Nederlandsch Tael-bericht.
Aen Den
Goedwilligen, ende verstandigen Lezer
ende Lief-hebber van onze
Nederduytsche Tale.

5aant.Also alle verstandigen op hunne sprake, ende spellinge billijk+ 6 behoorden goede acht te nemen, ende eenen vasten voet, ende stijl 7 van spreken, ende schrijven te houden: nadien ook alle nieuwicheyd 8 veel-tijds bedenkelijk ende opsprakelijk is, bysonder in den aenvang, 9 eermen noch den grond ende reden van sulke veranderinge kan sien 10 ende vernemen; waerom dan ook yder redelijk mensche so lang 11 sijn oordeel daer over behoorde op te schorten: So hebbe ik dienstig, 12 ja nodig geacht, dese reden ende rekenschap van mijne wijse ende 13 maniere van spellinge, ende andere tael-bedenkingen onser sprake, 14 tegenwoordig te geven, ende de selve gansch gaerne het gunstig 15 oordeel van alle verstandigen te onderwerpen.

16Ende segge dan eerst dit weynige so slechts in 't gros, dat ik die+ 17 spellinge meest hebbe gevolgd ende waergenomen, die ik in de reden, 18 ende het gevolg der woorden, ende in den aerd der sprake, ende de 19 uytsprake, alder-eygenst ende bequaemst gegrond geoordeeld hebbe: 20 de oude spellinge in ere ende waerde houdende, so veel ik vermogt 21 hebbe, ende daer het de reden ende nodig onderscheyd heeft willen 22 lijden, om geene veranderinge buyten nood te maken, ende de onse 23 te gevoegelijker in te voeren. Maer de openbaere feyl-treden ende 24 tastelijke mis-slagen van de oude sleure so slechts ende blindelings 25 willens ende wetens te volgen, ja te handhaven, dunkt mij (onder 26 verbeteringe) niets anders te wesen, als sich selven de ogen uytgraven, 27 ende enkelijk niet willen sien. Daerom so en vermag by mij geen 28 oud mis-bruyk iets ter wereld tegens de reden, ende waerheyd: Ende 29 dat en is voords (mijns bedunkens) niet te verwerpen, nochte verdacht 30 te maken onder den naem van nieuwicheyd, het welke in de eygen-31schap der sake, ende de nature, ende aerd der sprake, gegrond is. 32 Gelijk ik niet gaerne sonder reden de oude gebruyken en vertrede: 33 so kusze, ende omhelse ik ook immers so node, ende weynig de oude 34 +bekende ingeretene (2)aant. dwalingen. Ik en kan ook niet sien, dat wy 35 tot noch toe eene sekere ende vaste spellinge hebben, de eene aldus, 36 de andere also schrijvende, ja de eene ende de selve by sich selven 37 niet seker zijnde, ende in het selve schrift, ja woord, van spellinge

38dickwils veranderende: dies wy ook niet eygentlijk en konnen geseyd 39 worden van de oude spellinge af te wijken, als wy trachten onse 40 spellinge vast ende seker te maken. Ik en binde mij dan ook aen 41 niemand, maer volge slechts dat gene dat ik de reden, ende den grond 42 onser sprake, achte alder gelijkformigst te wesen. 43Nullius addictus jurare in verba Magistri.

46Ende waerom en sullen wy ook niet pogen onse sprake allenthalven 47 so veel lichts te geven als wy immermeer vermogen, ende lichter te 48 maken voor de vreemdelingen, gelijk ook veele andere volkeren voor 49 desen loffelijk ende profijtelijk gedaen hebben? Ik houde se ook 50 prijs waerdig de welke arbeyden onse moederlijke tale suyver te 51 spreken, ende te schrijven, ende ook niet eene enige letter te stellen, 52 daer sy dies nood sijnde, geene reden ende rekenschap van en souden 53 konnen geven: ende volgens trachten onse verlatene ende ongeha-54vende, doch rijke ende zierlijke sprake, naer vermogen, op te helpen, 55 ende tot haere volkomenheyd te brengen, haer, ende Gode dankbaer, 56 die se ons gegeven heeft. 'Tis meer dan al te kennelijk, dat tot noch 57 toe de meeste schrijvers hier op gansch niet, ofte geheel weynig, 58 gelet hebben, ende even so luttel op de a) geslachten, ende het b) buy-59gen van de c) gevallen, in beyde de d) getallen: waer in nochtans een 60 groot zieraed van onse tale gelegen is. Ende (voorwaer!) het en sluyt 61 niet veel, ende en is gansch niet ere genoeg, datmen over al te huys 62 is in alle vreemde spraken, ende ondertusschen schier vreemd in62) 63 sijne eygene ende moederlijke tale: so toch onse Erasmus, dat groote 64 licht, ende zieraed van Nederland, heeft durven seggen in sijn Boek 65 van de rechte uyt-sprake van de Latijnsche eude Grieksche Tale: 66 Foedum esse, hominem in eâ linguâ videri hospitem in quâ natus est.

69So en is dit dan ook voords geene knibbelinge de lanâ caprinâ, als 70 men seyd, ofte een geschil van eene nietige sake, maer een eerlijk ende 71 prijzelijk voornemen.

76De mis spellinge in de vreemde talen word in de scholen voor eene 77 groote mis-stellinge gerekend: ende wy achten dat in de onse niet 78 eene siere. 'Tmoet daer op een tip en stip aenkomen: ende wy pas-79zen by ons op geheele letters niet. Daer en is ook geen lammer, ende79 80 so onhebbelijker ding ter wereld in eene sprake, als de vermenginge der 81 geslachten, ende de verbrabbelinge der gevallen. Behoord dan een 82 yder rechtschapen, redelijk, ende verstandig mensche, ende voorneme-83lijk die sich in andere spraken geoeffend heeft, sijne moederlijke tale 84 niet wel so veel suchts toe te dragen, dat het hem wel de pijne waerd 85 moste wesen, dat het hem niet even eens, ende gelijke veel en ware,85 86 hoe hy schrijve, ende spreke, ende sijne sprake, ende spellinge niet in't 87 wilde, nochte op den dollen bof heen en slingere, maer die met be-88scheyd, ende naer den eysch, tot zieraed, ende ere omsichtelijk gebruy-89ke? De Franzoysen, Italiaenen, ende Spanjaerden maken schier 90 eenen afgod van de hunne: ende wy souden de onse by-na met vuyle 91 voeten treden: daer dan noch de hunne eene opgeraepte ende verdor-92ve sprake uyt de Latijnsche is (dat ik met hunner oorlof wil geseyd 93 hebben) diese met de Romeynsche heerschappije hebben aengeno-9394men, hebbende te gelijk hunne vrijheyd met hunne moeder-tale ver-95loren, verwaeld, ende verwisseld, gelijck dat onder anderen ook de 96 naem der Waelen selfs veel licht betuygd, ende mede brengt: maer 97 de onse is ons eygen, ende veel rijker ende heerlijker als de hunne.

98So wilde ik dan ook wel, dat wy van dese onse kostelijke ende loffelij-99ke tale wat meer werks maekten, ende wat meer yverden voor haere 100 ere, als wy wel gemeynelijk doen. Ja het is maer al te waerachtig, 101 ende meer dan bekend, (voorwaer! een merkelijk ongeluck voor 102 onse sprake) dat sy voornamelijk, ende doorgaens, van de geleerdsten 103 selfs, die haer de hand mosten bieden, ende in ere houden, door vreem-104de ende uyt-heemsche woorden gansch verbastaerd, ende bedorven 105 word, die dan eerst meynen geleerdelijk ende zierelijk te spreken, wan-106neer sy door gemelde opgeraepte, onduytsche, ende onbekende woor-107den, hunne moederlijke tale van onvolmaektheyd opentlijk brand-108merken, ende beschuldigen, so sy toch in sich selven genoegzaem is, ende 109 de hulpe van andere spraken geenzins van doen en heeft. Men banne 110 die dan toch eenmael plotzelijk uyzt onse tale, so veel mooglijk is. Wil

