[Agatha Deken]

Deken (Agatha) 1, die wij reeds ontmoet hebben als de vriendin der brave en godvruchtige maria bosch 2, en nogmaals als zoodanig zullen aantreffen in gemeenschap met elisabeth bekker, weduwe van adrianus wolff in het artikel aan deze gewijd, werd geboren den 10 December 1741 in de nabijheid van Amstelveen; hare ouders waren brave, welgestelde landlieden, doch, die door een' zamenloop van rampen en tegenspoeden tot behoefte vervielen en beiden ten grave daalden, toen agatha naauwelijks drie jaren oud was. De regenten van het weeshuis der Rhijnsburgsche Collegianten te Amsterdam, ofschoon hare ouders tot deze gezindte geene betrekking hadden, namen liefderijk de zorg voor de opvoeding van het weesje op zich, en weldra ontwikkelde zich haar beminnelijk, godvruchtig en edel karakter, terwijl zij door dankbaarheid en een zedig gedrag zich de gunst van hare edelmoedige verzorgers waardig maakte.

Reeds vroegtijdig gaf zij blijken van hare zucht en geschiktheid voor de beöefening der fraaije letteren en de dichtkunst, en gelukkig bleven dezen niet onopgemerkt; de voornaamste leden van het letteroefenend genootschap: Diligentiae omnia moedigden deze zucht aan, wijzigden dezelve en zagen spoedig de gewenschte gevolgen van hunne poging-

en. ‘Ook de moschroos,’ zegt haar welsprekende lofredenaar 1, ‘in het wild gestruikt, buigt het hoofd naar den grond, zonder te worden opgemerkt: eerst dan, wanneer de kenner haar op de juiste hoogte plaatst, verheftzich haar purper boven duizend andere bloemen, en dingt in den ganschen lusthof naar den prijs der eer.’ De Heer Duplouis, een man van oordeel en smaak, droeg edelmoedig zorg voor de onderrigting en verstandsbeschaving der jeugdige agatha, op eene wijze volkomen geschikt naar haren aanleg; en zoo trad zij de wereld in met een schuldeloos hart vol reine godvrucht en gevoel voor het edele en goede, met eene ziel verwarmd door de eenvoudige godsdienstleer van jezus zelven, en afkeerig van allen kerkdwang en voorschriften van sectenhoofden, die deze leer zoo jammerlijk misvormd hebben; zij trad de wereld in, op een tijdstip, dat er in ons vaderland nog eene heerschende kerk bestond, die door haren invloed op het staatsbestuur en de zamenleving met nadruk toonde dat zij heerschte; zij trad de wereld in, toen men nog van nature geneigd was God en zijne naasten te haten, en negenendertig artikelen ter zaligheid noodig oordeelde, terwijl het eenvoudige, vrome weesmeisje van nature God en hare naasten hartelijk lief had, en het met een paar geloofsartikelen wel doen kon; zij trad de wereld in, niet als eene rijke erfgename, beschermd door vermogende

bloedverwanten, in het vooruitzigt van eene schitterende toekomst, maar in een' staat van volstrekte afhanglijkheid 1 ‘Gelaten in haren stand, en boven de woelingen van ziedende hartstogten verheven, was hare ziel vrede. Stil van aard, altijd eenvoudig en eenparig van geest, schatte zij elke aanwinst van kunde en genot naar waarde. Weldra werd zij door hare meerderen geëerd, en ontving de schatting van zeldzame verdiensten; men zocht hare verkeering: haar weetlust vond zich gesterkt, hare vinding uitgebreid, en zij zelve zich eerlang tot dichteresse en schrijfster verheven 2.

De vijfjarige zamenwoning en de gemeenschappelijke beöefening der poëzy met hare vriendin, de godvruchtige maria bosch, die zoo geheel met haar eenstemmig dacht en gevoelde, vreugd en leed met haar deelde, voor wie zij in haren ziekelijken toestand een vertroostende engel was, wier laatste krankbed en godvruchtig uiteinde zij zoo aandoenlijk bezong 3, besliste de vorming van haren smaak voor het eenvoudige, heldere, gevoelige, hartroerende, waardoor hare gedichten zich meer onderscheiden, dan wel door hooge vlugt of stout-

heid van denkbeelden; ‘het zijn de levendige gewaarwordingen der ziel, getoetst aan de ervaring en door haar als echt erkend. Namen, beelden, vergelijkingen, leenspreuken, vragen, uitroepingen, zijn de bloemen waarmede de konst wordt gestrooid, zonder echter waarheid of duidelijk begrip aan geleende sieraden op te offeren. De uitvoering is even levendig als het oorspronglijk gevoel bij de eerste voorstelling. Verband en eenheid, bij afwisselende uitweiding, geven kracht aan het geheel, en de lezer wordt als het ware onvrijwillig met denzelfden droom medegevoerd 1. De Stichtelyke Gedichten, die zij in 1775 met die van hare overledene vriendin uitgaf, werden met genoegen ontvangen, en geoordeeld opwekkende denkbeelden te behelzen, ‘in vloeibare verzen, voorgedragen in een' onopgesmukten stijl, die de aandacht vestigt, het harte roert, en den geest vervult met indrukselen, welken, naar eisch gadegeslagen zijnde, niet nalaten kunnen een' heilzamen invloed op het gedrag te hebben 2.’

