
156
door de hoge golven heen.
Ik was sterk en was niet bang
en ik was wel honderd voet lang.
Dus waadde ik ver uit de kust
160
en liet geen enkel schip met rust.
Al wie op de woeste baren
met schepen wilde varen,
[p. 40]
Hem nam ic have ende goet.+
164
Eens so wies zeere die vloet+
Met eenen storme die was stranc.+
Ic en hadde niet vonden gront+
168
Daer ic teerst toter borst in stont.+
Doe en conste ics niet ghenesen.+
Dus moeste mijn sterfdach wesen,+
Also van allen dinghen moet,+
172
Sijn si quaet ofte goet,
Sonder die pine der hellen,+
Daer die zielen in quellen+
Ende daer si sonder eenich hende+
176
Doeghen wee ende allende,+
Ende oec dat paradijs,
Dat den saleghen es wijs,+
Daer si hebben eewelike
180
Die bliscap arde rike.’+
Doe sprac sente Brandaenv
Weder arde saen:
‘Of ic Gode verbidden can+
184
Dat hi hu weder hu slives jan,’+
Sprac sente Brandaen,
‘Soutstu doepzel willen ontfaen
Ende pinen om die Go ds hulde?+
188
Ic verghave di dine sculde.
So mach di werden wijs+
Dat eeweghe paradijs.’
Doe sprac die heydin man:
192
‘Moestic weder sterven dan?’
‘Ja ghi,’ sprac sente Brandaen,
‘Dies en mochti niet ontgaen.’+
Doe sprac die heydin man:
196
‘Of ic mi doepte ende ic dan+
Niet en conste wederstaen+
Ic en worde den viant onderdaen?+
Hi pijnt hem nacht ende dach+
200
Hoe hi den meinsche bedrieghen mach.
Of hi mi maecte so lief+
Den scat dat ic ware een dief
Ende ic dade al sulke werke
204
Die onse sceppere verbiedet sterke?+
[p. 41]
ontroofde ik al zijn have en goed.
164
Toen kwam er een geweldige vloed,
met zo'n enorm tempeest -
al was ik nog eens zo lang geweest,
nooit had ik gevonden vaste grond
168
waar ik eerst tot de borst in het water stond.
Ik was opeens een stuk te klein
en zo moest het mijn sterfdag zijn,
zoals er een eind komen moet
172
aan alles wat kwaad is of goed,
behalve aan de hel,
waar de zielen worden gekweld,
ellendig samen zijnde
176
zonder hoop op ooit een einde.
Niets ontkomt er aan de tijd,
behalve de hel en het paradijs,
waar de zalige personen
180
in eeuwige vreugde mogen wonen.’
Toen sprak Sinte Brandaan
getroffen, zeer spontaan:
‘Als ik God afsmeken zou
184
dat Hij weer leven gaf aan jou,’
sprak Sinte Brandaan,
‘nam jij dan het doopsel van me aan?
Wil jij voortaan Gods lof verkonden,
188
dan vergeef ik je je zonden
en dan word jij ook waarachtig
het paradijs nog wel deelachtig.’
Daarop zei de heiden:
192
‘Moet ik dan ook weer van 't leven scheiden?’
‘Jawel,’ sprak Sinte Brandaan,
‘daar is geen ontkomen aan.’
Toen zei de heidense man:
196
‘Als ik gedoopt was en dan
de verleiding niet kon weerstaan,
dan werd ik des duivels onderdaan.
Hij maakt steeds weer een ander plan
200
waarmee hij ons bedriegen kan.
Van rijkdom krijg ik nooit genoeg.
Wellicht dat ik weer aan 't roven sloeg
en mij tot alles weer liet noden
204
wat de Schepper ons heeft verboden.
[p. 42]
Dan soudemen ter hellen
Mine ziele vele mee quellen+
Dan so nu ghequellet es,+
Want die doepzel hebben ontfaen
Enter Go ds wet af staen,+
Also scriftuere leert hier,+
212
Die ziele wert int helsche vier
Vele meer ghepinet al te fel+
Dan wi zijn, dat weet ic wel,
Want ons niemen en leert+
216
No te zijnre wet en keert.+
Dus vreesic, waert dat ic doepsel ontfinghe+
Ende mijnre wet dan af ghinghe,+
Waert vrouch of spade,+
220
Bi des viants quade rade,
Omme have ofte om goet,
Also menich meinsche doet,
Dat men mi dan ter hellen
224
Vele mee soude quellen
Dan ic nu ghepijnt bin,
Want mine ghelike pijntmen min
Dan die doepsel hebben ontfaen
228
Ende harer wet af zijn ghegaen.