111yemand Franzoys, ofte Latijn spreken, dat kan hy ja immers wel 112 doen: men late onse tale maer ongeschoffierd in haer geheel. 'Tis 113 eene ontijdige geleerdheyd, die men (quanzuys) tonen, ende roemen 114 +(4)aant. wil met schendinge, ende onteringe van sijne moeder-tale. Hier uyt 115 is ook ontstaen, dat men de aengenomene vreemde woorden in de ey-116ge namen in hunne gevallen naer de Latijnsche wijse liever heeft wil-117len buygen, als naer onse eygene: so seggen onse geleerden, Petrus, 118 Petri, Petro, Petrum, Petre, Petro: Samuel, Samuelis, Samueli, Samu-118119elem, Samuel, Samuele, &c. dat dan immers geen goed Duytsch en kan 120 wesen, also de gemeyne man, die immers sijn Duytsch kan spreken, ons 121 hier in niet en kan volgen, ende niemand sonder kennisze der Latijn-122sche sprake magtig is sulkx waer te nemen, ende te gebruyken, sonder 123 al te met schandelijk tegens de gevallen te lopen, ende daer over lelijk 124 te vallen, het welke dan gansch onaengenaem is in alle geleerde oren: 125 waerom ook selfs die groote verstanden Daniel Heinsius, ende Hugo 126 Grotius, dese Latijnsche buygingen in hunne laetste Nederduytsche 127 werken hebben nagelaten. Dat ik dan daerom segge, datmen niet en 128 meyne, dat wy dit uyt botticheyd ende onwetenheyd doen, maer wil-129lens, ende wetens, ja dat wy het doen moeten om Duytsch te spreken: 130 het welke de E. Christiaen van Heule, Mathematicus, in sijne Spraek-131konste ook seer wel gemerkt, ende aengeteykend heeft. Ik en hore 132 hier die geleerden niet, die hier op seggen, dat wy dan liever die namen 133 van de Latijnsche uyt-sprake, als Petrus, Paulus, Iohannes, Iacobus, 134 ende diergelijke behoorden na te laten, also wy de Latijnsche buyginge 135 niet en willen, konnen, nochte mogen volgen, ende de Duytsche 136 van Pieter, Pauwels, Jan, ende Jakob, in de plaetze altijd te ge-137bruyken: want ik geef met waerheyd ter andwoord, dat die namen 138 ook in onse moeder-tale sijn aengenomen. Meyne ook dat het vreemd 139 in onse oren soude klinken van geleerde mannen also te spreken. Ja't139 140 konde ook insonderheyd onsen luyden aenstotelijk wesen de H. Aposte-141len also slecht heen te noemen: ten ware wy het woordeken Apostel 142 daer altijd by deden, ofte het oude Paepsche Sinte weder opgroeven,142 143 dat dan in eene vrije rede wel geschieden konde, maer in den Rijm al-143144tijd geene plaetze en kan hebben. Anders in de gemeyne luyden kan ik 145 onse Duytsche namen best lijden: ja meyne, datmen geene andere en

146 behore te gebruyken. Het is geheel ongerijmd, dat sommige met een146 147 alhier voorgeven, dat wy dan ook den naem van Iesus Christus niet en 148 behoorden te houden, maer in den Duytschen naem van Saligmaker 149 ende Gesalfde te veranderen: want dit is de eygen naem, ende toe-150naem onses Heeren: ook most men dan op gelijken voet niet alleen 151 geen Petrus, maer ook geen Pieter, maer a) Steen seggen: ende waer 152 sullen wy dan ook eyndelijk met alle de Bibelsche namen, voorname-153lijk in den Ouden Testamente, blijven, die vast alle by sekere gele-154genheyd van ampten, plaetzen, tijden, geschiedeniszen, ende andere 155 omstandigheden sijn gegeven? Maer dit overgeslagen. Dit misbruyk 156 gaet ook noch so verre, dat wy die eyge namen, die wy naer de Duyt-157+sche (5)aant. wijse in de gevallen buygen, evenwel op de Latijnsche maniere 158 gebruyken, seggende: Het saed Abrahams, het huys Jakobs, de 159 kinderen Israels, de Psalmen Davids, ende diergelijke, in plaetze 160 van Abrahams saed, Jakobs huys, Israels kinderen, Davids Psal-161men, dat onse tale geenzins lijden en kan: Want wy en seggen niet, 162 het saed Jans, het huys Pieters, maer Jans saed, Pieters huys, ofte 163 het saed van Jan, het huys van Pieter. Ik en steke hier niemand, 164 ik spreke in 't gemeyn, ja ook van mij selven. Ik weet ook wel dat 165 ons dese maniere van spreken door lange gewoonte in de scholen, 166 ende zedert, in den mond, ende oren so verstorven is, dat wy die in de 167 gemeyne t'samen-sprake gansch beswaerlijk konnen ontwennen, dat 168 ik mij ook schier niet eens voor en durf nemen: niettemin wanneer-169men wat sal schrijven, ende het licht laten sien, het welke de nakome-170lingen ook gebruyken sullen, so behoren wy vlijtig acht te nemen, ten 171 eersten, dat wy Duytsch, ende daer na, goed ende suyver Duytsch 172 mogten spreken: op dat de nakomelingen sich met der tijd daer aen 173 mogten gewennen, ende onse tale toekomstig niet vervalscht, ende ge-173174broken, maer oprecht, ende naer haeren oorspronkelijken aerd mogte174 175 uytgesproken worden. Wensche daerom van herten, dat wy niet lan-176ger so blindelings tegens malkanderen mogten lopen, ende stoten: 177 maer dat wy onse tale met bescheyd, ende sekerheyd, naer haeren aerd, 178 ende regelen, konden ende wilden spreken. Gelijk ik ook daer be-179neffens wel begeren soude, dat wy onse jeugd van kinds-been aen in 180 de scholen daer toe konden gewennen. Ende dit en segge ik hier niet, 181 als of ik meer mans wilde wesen, ofte meynen soude iets meer te we-182ten, als een ander, ofte het magnificat gedenke te verbeteren, als men

183seyd: maer slechts ten besten: gelijk ik ook begere, datmen het mij 184 ten besten af wil nemen.

+185Dewijl ik hier nu van de geslachten, gevallen, ende getallen gewag 186 gemaekt hebbe, so en kan ik hier so niet af scheyden, of moet eerst 187 den Leser mijne meyninge hier van een weynig openen, om dit niet 188 blindelings te paszeren, ende den onwetenden even wijs te laten.

+189De Geslachten dan sijn voornamelijk drie, het mannelijke, de ofte189 190 een man; het vrouwelijke, de ofte eene vrouwe; ende geenderleij,190 191 het ofte een kind: de Getallen twee, het eenvoud, ende meervoud: 192 de Gevallen ses, de noemer, barer, gever, aenklager, roeper, ende 193 ofnemer. Waer van wy den Leser dit voorbeeld so in de selfstandige, 194 +als by-worpige ofte by-voegelijke naem-woorden voor ogen stellen. 195 +(6) Af-beeldinge 196 der buyginge der self-standige, ende by-worpige 197 naem-vvoorden, door de gevallen, in beyde de getalen.

245Merkt I. De woorden worden gemeynelijk met dese a) Ledekens+ 246 de, het, een, eene, naer de Hebreeusche ende Grieksche wijse, ende het 247 gebruyk van veele andere talen, uytgesproken, ende met ende door de 248 selve in de gevallen gebogen. Deser worden de ende het eygentlijke, 249 een ende eene oneygentlijke genoemd: nadien de ende het de ge-250slachten eygentlijk onderscheyden: want so word de voor het man-251nelijke ende vrouwelijke geslachte gesteld, het welke in de buyginge 252 die geslachten onderscheyd: ende het teykend het geenderleij ge-253slachte uyt: daer en tegens so en onderscheyd het oneygentlijke lede-254ken een de mannelijke ende geenderleije geslachten niet. So is het 255 ook wel so eygentlijk geseyd; de mensche is een edel schepzel, de men-256sche is van God geschapen, als een mensche. Behalven dat een ofte 257 eene ook een b) tellend By-woord is. Voords laten sy al te samen de 258 woorden eygentlijk onbepaeld: als, de man is het hoofd van de vrou-259we, de vrouwe is den man onderworpen: het kind staet onder sijne 260 ouderen: een hond is een getrou beest: eene katte is in huys pro-

261fitelijk tegens muysen ende ratten. 'Tgebeurd dan noch, dat de lede-262kens de ende het eene sake bepalen, in maniere van a) aenwijsende 263 Voor-namen, voor die, ende dat, gebruykt: daer is de man, de vrou-264we, het kind, dat is, die man, die vrouwe, dat kind, daer so veel van 265 te seggen is. Maer de Voor-namen mijn mijne, dijn dijne, sijn sijne, 266 haer haere, ons onse, uw uwe, hun hunne, heur heure, die, dese, 267 dat, bepalen daerentegens altijd de woorden.

268II. De eyge namen van mannen, vrouwen, etc. hebben gemel-269de ledekens niet van node, als Abraham, Isaak, Jakob, Samuel,269 270 David, Sara, Maria. So is het dan eene quaede aenneminge by270 271 veelen, als sy seggen, Saul vervolgde den David: David versloeg 272 den Goliath: ten sij datmen sekeren persoon van anderen wil uytzon-273deren, als, dat is de (ofte die) Jan daer van wy spreken: ofte datter273 274 +(8)aant. een by-worpig woord voor heen gaet, ofte een self-standig woord 275 by-voegens gewijse: Saul vervolgde den onnoselen David: David 276 versloeg den reuse Goliath. De rivieren, ende bergen willen dese le-277dekens wel lijden: de Rijn, het Sparen: de Alpes, de Witteblink.