Het verlies van hare vriendin werd haar weldra vergoed door elisabeth bekker, echtgenoote van adriaan wolff, toenmaals, predikant in de Beemster, eene vrouw, wier levendig karakter, vlug vernuft, luimige geestigheid en bijtende scherts,

oppervlakkig beschouwd, zoo weinig met agatha's stille zachtzinnigheid, bedaarde redenering, aandachtigen onderzoeklust en bedachtzamen ernst schenen te strooken, en echter bestond tusschen deze beide zoo verbazend ver uiteenloopende karakters agtentwintig jaren lang onafgebroken eene vriendschap zonder voorbeeld.

Naauwelijks had zij in Amsterdam het berigt ontvangen van het schielijk overlijden van a. wolff, op den 29 April 1777, of zij schreef dienzelfden dag aan zijne weduwe:

Ik voel al wat gij voelt: 'k zal morgen bij u wezen 1.

en snelde naar de Beemster, om hare vriendin te troosten niet alleen, maar ook om haar niet weder te verlaten, gelijk zij haar dan ook op haren verderen levensweg verzeld, en lief en leed, ballingschap en behoefte getrouw met haar heeft gedeeld, en haar slechts negen dagen overleefde.

Haar gemeenschappelijk verblijf uit de Beemster eerst naar de Rijp en vervolgens naar de Beverwijk verplaatst hebbende, sleten de beide vriendinnen aldaar hare gelukkigste en vergenoegdste dagen op het bekoorlijk Lommerlust; aldaar vervaardigden zij die vernuftige geschriften in verzen en proza, die met zoo veel genoegen ontvangen en gelezen werden. Welverdienden roem verwierven zij door

hare vaderlandsche romans, de Historie van Sara Burgerhart, van Willem Levend en van Cornelia Wildschut, waarin al de karakters en handelende personen naar de natuur geteekend zijn en op den vaderlandschen bodem te huis behooren. Zonderling is het dat op de titels van al deze onmiskenbaar oorspronglijke romans staat: niet vertaald. Waarschijnlijk was dit een satyrieke zet van de schrijfsters, waarvan de bedoeling niet duister is; een niet vertaalde goede echt Nederlandsche roman, was toen een phaenomen, dat men nog niet gezien had, en moest derhalve ook met deze bijvoeging aangekondigd worden. Hoe het zij, men las deze werken met ongemeen veel vermaak, gelijk ook de uitmuntende Brieven van Abraham Blankaart, waarin agatha deken hare edele, inschikkelijke en verdraagzame denkwijze, haar gezond oordeel, menschenkennis en goedhartigheid op zulk eene eenvoudige, innemende, onderhoudende en aangename wijze aan den dag legt, want het lijdt geen twijfel dat zijdeze brieven, zoo niet allen, ten minsten grootendeels heeft opgesteld.

Grootendeels van hare hand zijn ook de Economische Liedjes, welken, zegt haar lofredenaar, ‘miskenning van den volksgeest, en het staatsverzuim, om dezen geest te voeden, uit de scholen gebannen heeft 1.’ Welk eene eenvoudig-

heid, natuurlijkheid, en welk eene bevalligheid tevens heerscht in dezelven! Elk wordt daarin tot pligtvervulling, nijverheid, vaderlandsliefde en alle maatschappelijke deugden opgewekt door drijfveeren, die in zijn' stand, beroep of werkkring zelven liggen, terwijl verstand en hart er ook een wel eenvoudig, maar gezond voedsel in vinden.

Wij zouden niet eindigen, indien wij alle vakken van het uitgestrekt gebied der letterkunde wilden doorloopen, waarin onze deken met hare vriendin werkzaam was; en daaronder zelfs die geweldig

ver uiteenloopen, ook zoodanigen, waarin anders zelden door vrouwen geärbeid wordt. Wij zullen hierover eenigzins breeder spreken op het artikel van dekens vriendin, als wanneer wij natuurlijk ook op haar weder te rug zullen komen.

Van de onlusten, die ons vaderland in het achtste tiental jaren der vorige eeuw zoo jammerlijk teisterden, bleven beide vriendinnen geene onverschillige aanschouwers; hare pen was dier partij gewijd, die door Pruissische huzaren beduid werd dat zijongelijk en de toenmalige Stadhouder gelijk had. Velen, die met deze wijze van betogen geen genoegen namen, verlieten den vaderlandschen bodem en weken naar Frankrijk; ook agatha volgde hare vriendin derwaarts, en beide vrouwen verkozen Trevoux tot haar verblijf, welks bekoorlijke omstreken zij in eenige dichtstukken regt schilderachtig bezongen, die in 1789 te 's Hage in het licht kwamen, onder den titel van Wandelingen door Bourgogne. Aanvanglijk smaakten zij hier vele genoegens; dan de Fransche omwenteling barstte uit: het vreedzaam Trevoux zag ook zijne onschuldige burgers onder de moordbijl vallen; en de tedergevoelige deken had de onbeschrijflijke smart van te zien dat het schrikbewind ook zijne klaauwen naar hare meer dan zusterlijke vriendin uitstrekte; bekker, voor den bloedraad gedaagd, om hare veroordeeling aan te hooren, ontkwam de moordbijl slechts door hare tegenwoordigheid van geest met hare beschul-

digers slechts met boert en spot te bestrijden, en der grijnzende bloedgierigheid een' glimlach af te persen, die het sein was dat zij in de armen harer beängstigde vriendin kon wederkeeren.