Nochtan so vreesic mee die noet+
Die mi weder soude doen die doot,
Wanneer so weder tote mi quame+
232
Ende soe mi bename+
Beede sitten ende staen+
Ende loepen ende gaen
Ende heten ende drincken
236
Ende spreken ende ghedincken,+
Horen ende spreken,
Ende mine aderen souden breken+
Ende mine ziele soude varen
240
Weder ter aermer scaren.+
Al ware al de weerelt dijn+
Ende soe oec ware roet ghuldijn+
Ende ghise mi mocht gheven+
244
Ende daer toe met blischepen soude leven+
Noch IIM der jaren,+
Ic en naemse niet te waren,+
[p. 43]
Dan zou men toch ter helle
mijn ziel wel veel meer kwellen
dan het me nu geschiedt,
208
heus, dit ontgaat me niet.
Wie 't doopsel christen heeft gemaakt
en die dan Gods gebod verzaakt,
de Bijbel leert het hier,+
212
zijn ziel wordt in 't helse vuur
veel meer gekweld en gepest
dan wij. Dat weet ik best.
Omdat ons namelijk niemand leert
216
en naar Gods wetten keert.
Dus vrees ik, als ik het doopsel ontving
en toch mijn eigen gang weer ging,
of het nu vroeg was of laat,
220
door Satans kwade raad,
om have of om goed,
zoals menig mens toch doet,
dat men mij dan ter helle
224
heel wat meer zou kwellen
dan het me nu geschiedt.
Want mijns gelijken kwelt men zo niet
als wie de doop ontvangen heeft
228
en desondanks in zonde leeft.
Maar minstens zoveel vrees ik de nood
bij nog weer opnieuw: de dood,
als die weer net zo bij me kwam
232
en me alles ontnam:
het zitten, het staan,
het lopen en gaan,
het eten en drinken,
236
het spreken en denken,
horen en spreken,
en dat mijn aderen zouden breken
en dat mijn ziel weer lijden ging
240
in de helse pijniging.
Als de hele wereld van u zou zijn
en helemaal van rood goud zou zijn
en u ze mij kon geven
244
en ik daarbij in vreugde zou leven
wel tweeduizend jaren,
u kon u de moeite besparen,
[p. 44]
Dies gheloeft, dor den noet; dor den noet: noodgedwongen
248
So sterc es die pijne der doot.
Dies willic weder varen
In die deemsternesse.’+
252
‘So vare dan ghewesse
Daert di God jonne, saen,’+
Sprac de goede sente Brandaen.
Dus voer die heydin man
256
Al daer hem God ghejan,+
Ter stede daer God woude.+
Sente Brandaen keerde houde+
Te scepe om sinen noet,+
260
Also hem God selve gheboet.
Doe si te scepe quamen+
Ende orlof ghenamen+
An vrienden ende maghen mede,+
264
Gode bevalen sise ter stede.+
Tseyl si an den mast keerden+
Also hem die winde leerden,+
Haer riemers si hute stoten;+
268
Met ghemake datsi vloten.+
Ay, hoe scone dat tscip vloot!
Cort quamen si in groter noot,+
Want een dier al te wonderlijc,+
272
Eenen lind drake ghelijc,+
Wilde verzwelghen haren kiel.+
Hem was sine mule ende sijn giel+
Menich ghelachte wijt.+
276
No eer no na dier tijt
En quamen si in meerren noet.+
Een wolke boven hem ontsloet+
Daer hute quam een dier wonderlijc,+
280
Vlieghende, eenen hert ghelijc,
Dat jaghede met ghemake+
Den groten zee lind drake
So datten al verdreef,+
284
Datsi ne wisten waer hi bleef.+
Doe hi dat hadde ghedaen,
Keerdi weder saen+
In die wolken danen hi quam.+
[p. 45]
geloof me, wat ik ook zou verwerven,
248
ik wees het af, als ik weer moest sterven.
Ik moet nu weer gaan reizen
naar de plaats, zo vol afgrijzen,
in de duisternissen.’