278 III. Het ledeken de word in den noemer van 't eenvoud van't 279 mannelijke, ende vrouwelijke geslachte voor alle letteren sonder on-280 derscheyd, ook voor de b) klinkers, ende de letter (h) gesteld: also onse 281 tale van de ontmoetinge der klinkeren geenen af-keer en heeft, of 282 schoon sommige geleerden dat sonder reden sich inbeelden. So spelle 283 ik de arend, de outaer, de hemel, so wel als de man, de vrouwe: ende 284 niet den arend, den outaer, den hemel: want so mosten wy anders, 285 naer desen regel, ende grond, dese ontmoetinge der klinkeren ook in 286 het meervoud, ende vrouwelijke geslachte, ende ten korsten over al 287 mijden, seggende: den arenden, den outaeren, den hemelen; ja ook 288 den aerde, den ere, den eeuwe, den olie, ende diergelijke.

289IV. Het ledeken de geeft den vrouwelijken uytgang van e inde 290 byworpige woorden in den noemer des eenvouds aen man ende vrou 291 gelijk; de geleerde man, de geleerde vrouwe: maer het ledeken een 292 houd die geslachten aldaer ook onderscheyden: een geleerd man, eene 293 geleerde vrouwe.

294V. Het ledeken het voor een by-worpig woord gesteld, by een 295 self-standig woord van't geenderleije geslachte, maekt dat self-standig 296 woord geenderleij: het kleyn ofte kleyne kind: maer het ledeken een296 297 maekt het mannelijk, een kleyn kind.

298VI. Daer sijn mannelijke woorden die in den aenklager, ende 299 ofnemer des eenvouds de, ende den lijden konnen, sijnde aldaer beyde 300 van't mannelijke, ende vrouwelijke geslachte, daer by blijkende, dat-301ze daer ook wel eene r willen aennemen, waer van de mannelijke 302 woorden ende gevallen eenen natuerlijken af-keer hebben: so seyd-303men: hy is krank tot de, den, der dood toe: 'tsal met de, den, der, tijd 304 wel komen. In den gever wil de, ende den ook wel vallen: maer der 305 so gevoegelijk niet.

306VII. Het schijnt ook wel dat de aenklager, ende ofnemer der 307 mannelijke woorden zomwijlen soeter vallen naer de wijse van den 308 noemer uytgesproken: insonderheyd met een by-worpig woord te 309 saem gevoegd: ende noch met-namen met het oneygentlijke ledeken 310 een gebruykt: ik sie daer de man, hy komt met de man, ik sie daer 311 de selve man, ik houde hem voor de selve man: ik sie na een vroom 312 man uyt, ik ken hem voor een vroom man: voor datmen soude seg-313gen, ik sie daer den man, hy komt met den man: ik sie daer den selven 314 man, ik houde hem voor den selven man: ik sie na eenen vroomen 315 man uyt, ik ken hem voor eenen vroomen man. Maer ik achte dat 316 +(9)aant. onse Hollandsche verkortinghe ende af-bijtinghe hier van oorsake 317 is, ende dat sulke onse gewoonte dat onse oren ook daerom best doet 318 gevallen: ende meyne oversulkx, dat wy onse monden, ende oren 319 liever aen regelen behoren te gewennen, ende dat wy daerom in sulke 320 manieren van spreken matig moeten wesen, om den vasten regel niet 321 te verbreken, tot nodig ende zierlijk onderscheyd der gevallen.

322VIII. De eerste buyginge des gevers ende ofnemers van't geen-322323derleije geslachte, het kind, van het kind, wort gemeynsaemer ge-323324bruykt: maer de twede, den kinde, vanden kinde, is eygentlijker324 325 ende zierlijker: also sy de gevallen beter onderscheyd. Daer sijn ook325 326 woorden van't geenderleije geslachte, die mede in den aenklager, ge-327lijk in den gever ende ofnemer met den konnen gebogen worden: als 328 aen den kruyze, door den gelove etc. welke woorden gemeynlijk in 329 den noemer ook uytgerekt konnen uytgesproken worden, als het 330 kruyze, het gelove. So seydmen ook hy is by den leven, by levenden 331 lijve, ende diergelijke.

332IX. Also onse tale de soetvloeijendheyd dapper bemind, ende ver-333eyscht, so wil de meesten-tijd wel so aengenaem vallen, als den in den 334 ofnemer van't meer-voud, in't mannelijke ende geenderleije geslachte: 335 als vande mannen, vande kinderen: so nochtans dat het andere, van 336 den mannen, van den kinderen geenzins en mag verworpen worden.

337X. De woorden van't vrouwelijke geslachte worden slechts in 338 hunne ledekens gebogen, sijnde selfs in alle gevallen onbuygelijk. 339 T'gebeurd dan noch dat sy zomwijlen eene s inden barer aen-nemen: 340 in welken geval sy ook het mannelijke ledeken des gebruyken: ende 341 ook liever voor als na hunne bygaende woorden willen gevoegd we-342sen: als des werelds begrijp, des wijsheyds rijkdom, des lochts re-343gen, des sons stralen, des maens klaerheyd: voor het begrijp der we-344reld, de rijkdom der wijsheyd, de regen der locht, de stralen der sonne, 345 de klaerheyd der mane: hoewel ik achte dat men dese wijse van spre-346ken niet buyten nood, altijd niet lichtvaerdig, en behore te gebruy-347ken. Ja waer toe dese vermenginge der geslachten buyten den rijm? 348 Maer in den rijm moet het te met wesen, daer wy also (mijns oor-349deels) dickwils best spreken: want so klinkt het beter in mijne oren, 350 des werelds rond, des wijsheyds schat, etc. als der wereld rond, der 351 wijsheyd schat: maer het rond der wereld, de schat der wijsheyd, waer 352 ongetwyfeld wel alderbest geseyd, doch het en wil altijd in den rijm 353 niet. So houde ik dit dan liever ende eygentlijker voor eene wijse van 354 spreken in maniere van rijm-verlof, by de Poeten gebruykelijk, als 355 wel eene Phrasis ofte fraeijicheyd, quanzuys tot zieraed, buyten rijm, 356 ende nood. Wil dan noch iemand dese maniere van spreken in eene 357 vrije rede, nu, ende dan, ende by lust ende gelegenheyd gebruyken,357 358 +dat kan ook met behoorlijke bepalinge in soberheyd wel gheschieden(10)aant..358

359XI. Wanneer een by-worpig woord met een self-standig woord 360 van 't vrouwelijke geslachte; met het oneygentlijke ledeken eene ge-361bruykt, t'saem gevoegd gesteld word, so word het ledeken niet onge-362voeglijk ook mannelijk een uytgesproken, insonderheyd in onse Hol-363landsche sprake, die tot verkortinge, ende uytbijtinge der zilben, ende 364 letteren sonderling genegen is: als een vroome vrouwe, ofte vrou; 365 een goede sake ofte saek: voor eene vroome vrouwe: eene goede sake.

366XII. De by-worpige oftea) deelnemende woorden achter de

367vrouwelijke self-standige in rechter t'samen-voeginge gesteld worden 368 mannelijk uytgesproken: de sake is klaer, de dochter is getroud.

369XIII. De by-worpige woorden voor mannelijke self-standige 370 vergrotens, ofte beswarens, ende uytdruckens gewijse gesteld, wil-371len dickwils niet ongevoeglijk in den noemer, gelijk in den gever, 372 ende aenklager, gebogen worden: het is so vroomen man als op voe-373 ten gaen kan: het is so trouwen knecht als men wenschen mag. De 374 geenderleije woorden willen desen voet ook wel volgen: het is al te 375 stouten kind. Maer ik achte dat het ledeken een in het by-worpig 376 woord niet duysterlijk besloten, ende begrepen is: het is so vroom 377 een man, het is so trou een knecht, het is al te stout een kind. Ja het 378 schijnt ook selfs in de vrouwelijke plaetze te hebben: het is al te swae-379ren saek: Haerlem is so schoonen Stad.

380XIV. De woorden van 't vrouwelijke geslachte willen dick-381wils gaerne, ofte in hunne ledekens alleen gesteld, ofte in hunne by-382gevoegde woorden in verscheyde gevallen eene r aennemen: als, ge-383trou tot der dood toe, uyt der stad, ter goeder ure, tot aller stond, uyt383 384 mijner hand, van dijner hulpe, in sijner onnoselheyd.

