[Hieronymus van Alphen]

Alphen (Hieronymus van), een kleinzoon van den beroemden Utrechtschen hoogleeraar hieronymus van alphen, en zoon van johan van alphen, raad in de Vroedschap en schepen der stad Gouda, en wilhelmina lucia van alphen, werd aldaar geboren den 8 Augustus 1746. Deze waardige man, die de aanzienlijke en gewigtige ambten van Procureur Generaal van het Hof van Utrecht, van Pensionaris der stad Leyden en van Thesaurier-Generaal der Unie heeft bekleed, beöefende niet te min met lust en ijver de fraaije letteren en wetenschappen, zoo wel de godgeleerdheid als de regtsgeleerdheid, zoo wel de geschiedenis als de dichtkunst. In alle deze verschillende vakken heeft hij onvermoeid en met gelukkig gevolg geärbeid. Reeds in zijne jeugd verwierf hij hoogachting en roem aan de Utrechtsche en Leydsche hoogescholen; op de eerste verdedigde hij, onder voorzitting van den Hoogleeraar tijdeman, een opstel over de

Scheiding tusschen tafel en bed, het welk ieders welverdienden lof wegdroeg; en op de laatste, bij zijne bevordering tot meester in de regten, in 1768, eene verhandeling over den ouden regtsgeleerden javolenus priscus. Zich vervolgens in Utrecht gevestigd hebbende, gaf hij, gemeenschappelijk met p.l. van de kasteele, in 1771 en 1772, eene Proeve van Stigtelijke Mengelpoëzij in het licht, in 1777 Gedigten en Overdenkingen; vervolgens eene vertaling, of liever omärbeiding van riedels Theorie der schoone Kunsten en Wetenschappen, met bijvoegselen, aanmerkingen en eene inleiding, in 1778-1780 1, die hij in 1782 liet volgen door zijne Digtkundige Verhandelingen; wijders Mengelingen in Poëzij, in 1783, en Proeven van Liederen en Gezangen voor den openbaren Godsdienst in 1801-1802. Zeer voordeelig onderscheiden zich zijne Nederlandsche Gezangen in 1779 uitgegeven, en Kleine Gedigten voor Kinderen, voor het eerst in 1781 en sedert herhaalde malen gedrukt. ‘Het is niet zoo gemakkelijk,’ zegt de Heer de vries 2, ‘als de meeste in den eersten opslag wanen, Gedichtjes, voor der kinderen bevatting geschikt, zamen te stellen; die van van alphen zijn proefondervindelijk welbehagelijk bevonden; zeer velen hebben hetzelfde met hem gepoogd, en geen is met zoo

gelukkigen uitslag bekroond geworden. Ik weet, wel dat eene gemakkelijke versificatie hier veel afdoet; maar dit toch weet ik ook, dat de eenvoudige taal van het kinderlijke hart, zonder plat of laag te worden, te bezigen, aan weinigen met van alphen gegeven is. De naam van dezen Kinderlievenden Dichter zal steeds in waarde blijven bij deugdzame ouders en leergierig kroost.’

Hij heeft ook verscheiden godgeleerde geschriften met en zonder zijn' naam uitgegeven 1; zijne verhandeling over de voortreffelijkheid der burgerlijke Wetgeving van moses boven die van lycurgus en solon, door teijlers Godgeleerd Genootschap met de gouden medaille bekroond, wordt in het IXe deel der verhandelingen van dat genootschap gevonden. Ook in de werken der Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leyden, waarvan hij sedert derzelver oprigting in 1766 lid was, vindt men verscheiden verhandelingen en opstellen van zijne hand.

