[42. De stad Paderborn]De tongval die in de stad Paderborn en in den naasten omtrek van die stad door het volk gesproken wordt, wijkt weer eenigszins van den hier boven beschrevenen tongval van noordoostelijk Westfalen, van Neder-Hessen en van zuidelijk Hannover af, en maakt den overgang uit tot de dialecten van zuidelijk en zuidoostelijk Westfalen. De tongvallen van Munster en Paderborn kan men als typen van het westfaalsch aanmerken. 42. De gelijkenis van den verlorenen zoon in den tongval van de stad Paderborn.Medegedeeld door den heer Hoppe, Oberförster te Paderborn. November 1870. (In hoogduitsche spelling.)11. Et waas 'mol en mann, dei hadde twei sühne. 12. Dei jüngeste van beiden sä tau siinen va'er: va'er! sä hei, giff mi miin kinnesdeil, wat mi taukümmt. Do deilde dei va'er un gaff 'ne wat 'ne taukamm. 13. Un ni lange dernohe, nam dei jüngeste olles tau samen un trock fern in de welt un verprassede do siin gut. 14. Do hei no alles wat hei hadde, dür brocht hadde, kam ne gräte hungersnäth in dat land, un et ging 'ne ganz slecht. 15. No ging hei hönne un vermeiede sick bi 'n riken bürgersmann; dei schickede ene up siin gut, de swiine tau heuen. 16. No hädde hei sick gärn mit den, wat de swiine krägen, begneuget, ober hei kreg et nich. 17. Do ging hei in sick un sä: wo viele dagelähners hät miin va'er, dei bräd genaug häd un ik vergo' hie vör smacht. 18. Ick will mi upmaken un tau minen va'er gohn un säggen: va'er! ick hebbe sündiget vör Godt un vör di. 19. Ick bin ni mehr werth diin suhn tau heiten; mak' mi tau dinen dagelähner. 20. Un nu makede hei sick up un kam tau sinen va'er. Dei so 'ne oll van fer un jomerde un leip 'ne in de meute, full 'ne ümme den hals un küssede 'ne. 21. Dei junge ober sä tau siinen va'er: va'er! sä hei, ik hebbe sündiget vör Godt un vör di; ick bin ni mehr werth diin suhn tau heiten. 22. Dei olle ober sä tau siinen knechten: halt mi den besten rock un trecket 'ne ene an, stäket ne auk en ring an siinen finger un gibet 'ne schauhe an de fäute. 23. Dann nimet auk dat beste kalf, slachtet et un lotet us eten un fräh siin. 24. Denn düsse junge wass vör mi dät un hei iss wier lebennig wuren; hei wass verloren un hei iss no wier funnen. Un sei fungen an fräh tau siin. 25. Un dei ollste junge wass ter tiidt grade up en felle un as de nu ter heime kam un dat singen un spectakeln hörde, 26. reip hei einen van den knechten un frohede wat do wöre. 27. Ass de nu sagde: diin brauer iss wier kumen un den heer hät dat beste kalf slachtet, wiil hei 'ne nu wier had. 28. do ward de lünsk un wull ni 'rinn. Do ging de olle ober 'rout un reip 'n tau, hei sull doch 'rinn kumen. 29. Hei ober sagde tau siinen va'er: sü, va'er! sau viel johre hebbe ick di deint un bin di jümmer folgsam west. Du hast mi ober niemols men dat geringeste gieben dat ik mit mürien fründen mi 'mol lustig maken kunn. 30. Un nu, do düsse junge wier kümmt, dei mit haurentüch siin gut verdohn hät, giffst du 'n gräte traktamente un slachtest dat beste kalf. 31. Hei ober sagde tau 'ne: miin suhn! du bist olltiidt bi mi un olles wat miin iss, iss auk diin. 32. Du ober sullst fräh un guden mauths sin, denn düsse diin brauer wass dät un hei iss wier lebennig wuren; hei wass verloren un iss nu wier funnen. Aanteekeningen.11. Et wass, er was; zie vs. 11 bl. 38. 12. Va'er, spreek uit voar, door uitslijting der zachte d van vader. Zie vs. 12 bl. 51 en vs. 12 bl. 208. Kinnesdeil, door uitslijting der zachte d van kindesdeil, kindsgedeelte. 15. Vermeiede, paderborner uitspraak van het hoogduitsche vermiethete, verhuurde; zie vs. 15 bl. 226 en vs. 15 bl. 220. 16. Begneuget, te vreden gesteld, vergenoegd, het hoogduitsche begnüget. Zte vs. 23 bl. 203. 17. Smacht, honger; zie vs. 17 bl. 226 en vs. 16 bl. 163. 20. Dei so 'ne, die zag hem. In de meute, te gemoet; zie vs. 20 bl. 227. 23. Fräh, vroolijk, het hoogduitsche froh. De ä staat in den paderborner tongval dikwijls daar, waar andere westfaalsche tongvallen au, en de meeste hoog- zoowel als nederduitsche dialecten o hebben; b.v. het paderborner bräd, het munstersche braud, het hoog- en nederduitsche brot, brood; verder hungersnäth, hungersnauth, hungersnoth, hongersnood; dät, daud, todt, dood, enz. 25 Ter tiidt, gedurende dien tijd, ten tijde, is zuiver nederduitsch voor het hoogduitsche zur Zeit. Te Leeuwarden ook: doe ter' tiid, toen ten tijde. Grade, juist, precies. Felle, up en felle, op het veld, door uitslijting van de zachte d van up den felde. Ter heime, naar huis, huiswaarts, is zuiver nederduitsch, 26. Frohede, vroeg, door uitslijting der g van frogede, froagede, fragede. 28. Lünsk, toornig, boos, kwaad, komt in den vorm luunsk ook in den zelfden zin in het nedersaksisch voor en is verwant met het nederlandsche loensch en luimig en het hoogduitsche launisch, launenhaft. Ook te Paderborn spreekt men, even als bijna overal in Westfalen de sch nog zuiver uit, geheel of bijna als sk; zie vs. 16 bl. 223. Rout, er uit; dit is niet zuiver nederduitsch; dan moest het 'rut, herut, d'rut zijn; zie vs. 29 bl. 11. 29. Jümmer, altijd, het hoogduitsche en nederlandsche immer, het westfriesche jimmer of jummer. Zie vs. 29 bl. 220 en vs. 31 bl. 153. Men, maar; zie vs. 19 bl. 227. 30. Haurentüch, woordelijk: hoerentuig. |