[105. De stad Enkhuizen]De oude, thans zoo vervallene, aleer zoo bloeiende westfriesche
stad Enkhuizen maakt, wat den tongval der inwoners betreft, een
uitzondering op den algemeenen regel van het westfriesche nederduitsch. De
tongval van Enkhuizen is zeer merkwaardig en verschilt van alle andere
westfriesche dialecten. Hij is ook scherp afgescheiden van den tongval der
dorpelingen rondom de stad, vooral van dien der bewoners van de zoogenoemde
Streek, de dorpereeks tusschen Enkhuizen en Hoorn. De
reden van deze eigenaardigheid van den enkhuizer tongval is hierin gelegen dat
Enkhuizen oudtijds, vooral in de zestiende en zeventiende eeuw, een groote en
bloeiende stad zijnde, een eigen tongval had, even als alle andere steden die
toen ter zijde meer op zich zelven stonden, en dat die tongval ook nog heden te
Enkhuizen is bewaard gebleven. De ouderwetsche tongval van het rijke Enkhuizen
der zestiende en zeventiende eeuw is bewaard gebleven, en door de hedendaagsche
ouderwetsche Enkhuizers in eer gehouden als een erfenis hunner aanzienlijke en
vermogende voorouders. De dorpelingen rondom Enkhuizen daarentegen hebben in
het verloop des tijds hun tongval gewijzigd en veranderd en gelijken tred
daarin gehouden met het hollandsch dat men in andere deelen des lands spreekt.
De westfriesche landlieden, even als de stedelingen van Hoorn, enz. staan en
stonden steeds in onafgebrokene gemeenschap met hun noordelijker wonende
landslui, en met de verwante Waterlanders, Kennemerlanders en andere Noord-Hollanders. Niet alzoo de Enkhuizers. Enkhuizen was steeds in den volsten zin des woords een zeeplaats; groothandel, koopvaardij en visscherij en de bronnen van bestaan daaraan verwant, bloeiden er. Het brandpunt, de welvaartsbron van Enkhuizen lag in de haven dier stad. De zee, en niet het omringende land maakte Enkhuizen groot en rijk. Enkhuizen strekte nooit tot een groote marktplaats voor de west-friesche boeren, zooals Hoorn en Alkmaar. Zoo bleven de oude Enkhuizers meer afgezonderd en daardoor meer bijzonder, en hun afstammelingen zijn dit heden ten dage nog, vooral in hun tongval. Maar ook ‘von Haus aus’ schijnt de enkhuizer tongval van het gewone westfriesch zich min of meer onderscheiden te hebben. Verschillende redenen doen mij vooronderstellen dat de eerste bewoners van Enkhuizen niet tot den zelfden stam behoord hebben als de andere Friezen bewesten Flie, maar dat zij of tot dien thans nagenoeg geheel verdwenenen volksstam (Friezen?) behoorden, die aan de oevers van het oude Fliemeer (meer Flevo) woonde, en wiens land thans den bodem der Zuiderzee uitmaakt, of dat zij althans een overgang vormden van de drechterlandsche West-Friezen tot die raadselachtige bevolking rondom 't Fliemeer. Zie hierover nader op bl. 21 II en bij de behandeling van de tongvallen van Urk en Huizen. De bijzonderheden van den enkhuizer tongval bestaan tegenwoordig in de eigenaardige, kwalijk met letters af te beelden uitspraak der hollandsche ui en ij, in het weglaten en gedeeltelijk ook verkeerd plaatsen der h, enz. De eigenlijke grondslag van den enkhuizer tongval is natuurlijk het gewone westfriesche nederduitsch. De ui in de woorden buik, huis, tuin, enz. heeft den
klank van de gewone onvolkomene u ongeveer, (bv. in put, rum,
lummel) die lang wordt aangehouden; ze klinkt anders, helderder, dan de
gewone lange u die men b.v. in de leeuwarder uitspraak van deze woorden
als buuk, huus, enz. hoort; de spelling buk noch ook buuk,
even min als beuk voor buik voldoet aan de enkhuizer uitspraak;
ze heeft van alle drie wat. In de volgende vertaling heb ik de spelling
buuk gekozen. Eveneens is het met de uitspraak der ij; men zeit
te Enkhuizen niet volmondig: geliikenis, riik, diik, kriige, meeliiden,
enz. even min als gelikkenis, rik, dik, krigge, enz. De echte enkhuizer
uitspraak ligt tusschen beide. Ik heb mij aan de spelling ii voor
ij gehouden. Het woord pijp maakt te Enkhuizen ook op dezen regel
een uitzondering; het klinkt er zoo wat tusschen piip, pup en