Hartelijke vriendschap hadden zij gesloten met zekere mevrouw renauld, wier echtgenoot onschuldig als een offer des schrikbewinds in den kerker zat, waaruit zij hem echter wisten te redden. Deze edelmoedige en erkentelijke vrouw nam, toen een trouwlooze vriend al het tijdelijk en vrij aanzienlijk vermogen, hetwelk beide vrouwen bij hare uitwijking hem toevertrouwden, had ontvreemd, en zij dus volstrekt behoeftig en verlaten waren, de zorg voor haar onderhoud welwillend op zich. Veel kostte het zeker dezen van het geliefd Trevoux, en vooral van zulk eene edele vriendin te scheiden; dan

en deze trok zoo wel deken als hare vriendin, toen in 1795 de Fransche wapenen eene geheel andere orde vanzaken op den Nederlandschen bodem daargesteld hadden, met te sterke koorden: beiden keerden alzoo te rug, en namen haar verblijf in 's Hage. Op eene kiesche wijze werd hierdoor eenigen harer vrienden, en vooral door een' edeldenkend' en dankbaar' boekhandelaar, die uit ondervinding

hare verdiensten wist te waarderen, in haar onderhoud voorzien. Zij namen de pen weder op, en leverden eenige oorspronglijke opstellen en vertalingen; deken schreef onder anderen, in 1799, een hartelijk woord bij gelegenheid der afscheiding van de Kerk van den Staat en der toen op het tapijt zijnde hereeniging tusschen de Remonstranten en de aankleveren der Dordsche canons, door de eersten aangeboden, doch door de laatsten van de hand gewezen. Het stukje is nog lezenswaardig, en heet: Mijne Offerhande aan het Vaderland. Vervolgens leverde zij verscheiden bijdragen tot de Christelijke Gezangen en Liederen, ten gebruike van de Doopsgezinde gemeente te Haarlem. In hare Liederen voor den Boerenstand heerscht nog dezelfde toon en bevallige populariteit, die ons in de Economische Liedjes zoo zeer behagen; minder lofs moeten wij toekennen aan de liederen onder den titel: Iets voor Ouderen en Kinderen, met de vorigen kort voor haren dood uitgegeven, en welligt haarzwanenzang, vervaardigd voor het krankbed harer dierbare vriendin, die haar dan ook eindelijk op den 5 November1804 ontviel.

‘Het overlijden van hare vriendin,’ zegt de Heer scheltema 1 ‘veroorzaakte zulk een' schok in haar gestel, dat men haar' dood als een

gevolg van denzelven mag aanmerken. In het eerst was zij zeer gelaten, en meer bedaard dan de meesten harer vrienden verwachtten, die haar kwamen troosten,’ dan reeds den volgenden dag wierp eene koorts haar insgelijks op het krankbed; spoedig volgde een verval van geest- en ligchaamskrachten; zij stierf den 14 November, en werd twee dagen daarna, op het kerkhof te Scheveningen, aande zijde van hare vriendin begraven.

Diep werd het gemis dezer beide verdienstelijke vrouwen gevoeld en betreurd, door ieder die prijs stelde op gezonde godsdienstige begrippen, verlichting, deugd en zedelijkheid, in zulk eene ruime mate door beiden onder ons bevorderd. Dit gevoel openlijk uit te drukken, was eene verpligting der erkentelijkheid, en van deze kweet zich de Amsterdamsche Afdeeling der Bataafsche Maatschappij van Taal- en Dichtkunde op den 14 Maart 1805, wanneer de Heer j. konijnenburg in haren naam eene voortreffelijke Lofrede 1 uitsprak, en de Heer Mr. m.c. van hall een' uitmuntend schoonen Lierzang 2 voordroeg.

Agatha deken, die wij toevallig in dit werk een drievoudig artikel moeten inruimen, verdient zulks ten volle. Als godsdienstige, zede- en volksdichteres moet hare nagedachtenis nog lang bij ons

in zegening blijven, en wij kunnen hare eenvoudige, stichtende, opwekkende, roerende en deugdwekkende gedichten, vooral den middelstand en het opkomend geslacht, niet genoeg aanprijzen, al is het ook dat wij uit de groote menigte hier slechts een enkel mededeelen, met de verzekering dat allen goed, ja, velen voortreffelijk zijn; het is een van hare vroegere opstellen, en zeer lezens- en behartigenswaardig voor de geenen die nog in dat levenstijdperk zijn, hetwelk het opschrift aanduidt, namelijk