De brave werkzame man overleed in 's Hage, den 2 April, 1803 in de ouderdom van 57 jaren. Twee malen was hij gehuwd, eerst met johanna maria van goens, wier nagedachtenis hij in zijne Gedichten en Overdenkingen eene aandoenlijke hulde heeft toegebragt, en naderhand met catharina geertruida van valkenburg, die hem overleef-

de. ‘Van de dagen zijner jongelingschap,’ getuigt de hoogleeraar j.w. te water 1, ‘tot aan zijnen dood was hij op deze onvolmaakte aarde een blinkend voorbeeld van zuivere deugd en ongeveinsde godzaligheid, welke hem, zelfs onder de treffendste rampen, die hem en zijnen huize, vooral sedert weinige jaren, overgekomen zijn, met ootmoed en eerbied leerde bukken voor Gods albestierende voorzienigheid en stil berusten in het wijze welbehagen van zijnen hemelschen Vader.’

Eenige ellendige rijmen, door den Goudschen predikant bussingh verzameld en onder den titel van Lijkzangen uitgegeven, waren geenszins geschikt om zijne nagedachtenis te vereeren, die ook toch wel zonder deze gebrekkige hulde onder onze landgenooten in eere gehouden zal worden, zoo lang wij nog eenigen prijs stellen op hetgeen zedelijk goed en echt schoon is.

Over het algemeen heerscht in van alphens dichtstukken een godsdienstig gevoel, het welk bij iemand van minder smaak al ligt in platte of laffe mystikerij zou ontaarden 2. In de Proeve van

Stigtelijke Mengelpoëzij is niet aangeduid welke stukken van hem zijn en welke van de kasteele geleverd heeft, en echter zijn ze niet moeilijk te onderscheiden, niettegenstaande zij vrij gelijkvormig in stijl en denkbeelden zijn.

Van alphen was een warm vriend zijns vaderlands: godsdienst en vaderlandsliefde vervulden zijn opregt hart. Jammer is het dat hij niet meer onderwerpen uit onze vaderlandsche geschiedenis bezongen heeft. Welk eene kracht van uitdrukking, welke foute beelden, welke schoonheden van den eersten rang treft men in de weinigen reeds aan, die wij van hem bezitten 1! Bij voorbeeld:

Ik vind dit ‘God zei: Ik’ nog schooner dan het beroemde Qu'il mourût van den ouden horatius bij corneille.

Los, vloeijens, en toch krachtig, is zijn

Ook in het lierdicht slaagde hij niet ongelukkig. Met genoegen schrijven wij de volgende proeve af:

Voor van alphen was het vak der oratorische poëzij in onze letterkunde nog onbeärbeid. Hij leverde drie cantaten, die, door den verdienstelijken nieuwenhuizen in muziek gezet zijn. Eene derzelven, in ons oog de beste, laten wij hier volgen, namelijk

Hoe teder, roerend, troostrijk en opbeurend tevens zijn de stukjes, vervaardigd bij gelegenheid van het overlijden van zijn' oudsten zoon, die, gedurende deszelfs krankte, door zijn eenig kind in het graf voorgegaan, en door zijne eenentwintigjarige weduwe spoedig gevolgd werd! Zij zijn niet openlijk uitgegeven, en dus in weinige handen, waarom wij des te gereeder er eenige fragmenten van afschrijven.

- - -

Was van alphen gelukkig in het treffen van den kindertoon, niet minder slaagde hij in den populairen stijl; ook zelfs in dezen bleef hem eene deftige eenvoudigheid bij, die ernstig tot het hart spreekt. Hoe nadrukkelijk prijst hij, onder anderen, de naarstigheid aan:

Behalve zijne hier opgenoemde en meer andere oorspronkelijke schriften, leverde van alphen ook nog eenige vertalingen van goede buitenlandsche werken, onder anderen reeds in 1777 de verhandeling van th. abbt over de Verdiensten. ‘Hoe veele lezers,’ zegt zeker beöordeelaar, door den hoogleeraar te water aangehaald 2, ‘hij moge aantreffen, die over verscheidene onderwerpen anders dan hij denken, zal echter dat verschil in denkwijze bij verstandigen geen oorzaak zijn, dat iemand hem dien lof weigere, welke aan eene matige juistheid van oordeel, aan uitgebreidheid van kennisse,

aan beschaafdheid van vernuft en aan netheid van taal en stijl behoort gegeven te worden.’