[Pieter Langendyk]

Langendyk (Pieter) 1 was de zoon van Arend Kort, die zijn' geslachtnaam met dien van zijne geboorteplaats Langendijk, bij Alkmaar, ver-

wisselde; hij was Metselaar te Haarlem, alwaar onze dichter den 25 Julij 1683, en dus niet te Amsterdam, gelijk de Heer van kampen verkeerdelijk opgeeft 1, geboren werd. Naauwelijks zes jaren oud zijnde verloor hij zijn' vader, een welgesteld man, die ter eigenbewoning een huis gebouwd had in de Gierstraat over de Botermarkt. Zijne weduwe, eene verkwistende en kwalijk oppassende vrouw, ving een' linnenwinkel aan, en zond haren zoon met zijn tiende jaar naar Amsterdam, om door den toenmaals zeer bekenden taalgeleerden willem sewel in de gronden der Latijnsche en Engelsche talen onderwezen te worden. Inmiddels verliepen zijner moeders zaken dermate, dat zij dezelven opgaf, en met haren zoon naar 's Hage vertrok, waar zij zich van een klein winkeltje kommerlijk geneerden. De zoon oefende zich ondertussen in de teekenkunst, maar deze leverde hem geene kostwinning op; doch een weefgetouw magtig geworden zijnde, bevlijtigde hij zich zoo lang, tot hij garendamast en servetgoed weven kon. Zijne teekenkunst stelde hem in staat om de patronen zelf te vervaardigen, en zijne vordering in dezelve bragt hem in kennis en vriendschap met den Haagschen kunstschilder hendrik pola, wiens teekeningen, verbeeldende de fabel van psyche, hij met drieënvijftig bijschriften in den Vondeliaanschen smaak vereerde 2.

Met een voortbrengsel van zijn weefgetouw naar Amsterdam gereisd zijnde, om hetzelve te verkoopen, geraakte hij in kennis met den Heer prado, die hem aanstelde tot meesterknecht over zijnen weefzolder; hij kwam dus met zijne moeder te Amsterdam wonen, en werd kantoorbediende bij den Heer jan brand; deze, zijne bekwaamheid in de teekenkunst bemerkende, gebruikte hem ook tot het teekenen der patronen zijner zijden stoffen, waarin hij zulke groote vorderingen maakte, dat abraham verhamme hem naderhand, op eene goede jaarwedde, tot zijn' patroonteekenaar aannam, in wiens dienst hij negen jaren doorbragt.

Thans begon de lust tot de beöefening der dichtkunst zich bij hem te openbaren, misschien wel door den omgang met den erbarmlijken rijmelaar jan van gyzen 1, wiens zoogenaamde Gedichten hij in 1708 met een brommend lofvers vereerde. Betere proeven van zijn dichtvermogen leverde hij in 1711 met zijn blijspel Don Quichot op de bruiloft van Kamacho, het welk met veel genoegen op den Amsterdamschen schouwburg werd vertoond. Dit blijspel, door hem in den ouderdom van zestien jaren vervaardigd, en waartoe hij het fonds nam uit den beroemden roman van cervantes, is een zeer geestig en vrolijk stuk, dat nog in onzen tijd behaagt 2. In 1712 werd hetzelve gevolgd door

het kluchtspel De Zwetser, en het blijspel Het wederzyds Huwelyksbedrog; in 1715 gaf hij nog twee blijspelen in het licht, Krelis Louwen, of Alexander de Groote op het Poëtenmaal 1, en De Wiskunstenaars, of het gevlugte Juffertje. Al deze blijspelen hebben zich tot in onzen tijd op het tooneel staande gehouden, en worden nog met veel goedkering vertoond.

Schoon langendyk als tooneeldichter het meest tot het blij- en kluchtspel geschikt was, beproefde hij toch ook zijne krachten aan het treurspel, met hermanus angelkot de behulpzame hand te bieden in het dichtmatig overzetten van addisons Cato, die insgelijks in 1715 in het licht kwam. Kort daarna vertaalde hij ook het treurspel Cato van Utica, uit het Fransch van dechamps, het welk in 1722 in het licht kwam; echter schijnt hij zelf begrepen te hebben dat het blijspel beter zijne zaak was; althans hij zeide Melpomene vaarwel, en hield zich alleen aan Thalia. De dwaasheden van het beruchte actiejaar 1720 verschafte hem stoffe tot twee blijspelen, Quincampoix, of de Windhandelaars, en Arlequin Actionist, die beiden ongemeen behaagden, zijnde het eerste vijftien en het laatste tienmalen achtereen op den Amsterdamschen schouwburg vertoond. Behalve deze oorspronglijke blijspelen vertaalde hij ook een Fransch blijspel, De Be-