385XV. Als de mannelijke by-worpige woorden by ende voor de 386 self-standige gesteld worden in den noemer, ende aenklager van het 387 meervoud, so eyndigen sy in e: als de geleerde mannen: maer als 388 sy sonder self-standige woorden in plaetze van de self-standige selver 389 self-standelijk gebruykt worden, so gaense in en uyt: so segge ik: de 390 geleerden gevoelen dit eendragtelijk, ik meyne de geleerden van on-391sen tijd: op dat also dese gevallen van den noemer in 't eenvoud mo-392gen onderscheyden worden. So gebruyke ik ook den of-nemer des 393 meervouds: ik spreke van de verstandigen: daer ik anders soude moe-394ten seggen, ik spreke van de verstandige, ofte den verstandigen men-395schen. Willende evenwel de andere buyginge in't minste niet verwer-396pen, insonderheyd daerse dickwils sachter ende aengenaemer luyd: 397 met namen in de woorden enige, sommige, weynige, alle, andere, 398 ende diergelijke.

399XVI. Ik onderscheyde ook den gever van een by-worpig woord 400 self-standig gebruykt in beyde de getalen aldus, seggende in't een-401+voud den gelovige, fideli, in 't meervoud den gelovigen, fidelibus (11)aant..

402XVII. De deel-nemende woorden die in en uytgaen laten in 403 het meervoud, ende vrouwelijke geslachte so gevoeglijk (mijns oor-404deels) de n vallen, als sy eene e aennemen: ende daerom gebruyk ik-405ze also sonder onderscheyd. b.e. bedrogen, bedroge ende bedrogene,

406gebonden, gebonde ende gebondene, gedwongen, gedwonge ende ge-407dwongene, verslagen, verslage ende verslagene.

408Dese dingen (voorwaer!) en sijn geene versierzelen, maer inder 409 daed, ende waerheyd verzierzelen van onse tale, uyt den aerd, ende 410 grond der selve opgesocht, hoe vreemd sy ook veel-licht sommigen 411 sullen mogen schijnen te wesen, door de ongewoonte, ende den ouden slof,411 412 waer door te wege gebragt is, dat wy op onse moeder-tale niets ter 413 wereld gelet, ende nu dus, nu so, los ende onvast gesproken, ende ge-414schreven hebben. Derhalven wy ook geene nieuwe tale en smeden, 415 maer arbeyden slechts de selve met regelen vast ende seker te maken, 416 datmen ons dan dank behoorde te weten, so verre van daer is het, 417 datmen ons sulkx voor euvel ofte ongoed soude willen afnemen.

418+In't bysonder moet ik hier noch voords voor-voets, slechts een418 419 weynig vande Spellinge aenroeren, nu ik-er in ben.

420+De a de hoofd-letter der letteren in alle talen, ende die voor alle 421 andere voor aentreed, geeft ons aenvankelijk in haren tweeklank vrij 422 eene sonderlinge opmerkinge: dewijl het seker is datter woorden sijn, 423 de welke naer de verscheyde Dialectus, ofte uytsprake onser Neder-424duytsche steden, ende landschappen, verscheyden oft met een vollen 425 mond, ofte met eene dobbele tonge, ende op de wijse van het blaeten 426 der schaepen worden uytgesproken. Men heeft in oude tijden, ende 427 vorige eeuwen hier op gansch niet gelet, ende alle die woorden op eene 428 wijse so maer heen geschreven: so het toch ongetwijfeld is, datmen de 429 spellinge naer de tale ende uytsprake moet richten. So moeter dan 430 onderscheyden geschreven worden. By dese geleerde tijd, in welke de 431 sucht tot onse moedertale daeglijkx merkelijk ende loffelijk groeijd, 432 ende haere verbeteringe wacker in achtinge ende ter hand genomen 433 word, hebben verscheyde dappere mannen ook op dit onderscheyd be-434scheyden beginnen te letten. Enige maken dit onderscheyd met aa 435 ende ae, met aa de ronde volle uytsprake, ende met ae de andere uyt-436druckende, diese gelijk de Grieksche Eta gebruyken. Dit is al enige 437 jaeren begonnen, maer naer den tijd weynig aengenomen: om dat 438 andere ook geleerde ende verstandige luyden, ende mede liefhebbers 439 onser moederlijke tale, achten dat sulke spellinge te wijd, sonder nood, 440 van't oude gebruyk aftreed, ende de rechte uytsprake ook eygentlijk 441 niet ende treft, als de welke den mond te wijd opspard, ende te hard en 442 onaengenaem klinkt, van wegen de volheyd ende swaerheyd der let-

443ter a: daer anders de e inde ae1) naer de oude spellinge den mond weder443 444 wat toe treckt, ende de uytsprake merkelijk versacht: synde ook onder 445+tusschen (12)aant. buyten twyfel seker dat dea) twe-klank ae sijne volle uyt-446sprake so wel kan bereyken als de andere tweklanken in e uytgaende ie, 447 oe, ue, de hunne in hunne gelegenheyd: baer, bier, boer, buer. Derhal-448ven of schoon dat gemelde gevoelen grootlijkx sijn bescheyd, ende groo-449te auteuren ende voorstanders heeft, ende ik gaerne bekenne, die be-450denkinge mede wel eer gehad ende gevolgd te hebben, ende noch daer 451 van niet vreemd te wesen, so het maer gevoeglijk konde ingevoerd 452 worden: te meer om dat ik de nieuwe ende onbekende maekzels, hoe-453danig de Latijnsche ae is, die wy hier anders tot onderscheyd gebruy-454ken moeten, ofte iets diergelijke, niet heel gaerne toe en stae: evenwel 455 op dat wy dan noch onse spellinge sonder de hoogste reden, voor den ge-456meynen man niet ongesien ende afschouwelijk en maken, ende van't456 457 oude gebruyk, so veel mooglijk is, nergens af en wijken: so soude ik 458 (de sake recht ende rijpelijk, naer mijn beste oordeel, ingesien) de voor-459slag, ende 'tgevoelen van den E. Christiaen van Heule, Mathematicus, 460 in sijne Spraek-konste, om de minste veranderinge, mij tegenwoordig 461 hier wel liefst laten gevallen: ende dien volgens de ae¹⁾ inde woorden van461 462 de volle uytsprake naer de oude spellinge laten blijven, ende de La-463tijnsche ae in die woorden gebruyken, die wat lijmende ende treckende 464 worden uytgesproken: om datze niet veel en sijn. Ende so veel mij be-465langd, so en weet ik niet, dat ik enig ander woord ter wereld weet, 466 als blaeten, dat ik also uytspreke, ende dat ook noch om dat geluyd der 467 schaepen wel uyt te drucken: hoewel wy hier ook selfs wel souden 468 durven blaeten ofte blaten seggen, ende schrijven: so dat ik dan dit nieu 469 maekzel der ae ten hoogsten noch nergens anders als in dat enige469 470 woord en hebbe te gebruyken, ende daerom dan ook dit gevoelen noch 471 dies te liever volge. Behalven dat het exempel van Cornelius Kilia-472nus by mij ook seer veel geld, die dese spellinge in sijn Dictionarium 473 ofte Woorden-lijste ook gebruykt: ende de oude Gentsche spelen ook 474 vrij wat seggen, die gemelde van Heule mede aldaer aentreckt. Waer 475 uyt ten minsten blijken kan, dat dit gevoelen nu niet eerst uyt de locht 476 geraept en word, nochte nieu en is, maer dat dese bedenkinge al voor 477 langen tijd inde molen is geweest, ende opentlijk gebruykt geworden. 478 Dese twee dingen dan komen hier (mijns oordeels) in bedenkinge, de

