[Lucretia Wilhelm. van Merken]

Merken (Lucretia Wilhelm. van) 1. Deze uitmuntende dichteres, eene kleindochter van moeders zijde van G. brandt 2, werd geboren te Amsterdam in 1721. ‘Zeer veel,’ wij zijn met den Heer van kampen 3 daarvan ten vollen overtuigd, ‘heeft deze edele vrouw tot de herstelling toegebragt, die onze dichtkunde in het laatst der achttiende eeuw ondervond, door leven en vuur in hare treurspelen en heldendichten te brengen, schoon men haar nog meer onder de klasse der vloeibare en keurige dan wel der stoute dichters moet rangschikken,’ want in dit laatste opzigt werd zij zeker door hare tijdgenoote de Baronesse de lannoy overtroffen; maar met dat alles zal de naam dezer voortreffelijke vrouw nog door het late nageslacht met eerbied genoemd worden, haar dichtwerk in ieders handen blijven en haar roem, door de hand des tijds met het merk der echtheid gestempeld, bij volgende geslachten voortduren.

In 1745, en dus in haar vierentwintigste jaar, trad zij op als tooneeldichteres met het treurspel

Artemines. In I762 verscheen haar voortreffelijk leerdicht Het Nut der Tegenspoeden, gevolgd van eenige Brieven en andere Gedichten; in 1768 werd deze schoone dichtbundel voor de tweede maal gedrukt 1. De Heer van kampen oordeelt dat dit leerdicht een der besten is die wij bezitten 2; ten minsten wij kunnen er ons geen herinneren, waarin godsdienst, wijsbegeerte en dichtkunst overredender en troostrijker tot het hart spreken, vooral tot het hart van den buiten zijne schuld ongelukkigen, die in deze drie uitmuntende zangen, van kleinen omvang, meer opbeuring en bemoediging zal vinden dan in geheele stapels dorre preeken, aan wier openlijke uitgave niet zelden de geestelijke verwaandheid meer deel had dan het oogmerk om daarmede te bewerken, het geen de edele dichteresse inderdaad met dit onschatbaar leerdicht bewerkt heeft, namelijk de overtuiging, op redelijke gronden, dat de rampen en tegenspoeden niet zijn toe te schrijven aan een blind toeval, maar ons treffen onder het bestuur van Gods liefderijke hand, en eene wezenlijke strekking hebben tot ons geluk. Wij oordeelen het geheel overtollig hier iets uit dit schoon gedicht, of liever uit ons geheugen, af te schrijven, want van onze jeugd af was hetzelve ons leerboek in de school des tegenspoeds, en van vele anderen met ons 3.

De Brieven, op dit leerdicht volgende, zijn zoogenaamde Heroïdes, welke bekende historische personaadjen voorondersteld worden te schrijven en daarin hunne bijzondere lotgevallen of treffende gebeurtenissen verhalen. Derzelver inhoud is doorgaans belangrijk en de stijl deftig en vloeijend. Men heeft sedert eenige jaren dit dichtvak bij ons geheel verwaarloosd. De overige Gedichten, waarmede deze verzameling besloten wordt, zijn meest gelegenheidsverzen; derzelver uitgave was zeker een offer aan den smaak van haren leeftijd, echter, al is derzelver inhoud min belangrijk voor den onzen, heerscht er toch in dezelven eene bevalligheid, een fijn gevoel en juiste redekaveling, die ze met genoegen doen lezen.

In 1767 verscheen haar uitgebreid dichtstuk David, in twaalf boeken. Het geen wij bij hoogvliets Abraham wegens deze soort van dichtstukken hebben aangemerkt, geldt ook hier, uitgenomen dat wij van den David vrij wat meer goeds kunnen zeggen dan van den Aartsvader; want behalve dat de hinderlijke gebreken, die het laatste in vele opzigten anderszins fraai gedicht wezenlijk ontsieren, en waarvan velen zekerlijk op rekening van den wansmaak van 's dichters leeftijd en zijne bekrompen godsdienstige begrippen moeten gesteld worden, met veel oordeel in het eerste vermijd zijn (al is het dat ook op sommige plaatsen de dichter de dichteres in stoutheid van denkbeelden overtreft), heerscht door

het geheele gedicht eene liefelijkheid, eene zachtheid van gevoel, eene bevalligheid van voorstelling, die het verre weg van hoogvliet winnen. Even als zijn Aartsvader, is van merkens David, gelijk de Heer de vries zeer juist aanmerkt 1, ‘een van die weinige, nuttige en bekoorlijke werken, welke in een aantal brave, godsdienstige en kunstlievende huisgezinnen te regt de genoeglijkste uren van voorlezing en aangename stichting verschaffen.’