driegeryen van Cartouche, of de Fransche Rovers, in 1732 gedrukt, doch hetzelve kan bij zijne eigene stukken niet halen in vernuft en echt comiek. Na zijn' dood kwamen nog drie geestige blijspelen van hem in het licht, Xantippe, of het booze Wyf des filozoofs Socrates beteugeld; Papirus, of het Oproer der Vrouwen binnen Rome, en De Spiegel der Vaderlandsche Kooplieden.

Als blijspeldichter heeft langendyk ongetwijfeld buitengemeene verdiensten; schoon wij hem zoo min den Nederlandschen plautus willen noemen, als den livius van het Sparen, met wien, moschus en homerus, dirk smits in een winderig bijschrift op zijn portret hem vergelijkt 1, durven wij hem echter gerust in gelijken rang stellen met den Franschen molière; hem met dezen vergelijken ware iets anders 2, schoon beide vernuften gansch geen oneer daarmede wierd aangedaan.

Het luimige en boertige was de hoofdtrek van

langendyks dichtgeest; jammer dat zijn smaak in het comische niet beschaafder was 1, en hij zich verledigen kon om de taak van Focquenbroch op te vatten, door het insgelijks zoogenaamd boertig berijmen des vierden boeks van de Aeneis 2. Wij halen de schouders op bij deze laffe Scarronnade, niettegenstaande l. bidloo vraagt:

Men moge in zijn' tijd behagen gevonden hebben in dergelijke burlesque aardigheden, tegenwoordig zou men die tot het Janhagelscomiek rekenen, om het welk een fatzoenlijk man zich schamen zou te lagchen. Wij achten de ruwe, gemeene taal, in sommige zijner grappige stukken, ook in de wezenlijk geestige Boertige beschryving van den Amsterdamschen Schouwburg 4, eene schatting van Lan-

gendyk aan den smaak van zijn' tijd. Met meer Attisch zout besprengd zijn zijne snel- punt- en knipdichten 1. Zijne ernstige gedichten, inzonderheid zijne Herders- Visschers- en Veldzangen, gelijk ook sommige Bruiloftsgedichten, hebben inderdaad zeer veel verdiensten; alleen schijnt het dat hij zijner Muze in deze vakken wat te veel vergde, of dat zij welligt door anderen te veel gevergd werd.

In 1720 had de Haarlemsche rederijkkamer: Trouw moet blijken hem tot haren Factor verkoren. Deze post, dien hij tot zijn' dood toe bekleedde, verpligtte hem om op den eersten dag van ieder jaar een ernstig dichtstuk te leveren. De vier eerste jaren had hij daartoe verschillende onderwerpen tot zijne stof gekozen; doch met 1724 begon hij het leven der Graven van Holland in jaardichten te beschrijven, welk dichtstuk hij in 1744 voltooide; met den aanvang van 1747 begon hij in denzelfden smaak het leven van willem I, Prins van Oranje, en was daarmede in het laatste jaar zijns levens tot het tijdstip der belegeringen van Leyden, Alkmaar en Haarlem gevorderd. Beide deze cyclische gedichten zijn weinig meer dan berijmde geschiedenissen, en hebben meer historische dan poëtische waarde; zoo ook zijn gedicht op de omstreken van Kleef en de levensloop der Aartsvaderen, in welke beide laatsten hij zijn' voorganger claas bruin zachtjes achterna stapt.

In 1721 gaf hij zijne gedichten en blijspelen in twee kwartoboekdeelen in het licht. In hetzelve vindt men een snerpend gedicht in den smaak van persius; hetzelve bewijst dat hij zeer goed geslaagd zou zijn in het hekeldicht, wanneer hij zich daarop had toegelegd. Oorspronglijke hekeldichten zijn er in onze taal weinig voorhanden: wij nemen het alzoo des te gereeder hier over; hetzelve heeft ten opschrift:

Inmiddels liep de tijd ten einde, voor welken hij zich ten dienste van den Heer verhamme verbonden had, en langendyk beproefde nu om buiten vaste verbindtenis zijn bestaan te vinden. Zijne patronen werden door de Haarlemsche fabrikeurs sterk gezocht, weshalve hij metter woon naar Haarlem vertrok. Hier had hij nu een ruim bestaan, doch zijne moeder wist in sterken drank en verwaarloosd huisbeleid de overwinst aanhoudend door te brengen. Langendyk gedoogde dit met eene stoïsche onverschilligheid, indien slechts zijne boekerij en prentverzameling er geen nadeel bij leden. In den winter van het jaar 1724 kreeg hij een ongemak aan de oogen, het welk hem buiten staat stelde om te teekenen; hij vatte dus zijne damastfabriek weder op, die hij, na het gelukkig herstel van zijn gezigt, aanhield en verder uitbreidde. Eindelijk stierf zijne moeder in 1727. Naauwelijks was hij van den last dezer vrouw ontslagen, of hij haalde zich dien van eene andere op den hals, huwende nog in hetzelfde jaar met johannetta maria senepart,

doch hij bedroog zich geweldig, toen hij op zijn' bruiloftsdag haar deze vleijende verzekering deed:

want de cherubijnen kwamen niet, en langendyk had eene ziekelijke, kribbige en vrij kwistige huisvrouw, het volkomen evenbeeld zijner moeder;

zeide hij:

Met veel geduld en langmoedigheid droeg hij bijna twaalf jaren lang ook dezen last, tot de dood in 1739 hem van deze Megeer ontsloeg.

Zijne vrolijke luim en philosophische onverschilligheid deden langendyk met zijne moeder en huisvrouw wederwaardigheden standvastig verduren, waaronder menigeen, zegt een ooggetuige, zou bezweken zijn; maar ook even door zijne geduldige inschikkelijkheid voor deze beide vrouwen hadden zijne inkomsten zoodanig eene vermindering ondergaan, dat hij, van dezen last ontheven, wel ver van voortaan in onbekrompenheid zijne dagen te slijten, in 1747 genoodzaakt was zijne geliefde boeken en prenten, waaraan hij veel gelds te koste

gelegd had, benevens zijn' inboedel grootendeels tot geld te maken; en waarschijnlijk ware eene drukkende bekrompenheid in den ouderdom zijn onvermijdelijk lot geweest, bijaldien de Haarlemsche regering daarin niet op eene kiesche wijze had voorzien, met hem bij acte van den 5 Februarij 1749 aan te stellen tot Stadshistorieschrijver, en hem tevens gedurende al zijn overig leven te voorzien van inwoning en onderhoud in het Proveniershuis der stad. Met genoegen en erkentelijkheid nam hij het een en ander aan; echter, hoewel hij nog zeven jaren leefde, en hij reeds vroeger besloten had om s. ampzings Beschrijving van Haarlem, in 1682 uitgegeven, met vele aanmerkingen en vermeerderingen op nieuws in het licht te geven, waartoe hij bereids verscheiden stukken verzameld had, is er niets van zijn' arbeid te voorschijn gekomen, waarvoor hij mogelijk ook niet berekend was; althans hij besteedde dien tijd aan het opstellen van blijspelen, schoon hij in geen twintig jaren zich daarmede bemoeid had. Xantippe het eerst voltooid zijnde, trad hij wegens de vertooning in onderhandeling met de Regenten des Amsterdamschen Schouwburgs, doch hij beleefde die niet; het stuk was nog niet afgedrukt, toen hij op den 18 Julij 1756 overleed.

Langendyk had inderdaad al den aanleg tot een' bevallig' en natuurlijk' dichter, een' vluggen geest, vindingrijk vernuft, gezond oordeel en genoegzame belezenheid; gelukkig was zijne stoïsche onverschilligheid en vrolijke geäardheid een tegenwigt van de

verdrietelijkheden, die twee lastige vrouwlijke schepsels hem zoo vele jaren lang veroorzaakten. ‘Had hij,’ zegt de Heer de vries, ‘oefening bij natuurlijken aanleg gevoegd, hij zou een' eersten rang onder onze dichters bekleed hebben, daar hij zich nu, ondanks vele verdiensten, met den tweeden moet vergenoegen 1.’ Wij gelooven dat het hem niet zoo zeer aan oefening als wel aan beschaafdheid en goeden smaak ontbroken hebbe. Somwijlen heeft hij zelfs stoute denkbeelden met laffe woordspelingen vermengd; van petrus scriverius sprekende,

zegt hij tot besluit:

en zoo op verscheiden plaatsen meer. Wij zullen dit artikel besluiten met een' zijner losse en luimige invallen; eene satyrische waarheid, die, vooral in ons vaderland, bijkans voor eene euangelische gelden kon.