479woorden vande onderscheyde uytsprake, ende het maekzel der uyt-480beeldinge, met veranderinge van het oud gebruyk, dat aen wedersijde, 481 hoement ook neemt, ende doet, noodwendig (gelijk ook billijk) voorvallen 482 moet: want de dobbele aa is so nieu, als de ae: alleen is hier dit onder-483scheyd, dat de ae eygentlijk onse letter niet en is, daer de aa maer eene 484 verdobbelinge van onse letter a is: daer-tegens so valt de ae in weynige 485 woorden voor, daer de aa in ongelijke meer, ja ontallijke, veranderinge 486 maekt. Dit staet so al vrij wat tegens malcanderen te heffen, ende te 487 wegen. Ende of schoon de gekoppelde ae der Latijnen onse letter ey-488+gentlijk (13)aant. niet en is: lieve! wat reden even-wel, de minste ook, verbied 489 ons de selve vande Latijnen te ontlenen, ende voor de onse aen te nemen, 490 ende eygen te maken: te meer also sy met de losze ae seer groote ge-491meynschap heeft, ende sonderling geene veranderinge in het gesicht 492 en geeft? behalven ook noch dat dese lijmende uytsprake sich merke-493lijk met a ende e vermengd, gelijk het fatzoen vande ae mede-brengt: 494 maer de volle uytsprake vloeijd kennelijk ende tastelijk door die beyde 495 letters sachtkens heen, ende valt vande a op de e met eene aengenaeme 496 soeticheyd. Ende dan dat noch meer is, wat raed ook anders met die 497 gene die de volle ende harde uytsprake vande dobbele aa in sommige 498 woorden gebruyken, als in verscheyde plaetzen van Holland ge-499schied? want willen wy hun de dobbele aa benemen, als wijse op die 500 woorden paszen daer wy maer ae uytspreken, hoe sullen sy dan hunne 501 gemelde harde uytsprake van aa uytbeelden, die sy daer toe nood-wen-502dig moeten gebruyken? Hier op staet gewis wel dapper in desen ook 503 te letten. Ten kortsten wy meynen het ter weder sijde goed, ende souden 504 gaerne onderscheyden spellen, gelijk wy verscheyden spreken: het 505 komt maer daer op aen dat wy dat gevoeglijkst doen, ende met de 506 minste veranderinge, tot de meeste navolginge, ende ook sonder ver-507kortinge van anderen. Ende dewijle wy tot noch toe noch maer aen't 508 soeken sijn, ende gaerne in alles seker souden worden, so dienen wy na 509 malkanderen wat om te sien, ende te luysteren, om'tgevoeglijkste aen 510 te nemen, ende na te komen: ende so en mag ook niemand sijne inbeel-511dinge voor eenen regel laten gelden, om sijn gevoelen met de tanden 512 slechts vast te houden, naer 'tspreek-woord, suum unicuique pulchrum:

515maer men moet het sijne gaerne om een beter geven, als men beter 516 sien kan. So en is dat ook so vreemd niet, by wijlen te veranderen, 517 eermen noch eenen vasten voet gegrepen heeft.

520Ook en moetmen niemand, slechts blindelings volgen, om dat hy het 521 seyd, ἀυτόσ ἐφα (alsmen seyd) maer om dat het sijnen vasten grond 522 heeft, ofte inden aerd der sprake, ofte in het gevolg, ofte inde onder-523scheyde uytsprake, ofte in het oud ende billijk gebruyk, ofte anderzins. 524 Ende wat mij hier wederom aengaet, segge noch als voren, dat ik dit 525 onderscheyd niet van doen en hebbe, dan veel-licht in dat gemelde enig 526 woord: dies ik dan ook by de oude goede spellinge billijk blijve: laten-527+de (14)aant. voords insonderheyd sich malkanderen hier over wat nader ver-528staen, die dit onderscheyd naer hunne uytsprake wat meer gebruyken 529 moeten, ende ondertusschen wachtende wat streek de geleerden met der 530 tijd meest sullen houden, om mij daer na, dies nood sijnde, als dan na-531der te schicken, ende te wenden: ende dat niet so seer, om mijne onder-532scheyde uytsprake, die ik sonderling niet en hebbe, gelijk nu meer-533maels geseyd is: maer om te verstaen te geven hoe ik die woorden uyt-534spreke. Maer wat wil ik nu alrede om de uytsprake van anderen door 535 onnodige veranderinge mijn werk by den gemeynen man onaenge-536naem maken? Ende dat ik hier aldus van mij segge, geef ik ook also 537voords onsen Haerlemmers, ende Amsterdammers al te samen te be-538denken: al is schoon dit maekzel der aa alhier te Haerlem (meyn ik) van 539 Koornhert eerst geboren, ende t'Amsterdam voords meest opgevoed.

543Dea) drie-klank aey wil ook aldus beter vlotten in kraeij, kraeijen,+ 544 saeijen, maeijen: daer ik sie, datmen anders kraaij, kraaijen, saaijen, 545 maaijen beswaerlijk durfd schrijven, houdende ook dat de tweeklank 546 ay kraij, kraijen, saijen, maijen de uytsprake niet wel en voldoet.

547Eer ik van de c richtig ende bescheyden kan spreken, so moet ik te+ 548 voren mijn gevoelen van de z openen; also ikze voor de klinkers e, 549 ende i gelijk de z recht uytgesproken uytbrenge: alwaer ik dit dan 550 eerstelijk segge, dat de letters s, ende z, verschedene letters sijn, als 551 dat immers niemand sal konnen, ofte durven ontkennen, ende daerom 552 qualijk overhoop geworpen, ende onder malkanderen in't wilde, ende 553 op den dollen bof, onder een gemengd, ende gebroud worden, so dat 554 woorden van eene uytsprake, ja het eene ende 'tselve woord, nu met 555 eene s, nu met eene z, sonder onderscheyd word geschreven, ook 556 van luyden die letters gegeten ende herzens hebben, dat dan immers 557 geenzins en kan bestaen.

558Wat nu voords de letter z aenlangd, segge daer van, dat ik ze lie-559ver voor een soet-scherpe, dan doof-swaere letter soude konnen aenne-560men: ofschoon het tegen-gevoelen in onse verdorve uytsprake vrij 561 wat voets schijnt te hebben, ende dapper begint sonder wettelijk oordeel 562 aengenomen ende gevolgd te worden. Ik segge eene soet-scherpe letter: 563 dewijle Fabius Quintilianus haere uytsprake met de Grieksche y voor 564 de aldersoetste ende aengenaemste aller letteren houd. Iucundissimas 565 (inquit) ex Graecis v et z literas non habemus, vocalem alteram, alteram 566 consonantem, quibus nulla apud illos dulcius spirant: quas mutuari 567 +solemus (15)aant. quoties illorum nominibus utimur. Quod cum contingit, 568 nescio quomodo hilarior protinus renidet oratio, ut in zephyris, zopy-569risque: quae si nostris literis scribantur, surdum quiddam et barbarum 570 efficient, et velut in locum earum succedent tristes et horridae, quibus 571 Graecia caret. Lib. XII Cap. X. So dat wyse daerom geene seta, maer 572 tseta, dat is zeta behoren te noemen, ende onse kinderen aen sulke uyt-573sprake in de scholen te gewennen. Ik hebbe hier toe de meeste ende 574 beste spraek-ervarenen opgesocht, ende met vlijt ende moeijte door-575gesien, die ik hebbe konnen bekomen, als Desiderius Erasmus, Iulius 576 Caesar Scaliger, Theodorus Beza, Iustus Lipsius, Iacobus Ceratinus, 577 Adolphus Mekerchus, Petrus Ramus, Petrus Antesignanus, Fridericus 578 Sylburgius, Franciscus Sanctius, Iohannes Scapula, ende meer andere: 579 ende en kan niet wijser worden, of sy sijn meest, so maer niet al te mael, 580 in dit gevoelen. Want dit staense eerst al te samen toe, dat de z iets 581 meer gedaen heeft by de Grieken, ende Latijnen als de s, sijnde eene 582 dobbele letter van kragt, ende uytsprake, als eene d met eene s. Ook 583 stemmen sy vast al te samen daer in, dat de Latijnen die uyt-sprake 584 beswaerlijk hebben konnen treffen, ook naer het getuygenisze van Fa-585bius Quintilianus aldaer: dat ik dan daerom segge, dat het ons ook so 586 vreemd niet en moet dunken, dat wy het ook so juyst niet en doen. Hier 587 in komen sy ook meest al over een, dat de Italiaenen, ende Hoogduyt-588schen de naeste ende rechtste uytsprake behouden hebben: dat wy in-589sonderheyd ende voor al (mijns oordeels) hier wel merken moeten op dat 590 wy onse uytsprake naer de hunne richten, ende daer mede vergelijken 591 mogten. Ende op dat ik nu van de Italiaenen niet en spreke, die hier te 592 lande so niet bekend en sijn, wie en weet niet, dat de Duytschen de z 593 scherp uytspreken? ofte wie twyfelter ook aen, of de Hoogduytsche 594 sprake is de moeder-tale van de onse, ofte, om beter te seggen, de eene 595 ende de selve sprake: behalven dat syse wat hooger ende mannelijker 596 uytbrengen, ende wy die wat laeger ende minnelijker spreken? Ende 597 wat reden salder dan ook ter wereld wesen, waerom wy van de oor-598spronkelijke uytsprake van de letter z selve, ende van de uytsprake