252
‘Ga. God laat je zelf beslissen
waar je naar toe wilt gaan,’
sprak de goede Sinte Brandaan.
Dus is de heiden toen
256
naar hij van God mocht doen,
teruggekeerd naar die plaats.
Sint Brandaan ging met zijn maats
naar het schip, daar aan de wal,
260
zoals God zelf hem beval.
Toen ze bij het schip aankwamen,
van hun verwanten afscheid namen
en ook van hun kameraden,
264
bevalen die hen in Gods genade.
Het zeil, bevestigd aan de mast,
werd naar de wind gebrast,
de riemen werden uitgelegd.
268
Nu begon de reis pas echt.
O, hoe mooi voer hun boot!
Maar spoedig was er grote nood
door een dier, ontzettend lang,
272
een wonderlijke draak of slang.
Daar zwom het op hun scheepje aan,
zijn muil had het al openstaan
en die was vele vadems wijd.
276
Dit was meteen hun ergste tijd:
nooit kwamen ze in grotere nood.
Er was een wolk die zich ontsloot
waaruit een vreemd dier zichtbaar werd.
280
Het vloog, en leek wel op een hert.+
Het achtervolgde vliegensvlug
die draak, en dreef hem ver terug,
tot het hem zo geheel verdreef
284
dat ze niet wisten waar hij bleef.
Toen het dat had gedaan,
is het teruggegaan
in de wolk waaruit het kwam.
[p. 46]
288
Doe sente Brandaen dat vernam,+
Was hi blide ende vro+
Ende danckets onsen Heere also.+
Doe hi van den drake was verloost,
Doe voeresi met ghemake
Up des zeewes vlake.+
Doe versach sente Brandaen+
296
Eenen sconen werf staen,+
Hi dochte den wijsen heere+
Wel VI milen lanc of meere,
Die stont up den rugghe van eenen vissche.
300
Die bouc maect ons ghewisse+
Dat daer een soete water ant meere gaet.+
Daer hadde die visch sinen haet+
Ghenomen wel menich jaer,
304
So die bouc seit over waer.+
Daer up dien werf stont een wout.
Die Gods helden bout+
Trocken haer scip in een havene+
308
Ende ghinghen alle doe ave+
Ghenen sconen werf scauwen.+
Si ghinghen oec hout houwen
Omme te ziedene haer heten;+
312
Die hongher liets hem niet vergheten.+
Haren ketel si up hinghen,
Om hout datsi ghinghen,
Eenen droeghen boem si vonden.
316
Doe sine te houwene begonden,+
Doe so scoet al dat eylant+
Onder twater al te hant,+
So dat die heleghe man
320
Te tijde cume sijn scip ghewan.+
Met haesten si int scip spronghen,
Den lof Gods datsi zonghen,
Dat hise bi der ghenaden zine+
324
Verloest hadde van dier pine.+
Die werf die ghinc al onder.
Dit was dat derde wonder
Dat die heeren saghen.
328
Die wint die ghincse jaghen
[p. 47]
288
Toen Brandaan dit in ogenschouw nam,
was hij heel vrolijk en blij.
Onze Heer dankte hij.
De redding uit de drakeklauwen
292
vermeerderde zijn Godsvertrouwen.
De zee was kalm en vlak,
ze voeren op hun gemak.
Toen zag Sinte Brandaan
296
een kust, zeer aangenaam,
die leek de wijze heer
wel zes mijl breed, of meer.
De kust lag op de rug van een vis.
300
't Boek zegt dat daar zoet water is+
dat op die plek in zee komt stromen.
Daar kon die vis aan eten komen,
en hij lag daar, jaar in jaar uit,
304
naar het in het boek verluidt.
Een bos was langs de kust gelegen,
de monniken hadden weer moed gekregen
en trokken het schip aan de kant,
308
waarna het nieuwe land
door iedereen werd aanschouwd.
Ze gingen ook uit op hout
voor het koken van hun eten:
312
de honger liet hun dat niet vergeten.
Waar ze hun ketel ophingen
en op hout uitgingen,
was een boom met droge takken.
316
Toen ze begonnen te hakken,
schoot het eiland met alles erop en eraan
plotseling diep in de oceaan,
zodat de heilige man
320
maar net op tijd het schip opkwam.+
Haastig zijn ze in 't schip gesprongen
en hebben Godes lof gezongen
omdat Zijn goedertierenheid
324