Bijaldien men deze soort van poëzij tot den rang van heldendichten kon verheffen, dan had zeker de David de meeste aanspraak daarop; want het onderwerp is ééne daad, de vlugt namelijk van david voor saul. Het dichtstuk begint met het verhaal van davids echtverbindtenis met sauls dochter michol en eindigt met zijne komst tot den troon. De keus van den held getuigt reeds van den goeden smaak der dichteres; zij neemt hem ten onderwerp in deszelfs onberispelijkste levensjaren; de Koning david ware van die zijde gansch geen episch voorwerp geweest. De Heer van kampen, die overigens den David ‘een onzer bevalligste dichtstukken uit de achttiende eeuw’ oordeelt 2, mist daarin dat wonderbare, het welk een heldendicht, ‘in den zin der ouden,’ zegt hij 3, ‘tot een heldendicht maakt.’ Of dit zoo bepaald waar is, laten wij daar, maar wij vermissen dit wonderbare in den David geheel niet; wij houden de blijkbare tusschenkomst der Godde-

lijke Voorzienigheid, bij verscheiden uitreddingen van david in lijfsgevaar en in andere omstandigheden, wel degelijk voor wonderbaar, en voor wonderbaar zelfs van beteren stempel, zoo men wil, dan het wonderbaar bij homerus en virgilius, zonder eenige praejuditie evenwel van beiden in onze hoogschatting. Maar behalve dat zien wij de noodzakelijkheid nog niet in, waarom er juist mirakelen in een heldendicht moeten gebeuren, om als zoodanig te gelden; de bekwame kunstenaar kan, dunkt ons, wel andere springveêren laten werken, die het gezond verstand geen geweld aandoen. Men heeft immers sedert de laatste helft der zestiende eeuw in Europa wel een geheel ander Christendom verkondigt dan karel de groote den Thuringers en Saksers in de achtste, op verbeurte van hunne oogen, opdrong, of willebrord en bonifacius den Kaninefaten en Friesen als ware thaumaturgen kwamen verkondigen: waarom zou dan een heldendicht, om in onzen tijd te interesseren, gestoffeerd moeten wezen met het geen in den tijd van homerus en virgilius interesseerde, gelijk de legende der heiligen den Christenen der middeleeuwen? Wij achten het wonderbaar een toevallig sieraad, maar geenszins een hoofdzakelijk vereischte in een heldendicht van onzen tijd; en vinden dan nog een wonderbaar, naar onze begrippen van Voorzienigheid, Goddelijke tusschenkomst, enz. gelijk hier in den David gebezigd, oneindig verkieslijker dan den geheelen Olympus of Tartarus van homerus of virgilius.

Ook de vriendschap tusschen jonathan en david vinden wij in dit gedicht niet minder edel en krachtig voorgesteld dan de vriendschap van orestes en pylades of achilles en patroclus bij de ouden. De episoden zijn natuurlijk, met de hoofddaad in verband en in krachtige schilderingen voorgesteld, zonder, gelijk bij hoogvliet, de eenheid te benadeelen, of de aandacht van de hoofddaad af te trekken. De handelende personaadjen bewaren hun karakter, de plaatsen en gebeurtenissen worden levendig en schilderachtig beschreven en de zedeleer is natuurlijk en verheven. Breed was de lofspraak door een' openbaren beöordeelaar aan dit dichtstuk gegeven bij deszelfs uitgave. ‘Jammer is het,’ zegt hij, ‘dat onze spraak, buiten den kreits der Nederlandsche gewesten, of geheel niet, of zeer gebrekkig verstaan wordt, anders zouden de uitheemschem erkennen moeten, dat ons Holland, dat ons Amsterdam een Carmen epicum levert, waarbij Engeland, Frankrijk en Germanië; den hoed moeten nederleggen; en dat eene Hollandsche zangeres de buitenlandsche zangers naar de kroon steekt 1.’ Men ziet dat deze beöordeelaar geene zwarigheid maakt om den David een heldendicht te noemen; doch de dichteres verklaart in haar voorberigt zelve dat zij liever den grootschen naam van heldendicht, dien sommigen mogelijk aan haar werk zouden weigeren (wij gewis niet om het

gemis van het Heidensche merveilleux) aan den natuurlijken loop der zaken heeft willen opofferen, dan, door het schroomachtig navolgen van willekeurige kunstwetten, eene gewijde historie geweld aan te doen of te verduisteren; en daaraan heeft zij in ons oog zeer wel gedaan: haar David zij dan geen heldendicht, maar dat het toch een in alle opzigten uitmuntend gedicht is, zal niemand van eenig gevoel en goeden smaak betwisten. Levendige plaats- en karakterschildering, met krachtige kleuren, gemengd met gepaste wijsgeerige en menschkundige opmerkingen, treft men aan in de fraai uitgewerkte en tot de ontknooping der handeling zooveel toebrengende episode van sauls bezoek bij de tooveres te Endor. Wij willen dezelve, maar ook niets meer, hier afschrijven; men moet het gehele dichtstuk lezen.

Dit is nu zeker wel geen wonderbaar, gelijk de Heer van kampen bedoelt; maar het is, in ons oog, een wonderbaar, dat hier vrij wat gepaster in dit niet-heldendicht aangewend is dan de herschepping van schepen in zeegodinnen in het al-heldendicht van virgilius, en welke féerie de Aeneis, al zegt de Heer van kampen het nog zoo stellig, bij de ouden zoo min tot een heldendicht gemaakt heeft als de Endorsche geestverschijning den David tot een epos maken zal bij de geenen die dit dichtstuk behalve dat niet reeds daarvoor houden.

Den 26 September 1768 trad zij in het huwelijk met nicolaas simon van winter, een der verdienstelijkste dichters van zijn' tijd, met wien zij vervolgens gemeenschappelijk hare verdere dichtwerken in het licht zond. Daar wij haar op het artikel van haren echtgenoot weder aantreffen zullen, kunnen wij het hare hier tot zoo lang voegzaam afbreken.