599van onse moeder-tale sullen af-wijken, dat wy ons met de Hoogduyt-600schen niet en souden vergelijken: te meer ook om dat de oude Romey-601nen, ende de nieuwe Latijnen, ofte Italiaenen de uytsprake van dese 602 letter met de Hoogduytschen also gebruyken: dat ik nu van de Griek-603sche sprake niet en spreke, die immers de moeder is van de wereldsche 604 geleerdheyd? Ende vrage, waerom toch wy hier liever willen alleen 605 gaen, ende eene uytsprake op onse eygene hand hebben, dan wy ons 606 met hun souden verenigen, ende vergelijken, dat ik in het minste niet 607 en kan verstaen: also immers de enkele letters in de eene tale niet an-608ders als in de andere, ofte ten minsten in alle, naer de oudste ende ey-608609genste uytsprake, behoren te klinken? Ofte waerom willen wy de 610 +(16)aant. rechte uytsprake deser letter verlaten, ende die de selve noch recht 611 behouden, ende die te jagtig volgen diese den hals breken, ende qualijk 612 uytspreken, selfs naer het gevoelen ende getuygenisze van hunne ey-613gene tael-geleerden? Maer laet ons hier de tael-geleerden eens sel-614ver horen spreken, of iemand veel-licht dat van de gemelde talen ont-615kennen mogte. De wijd-beroemde Theodorus Beza in sijn Boek vande 616 vvaere uyt-sprake der Grieksche Tale, dien de hoog-geleerde Henricus 617 Stephanus over dit werk grooten lof geeft, seyd, dat de Grieksche z 618 van eene uytsprake is met de Hebreeusche Tsade: ende dat de Latijnen 619 in hunne uytsprake tot (ts) af-wijken, gelijk ook de Hebreen doen. Zeta 620 (inquit) opposuimus Tsade Hebraeorum, non Zain. Latini declinant 621 ad ts, sicut et Hebraei faciunt. Daer na: De Franzoysen (seyd hy) spre-622ken de z uyt als eene gebroke s: maer de Hoogduytschen, ende Italiae-623nen hebben de rechte uytsprake behouden. Galli quidem ut s infractum 624 sonant, Germani verò et Itali vel inviti veram pronuntiationem retinue-625runt. Adolphus Mekerchus van Brugge, in sijn 18. Kap. Dewelke grof 626 ende duydelijk leren, seggen, dat de z by na klinkt als (ts) by de Ne-627derduytschen, dat sy seer lichtelijk uytspreken, als sy met twee zilben 628 seggen tsamen, ende de Hoogduytschen bezalen: welk een lichte klank 629 is, ende het geswerm ende gesnor der bijen seer gelijk. Hetwelke Q. 630 Papyrius, Grammaticus, ook so schijnt te kennen te geven, als hy seyd, 631 dat de z klinkt gelijk de t voor de i by de Latijnen doet, otium, justitia, 632 etc. de welke sy uytspreken als ts. Qui crassè docent, monstrant z pro-633pemodum sonare quod Flandris ts, quod illi facillimè sonant, cum dua-634bus syllabis dicunt tsamen, id est fimul, et Germani bezalen, solvere: 635 qui sonus lenis est, apumque susurro persimilis. Quod etiam subindicare 636 videtur Q. Papyrius, Grammaticus. In his inquit syllabis sonus z litterae 637 immistus inveniri tantum potest, quae constant t et i, et eas sequitur

638vocalis quaelibet: ut Tatius, otia, justitia, et similia. Daer na. De Fran-639zoysen spreken de z uyt als eene gebroke s, de Nederlanders ook, als sy 640 seggen zoeken, zomen, zieden: de Hoogduytschen en de Italiaenen heb-641ben de eygene uytsprake behouden. Galli quidem ut s infractum so-642nant, et Belgae dum dicunt zoeken, quaerere, quod Graeci ζητειν zomen, 643 circumdare, circumsuere, a ζωννυειν zieden, fervere, bullire, quod Graeci 644 ζεειν Germani vere et Itali vel inviti veram pronuntiationem retinue-645runt. Fridericus Sylburgius in het 1 Kap. van sijne Grieksche Spraek-646konste: VVy Duytschen spreken de z uyt als ts. maer de Grieken wat 647 sachter als ds. Nos Germani efferimus z per ts: Graeci verò mollius 648 per ds. Onse Erasmus in sijn Boek vande rechte uytsprake vande 649 Latijnsche ende Grieksche Tale: De Hoogduytschen gebruyken de z 650 geluckelijk ende dickwils in hunne moederlijke tale: Eam (puta literam 651 z) Germani feliciter et frequenter usurpant lingua vulgata. Maer voor 652 allen spreekt de hoog-geleerde spraek-ervaren, ende groote ondersoeker, 653 ende richter van de Grieksche ende Latijnsche oudheyd Iustus Lipsius, 654 +(17)aant. die mij in desen alleen genoeg voor allen is, hiervan gansch duyde-655lijk in sijn boek vande rechte uytsprake vande Latijnsche Tale, in het 656 XVI. Kap. daer hy aldus eerst vande letter S schrijft: Laet ons haeren 657 klank sien, die wat sachter ende soeter luyd als men die huyden uyt-657658spreekt. VVant wy verdickense, ende sprekense uyt niet wijd van ts, 659 sonus, saccus, even of het tsonus, tsaccus waer. Maer de sachte uyt-660sprake, die wy in't midden der woorden gebruyken, misi, Piso, asinus, 661 is waerachtiger, de welke wij Nederlanders behouden, seggende, sien, 662 saek, sout, swijgen: Ik en vrage na die geleerden niet, diese als 663 de verdorve C willen uytgesproken hebben, Seleucus, simia, sanus. 664 Qualijk. Sonum potius ejus videamus, qui lenior paulò quam hodiè 665 efferunt, molliorque. Incrassamus n. et haud longè pronunciamus à 666 T S, sonum, saccum ctc. quasi esset tsonus, tsaccus. At lenis ille effatus 667 verior est, quem servamus in mediis vocibus, misi, Piso, asinus, etc. 668 in margine habetur: quem Belgae retinent, sien saek, sout, swijgen. 669 Viros doctos non audio qui efferri ut corruptum illud C volunt, Seleu-670cus, simia, sanus, malè: et transeunt in vitium quod Συριγμοσ Graecis. 671 Terentianus a lenitate hac nostra est:

672agitur pone dentes,

673Sic levis, et unum ciet auribus susurrum.

674Vbi sic lenis malim, ex Victorino, qui ferè haec transcripsit.

675Ende daer na vande letter Z: Mij is de Letter Z noch overig, de welke 676 voor ds eendragtelijk gehouden word: moet daerom also uytgespro-

677ken worden dsona. Dseno, dselus, madsa, Medsentius. VVy doen 678 huyden gansch qualijk diese sachter uytspreken als de S selver, Super-679est mihi Z, quam valere D S. consensu tradunt: ideò et sic efferenda: 680 dsona, Dseno, dzelus, madsa, Medsentius. Nos hodiè pessimè, qui 681 mollius quam ipsum Sigma.

682Dit is hier ook noch met-enen over de Z wel te merken, dat de selve 683 sich nergens op en doet, dan alleen voor de klinkers: want nimmermeer 684 kan eene dobbele letter in het hoofd van eene zilbe gevoegd worden met 685 eene anderea) meklinker, seyd de geleerde Petrus Ramus in het 686 III. Boek van sijne Spraek-konstige Scholen. Vitium (inquit) faciunt 687 qui z ante m scribunt: nunquam n. duplex in capite syllabae posita 688 potest cum alia jungi consonante. So kan dan volgens de z voor de w688 689 ofte wa, (alsze sommige noemen) geene plaetze hebben in zweren, zwij-690gen, etc. als nochtans aldus van sommigen gepleegd word. Maer ik 691 gebruyke de letter s voor alle de meklinkeren.

692Dit komt hier ook noch by ten overvloed in bedenkinge, dat wy so 693 bijster veel z in onse tale sullen moeten gebruyken, so het tegen-gevoe-694ten vande z stede grijpen sal, niet alleen1) tegens onse gewoonte, maer 695 ook tegens het gebruyk van alle andere spraken.

696Ik konde ook dit ons waerachtig gevoelen met de praktijke van 697 +(18)aant. onse voor-ouderen wel enigzins bevestigen: maer dewijle ik sie inde 698 alder oudste drucken, datze over al sich selven niet gelijk en sijn, ende 699 inde spellinge nergens seker, gelijk dat ook een gemeyn ende slordig 700 gebreck tot noch toe doorgaens by ons geweest is, so houde ik mij 701 liever geheel aende nature ende grond vande letter selve, ende haer 702 wettelijk gebruyk in alle de voorgemelde talen.