puup in; even buiten de poorten van Enkhuizen zeit men echter weer met een breede hollandsch boersche uitspraak paip. Het echte enkhuizer dialect, waarvan hier beneden een proeve wordt medegedeeld, wordt tegenwoordig nog slechts door ouderwetsche lieden uit den kleinen burger- en den arbeidersstand, voor zoo ver ze uit echte enkhuizer geslachten afstammen, gesproken. De overige bewoners van Enknuizen schikken zich hoe langer hoe meer naar de gewone westfriesche uitspraak, zooals te Hoorn en te Medemblik in gebruik is, of ook naar het moderne hollandsch. 105. De gelijkenis van den verlorenen zoon in den tongval van de stad Enkhuizen.Medegedeeld door den heer T. Knuivers, hoofdonderwijzer te Enkhuizen. December 1870. (In nederlandsche spelling.)11. D'r woonde argens 'n man die arg riik was en die twee zeuns ad. 12. En de jongste van 'rlui zei teugen ziin vader: vader! je most me miin arrefporsie geve van 't goed, dat je riik bint. En i deelde z'n goed onder 'rlui. 13. En nit lang naderand et de jongste zeun alles bi malkaar pakt en is i weg reisd na 'n land, dat ier var van dæen is, en dæer et i al ziin geld deur brocht, omdat i dæer zò skriklik zwierig leefde. 14. En doe i nou alles op maakt ad, kwam d'r in dat land 'n gròte ongersnòòd en i begon òòk gebrek te krige. 15. En i gong eene en i bòòd 'm zelvers an bi 'n boer van dat land en die stuurde 'm na z'n land om de varkens op te passe. 16. En i wou zò graag z'n buuk vulle mit 't varkensvoer, maar gin mins gaf 't 'm. 17. En doe i over alles 's nadocht, zeiden i teugen 'm zelvers: oeveul arrebeiers van m'n vader ebbe 'r bròòd, en ik starf van onger. 18. Ik zel opstaan en na miin vader toegaan en 'k zel teugen 'm zegge: vader! 'k eb zondigd teugen den emel en teugen jou. 19. En ik bin nit meer wæerd om je zeun te ieten; maak me maar net as ien van je arrebeiers. 20. En i stong op en i gong na z'n vader. En doe i nag var van uus af was, zag ziin vader 'm en die kreeg meeliden mit 'm en i liep na z'n zeun toe, viel 'mi om z'n als en kuste 'm. 21. En de zeun zei teugen z'n vader: vader! 'k eb zondigd teugen de emel en teugen jou, en ik bin nit meer waæerd om je zeun te ieten. 22. Maar de vader zei teugen z'n knechs: aalt 't beste pak kleere r's ier en læet 't 'm andoen en geef 'm 'n ring an z'n and en skoene an z'n biene. 23. En brengt 't vette kalf en dòòdt 't we zelle pleizier ouwe en vròlik weze. 24. Want deuze miin zeun was dòòd en i is weer levendig worden; i was verlore en is vonden. En ze begonne pret te make. 25. En z'n ouste zeun was in 't veld en doe die w'rom kwam en kort bi uus was, oorde i 't gezang en 't danse. 26. En doe riep i ien van de knechs bi 'm en i vroeg wat 'r beurde. 27. En die zei teugen 'm: je broer die is w'rom kòmen en je vader die et 't vette kalf dòòdt, omdat i zò bliid was dat i 'm gezond weer t'uus kregen et. 28. Doe werd die ouste zeun kwaad en i wou nit in uus kòme. Doe gong z'n vader na 'm toe en die bedelde 'r 'm om. 29. Maar i zei teugen z'n vader: klik! ik eb nou al zò veul jæer veur je warkt en 'k eb altiid dæen dat je me zeid et en 'k eb nog nòit niks van j' ad, nag gin bokki is t'r veur me dòòdt, dat 'k òòk 'r 's mit m'n makkers pret ebbe kon. 30. Maar nou deuze zeun van je t'uus komen is, die jou goed mit oere d'r deur brocht et, nou ei je 't vette kalf veur 'm dòòdt. 31. Maar de vader zei teugen 'm: kind! ji bint altiid bi mi en al wat ik eb dat is 't joue. 32. Dæerom oorde je òòk bliid te weze; want je broer was dòòd en i is weer levendig worden; i was verlore en i is vonden. Aanteekeningen.De æe klinkt alsvolkomene e die een weinig naar de a overhelt; deze klank is niet wel te beschrijven en zeer eigenaardig. De ò en òò hebben een klank die tusschen de oa en ooa der Friezen, den klank van 't nederlandsche boom (arbor) en van 't nederlandsche bot in ligt. Over de uitspraak der ii in riik, ziin, bliid, enz. en der uu in buuk, uus, enz. zie men bl. 44 II. 12. Arrefporsie, erfdeel. Zie vs. 12 bl. 66 I op arv' en vs. 12 bl. 352 I op porsie. 15. Eene, heen, henen. 18. Zel, zal; zie vs. 18 bl. 28 II op sel. 20. Stong, stond; de vorm sting is te Enkhuizen ook in gebruik; zie vs. 20 bl. 314 I op stind. Nag, nog; zie vs. 20 bl. 24 II op nag. 22. Skoene an z'n biene; zie vs. 22 bl. 28 II op skoene. 29. Bokki, bokje; de verkleinvorm op i is voornamelijk aan Holland eigen. Zie vs. 29 bl. 495 I. |