703Ik gebruyke dan de z met sulke uytsprake, als nu geseyd is, in alle 704 Nederduytsche namen, ende in alle onse andere woorden: maer de 705 oorspronkelijke Hebreeusche, ofte Grieksche eyge namen, ende alle 706 andere woorden, die wy van elders ontleend hebben, schrijf ik naer 707 hunne maniere, als uytheemsche, ende aengenomene, genaturaliseer-707708de ende geene natuerlijke Duytsche woorden: op dat ikze daer mede 709 uytsteke, ende hunnen oorsprong aenwijse: als Samuel, Salomon, 710 Sara, item sacrament, secte, signet, somme, persoon, suppliant, ende 711 diergelijke: die ik anders naer onse Nederduytsche uytsprake moste 712 spellen ende schrijven, Zamuel, Zara, zakrament, zecte, zignet, 713 zomme, perzoon, zuppliant. Want hoe seer ik ook alle vervalschinge, 714 ende verbasteringe van onse tale vijand ben, so segge ik hier dan noch

715 met den Roomschen Orateur M. Tullius Cicero in het begin van sijn 716 III. Boek van de eynden: Hoe vvel wy alle vreemde woorden der ouden 717 voor Latijnsche (ik segge nu Dutytsche) gebruyken, diemen nochtans 718 wel soude mogen verlatijnen (verduytschen) als Philosophie, Rheto-719rijke, Dialectijke, Grammatijke, Geometrie, Musijke: niettemin aenge-720sien sy by ons int gebruyk gekomen sijn, so houden wy se als voor de 721 onse. Quanquam ea verba, quibus ex instituto veterum utimur pro 722 Latinis, ut ipsa Philosophia, ut Rhetorica, Dialectica, Grammatica722, 723 Geometria, Musica, quanquam Latinè ea dici poterant, quoniam usu 724 recepta sunt, nostra ducamus. Wil hier dan noch iemand in de spellinge 725 recht door gaen, ende onse Nederduytsche uytsprake slechts volgen, 726 ende uytbeelden, als ik voor desen ook al gedaen hebbe, dien kan ik de 727 hand seer lichtelijk op het hoofd leggen, ende gansch gaerne sijn doen 728 inwilligen, ende toe staen: ja meynde ook selfs, met goede redenen, 729 sonder omsien, op dien voet noch te gaen, ten ware ik hier in mijn 730 voornemen schier tegens mijnen dank ende meyninge, door raed van 731 andere, geleerde mannen, die ik meer dan mij selven hebbe toe gegeven, 732 ware wederhouden. Want om de waerheyd te seggen, dewijle wy geen 733 Hebreeusch, Grieksch, nochte Latijn, maer Duytsch spreken, ende schrij-734ven, behoord dan onse spellinge de oorspronkelijke Hebreeusche, 735 Grieksche, ende Latijnsche uytsprake, die wy verlaten hebben (also wy 736 Duytschen daer in so wel onse vrijheyd hebben als de Grieken, ende 737 Latijnen) ofte onse aengenomene Duytsche te volgen? Hoewel dit 738 wederom daertegens in bedenkinge kan komen, ende niet sonder reden 739 ingebragt worden, dat de tweeentseventig vermaerde Grieksche Over-740+setters van den (19)aant. H. Bibel, op de begeerte ende kosten van Ptolo-741meus Philadelphus, Koning in Egypten, uyt het Joodsche Land ont-742boden, ende van den Hogen-Priester Eleazarus afgesonden, ende bin-743nen Alexandrijen om de gemelde oversettinge vergaderd, de Hebreeu-744sche grondletters over al naer de eygenschap ende aerd der Grieksche 745 sprake eygentlijk ende grondig hebben vertaeld, ende overgeset: waer-746om ook de Latijnen de selve in hunne oversettinge hebben behouden, 747 ende de Grieksche Sigma Σ in hunne S veranderd: ende dat wy daerom747 748 ook sulke spellinge in onse tale behoorden aen te nemen, ende geene 749 onnodige veranderinge ende afwijkinge buyten reden te maken. Maer ik 750 segge wederom daer toe, dat wy dan ook onse uytsprake naer de hunne 751 behoren te richten, ende hunne spellinge met hunne uytsprake te gelijk 752 te volgen, ende geen Zamuel, Zalomon, Zymon, Zara, uyt te spreken, 753 maer Samuel, Salomon, Symon, Sara, etc. dat wy nu niet en doen:

754 want het is gansch seldzaem ende ongerijmd eene tale anders te schrij-755ven, ende anders te spreken: ende also ook in tegendeel geen Asarias, 756 Lasarus, Nasareth, maer Azarias, Lazarus, Nazareth, niet alleen te 757 spellen, maer ook uyt te spreken: gelijk sommige geleerden by wijlen 758 ook wel doen. Maer het is wederom beswaerlijk ende ongevoeglijk 759 tegens de gemeyne uytsprake te worstelen. Het sal dan veel-licht noch 760 wel best sijn (alles rijpelijk ingesien) desen middel-weg in te gaen, dat 761 wy de Grieksche ende Latijnsche grondletters, ende spellinge behou-762den als uytheemsche woorden, ende dat wyse evenwel naer onse 763 uytsprake om het gemeyne gebruyk uytbrengen, als ik nu ook doe763.

767Ende also nu ook dese opmerkingen in mijnen so voor als by-naem 768 plaetze hebben, op dat mijne veranderinge niemand veel-licht vreemd 769 en dunke, ende die qualijk en duyde, so moet ik dit hier ook noch seg-770gen, dat ik Samuel met eene s spelle, om de vermelde redenen, ende 771 Ampzing met eene z, om de rechte uytsprake. Ik schrijf ook Amp-772zing met eene g op't eynde, ende niet meer met ck: want also ik de 773 c van wegen haere over-tolligheyd naer de rechte spellinge moste 774 weg-werpen, (waer van terstond) ende also veranderinge maken, so 775 hebbe ik de g in de plaetze liever aen te nemen, waer in sy toch in de 776 Latijnsche sprake om der soeticheyd wille komt te veranderen.

777Ik kome van de z, tot de c, ende eerstelijk voor de klinkers e, ende+ 778 i: also se daer van eene ende de selve uytsprake met de z wel, dat778 779 is scherp, uytgesproken, onder ons bevonden word: want so spre-780+ken (20)aant. wy cedel, ende zedert, cieraed, ende zickel op eene wijse uyt. 781 Derhalven hebbe ik de c in het begin dier zilben liever na te laten, ende 782 de z in de plaetze te gebruyken, ende zedel, ende zieraed, ende diergelij-782783ke woorden, aldus met eene z, ende met geene c te schrijven: want wat783 784 behoeven wy twee letters van eenen klank? Ik vrage ook, waerom784 785 wy cedel, ende cieraed, met eene c, ende zedert, ende zickel met eene 786 z, ofte naer het gevoelen van hun die de s scherp uytspreken, sedert, 787 ende sickel, met eene s schrijven: ende waerom wy niet zedel, ende 788 zieraed met eene z, ofte sedel, ende sieraed met eene s, ende cedert, 789 ende cickel, met eene c spellen? Voor de klinkers a, o, ende u, en 790 voegd de c ter wereld niet, ende en kan de uytsprake ganschelijk niet

791 bereyken, die hier hard wesen moet, encle daerom ook als een k moet 792 uytgesproken worden: quaed genoeg, of wy dan selfs geene k en had-793den. Ende wilde hier wederom wel gaerne weten, welke ook de minste793 794 reden datter sij, waerom wy de c voor e, ende i, soet-scherp, gelijk eene794 795 z, ende voor a, o, ende u, hard, gelijk eene k, sullen uytspreken: het 796 welke mij (onder verbeteringe) te gansch vreemd aenstaet, ende onge-797rijmd dunkt: also ik niet en kan sien, hoe dat de letters, die tot sekere 798 bescheyde encle onderscheyde uyt-sprake gevonden zijn, van uytsprake 799 konnen veranderen? Het is selfs onwaerachtig, dat de oude Latijnen dit 800 gedaen hebben, naer het gevoelen van alle de kloekste spraek-ervare-801nen, de welke met goede redenen bewijsen, dat sy de c over al als de 802 Grieksche Kappa gebruykt hebben: also sy geene k en hebben: gelijk 803 de Grieken geene c en gebruyken. Ja Quintilianus selver verwerpt de k 804 opentlijk, als eene vreemde ende onnodige letter: also sy Latijnen de c 805 in plaetze hebben, ende voor alle de klinkeren gebruyken. Nam k 806 quidem, (inquit) in nullis verbis utendum puto: cum sit c litera, quae 807 ad omnes vocales vim suam perferat. Lib. I. cap. XIII. Waerom ook 808 Iulius Caesar Scaliger Lib. I. de Causis Linguae Latinae. Cap. X. van 809 sijne Franzoysen seyd, dat sy seer schandelijk doen, datze de c voor 810 de e ende i, tegens haeren aerd, ende het gebruyk der Latijnen, met 811 eene blasinge uytbrengen. Doch ik en wil hier evenwel van de Fran-812zoysen, ende Latijnen, ende anderen niet spreken, die de k uyt het 813 getal van hunne letteren hebben uytgemonsterd. Maer wat behoeven 814 wy de c eenen tweederleijen klank aen te dichten, daer't ons aen geene 815 eygene letters en gebreekt, ende daer van verschiets genoeg, ende de 816 volle ruymte hebben, ende voor e, ende i, de z, ende voor a, o, ende u, 817 de k gebruyken konnen? De c voor de me-klinkers in plaetze van de 818 k te besigen, is al te vreemd, ende en staet anders niet, dan als of wy de 819 k onder onse letters geene plaetze en wilden laten, ende de c over-al 820 met geweld ruym baen maken, of-zer diend, ofte niet. So gebruyk ik 821 dan de c nergens in het hoofd, ofte begin der zilben in onse Neder-822+duytsche woorden. In het laetste (21)aant. der zilben mosten wy naer de 823 konste, ende de rechte uytsprake, de k ook veel liever dan de c ge-824bruyken: also de k, ende de c niet, in't meervoud, ende het vrouwelijke 825 geslachte, op nieu opgenomen, ende verdobbeld word, als dikke, strik-826ken; so ook in dea) werk-woorden trekken, dekken: daer ik niet sien 827 en kan, dat de verdobbelde k onhebbelijker ende wan-schickelijker 828 staet, als de verdobbelinge van enige andere der me-klinkeren. Ende

829 aldus konden wy ook met-enen eenparig, ende sonder om-sien, alle die 830 woorden in't eenvoud slechts met eene k schrijven, die in't meervoud, 831 ende vrouwelijke geslachte de k verdobbelen, ende den druck aller-832wegen van die onnodige, ende over-tollige c verlichten: ende konden 833 dik, ende bok, etc. so wel als dijk, ende boek, sonder c schrijven: daer 834 wy nu anders dick, ende bock spellen moeten, om dicke, ende bocken, 835 in het vrouwelijke geslachte, ende het meervoud, daer van te konnen 836 maken: waerom dan Iakob vander Schuere, ende David Mostart, ende 837 anderen, sulke spellinge met recht hebben aengenomen: die ik vaste-838lijk gedacht hadde hier te volgen: also ik ganschelijk met hun in dat 839 gevoelen ben: ten ware ik gevreesd hadde, dat alle dese veranderingen 840 niet wel te gelijk over de brugge en souden willen: te meer, also de 841 oude spellinge ook goed ende lijdelijk, ende in het gevolg gegrond is. 842 'Tsal mij ondertusschen genoeg sijn, de rechte streke aengewesen te 843 hebben, die alle verstandigen met der tijd, eens mogen na-sien, ende 844 na-denken. Ook sal ik veel-licht dit ten minsten by alle buyg-saemen 845 ende leer-gierigen door dese opmerkinge te wege gebragt hebben, dat 846 sy sien ende tasten sullen, hoe overtollig wy dickwils dese letter c 847 gebruyken, daerse niets ter wereld te doen en heeft, ende daer't de k 848 alleen ten vollen kan beschicken, als in ik, ook, ende alle self-standige, 849 ende by-worpige woorden, die in't meervoud, ende vrouwelijke ge-850slachte de k niet en verdobbelen: daer ikze dan ook over al, als eene 851 onnutte, letter hebbe uytgeworpen. Dit heeft de geleerde Pontus de 852 Heuyter ook al by sijnen tijd seer wel vernomen, datmen die beyde let-853ters gansch qualijk ende overtollig te gelijk gebruykt: maer hy heeft 854 de c behouden, ende de k verworpen, schrijvende ic, ooc, alwaer sijne 855 E. inde verkiesinge der letteren, naer uytwijsen van heure uytsprake, 856 kennelijk ende gewiszelijk gemist heeft. De c dan heeft haere eygent-857lijke plaetze, ende gebruyk alleen in het midden der zilben, staende 858 voor de h, ende dat, ofte achter de meklinker s, in schaden, scheren, 859 schieten, schoren, schuren, etc. ofte achter alle de klinkers, in trachten859, 860 slechten, richten, vochten, suchten, ende diergelijke: waerom David 861 Mostart de c chi noemd, om dese haere uytsprake uyt te drucken: hoe 862 wel Pontus de Heuyter meynd, dat de c achter alle de klinkers over-863tollig is, ende de h alleen genoegzaem, schrijvende saht, sleht, liht, loht, 864 tuht: welk gevoelen sijne bedenkinge ook wel waerdig is.

865+(22)aant. Dat ik van de z inde ontleende woorden geseyd hebbe, dat volge 866 ik ook also op den selven voet, ende om de selve redenen, in de letter c: 867 so schrijf ik Cicero, Cesar, calmus, ceremonie, credentie, civet, consci-

868entie, consent, cubit, ende andere; ende niet Zizero, Zesar, kalmus, ze-869remonie, kredentie, zivet, konzienzie, konzent, kubit: gelijk ook de 870 Romeynen het Grieksche woordeken Kalendae met de Grieksche Kap-871pa mede gebruykt hebben. So spelle ik ook Marcus, ende Laodicea, 872 ofte Laodiceen, ende niet Markus: om dat het eygentlijk een La-873tijnsche naem is: als-mede een Latijnsche uyt-gang ende buyginge: 874 nochte ook Laodizea: om de Latijnsche aengenome spellinge: noch-875te Laodikea: om dat wy van de harde Grieksche uyt-sprake af-wij-876ken. Dit doe ik nochtans also wederom, dat ik den genen, die onse 877 Nederduytsche spellinge liever onbeschroomd mogte volgen, in't al-878derminste, nochte in geenderleije maniere, en begere tegens te spreken: 879 want heeft het den Romeynen vrij gestaen, de Grieksche Kappa in ca-880lendae, calamus, academia, ende andere, in hunne c aldus te verande-881ren, die dan noch by hen van eene uytsprake met de k was: waerom 882 toch en sullen wy Nederlanders niet met gelijk, ja meerder recht, de 883 uytheemsche woorden van de c met onse k mogen spellen: te meer, 884 also onse c dien klank, die hier vereyscht word, geenzins en kan vol-885doen, ende de k hier de rechte letter is? Inde woorden die wy niet 886 van de Latijnen, maer die sy ende wy van de Grieken ontlenen, die 887 geene c, maer k hebben, wil ik ook de k alleen gebruykt hebben: als 888 Katechismus, katholijk, akademie, katarre, klisterie, ende dierge-889lijke. Dit wil ik ook also van hunne eyge namen achtervolgd heb-890ben, als Korinthen, Kolossen, Kadmus, Nikolaes, ofte Niklaes, ende 891 Klaes, Katelijn, ofte Katharijn, Jakob, Lukas, ende alle andere: 892 die alleen uytgesonderd, daermen aen twyfelen mogte, of wyse vande 893 Latijnen ofte Grieken ontfangen hebben, ofte wel Latijnsche namen 894 sijn, maer in het Grieksche Nieuwe Testament gebruykt worden, ende 895 van daer insonderheyd, tot ons overkomen, ende in onse Nederduyt-896sche tale naer onse buyginge ende maniere van uytsprake sijn aengeno-897men, de welke men dan, naer gevallen, op beyde wijsen sonder onder-898scheyd konde gebruyken, als Cornelis ofte Kornelis, ende watter898 899 sulke meer mogen sijn: hoe wel dit ondertusschen daertegens altijd vast 900 ende seker blijft dat de k overal de uytsprake by ons best voldoet.

901+Vande tweederleije e, de eene van sachter, ende de andere van har-902der ende dobbelder uytsprake, de eene de Grieksche Epsilon, ende de 903 andere hunne Eta niet ongelijk, eene anderhalve letter in kragt, ende 904 waerde, en spreke ik hier tegenwoordig niet: also wy dat onderscheyd 905 (mijns wetens) alhier te Haerlem niet en gebruyken. Diese dan noch 906 hebben, mogen hunne Dialectus ofte maniere van uytspreken, billijk,

907 vrijelijk uytdrucken: waer toe sommige eene geteykende é, ende907 908 +sommige (23)aant. de Grieksche Eta voorstaen, dat mij gelijke veel is, als 909 sy het slechts eens konnen worden: altijd kan de dobbele ofte breede 910 ee (alsze sommige noemen) hier niet voegen: alsose te breed gaet, ende 911 sy eene derde uytsprake tusschen de enkele ende dobbele e hier mede 912 willen uytdrucken. Wat mij aenlangd, ik schrijf over al eene enkele 913 e naer mijne uytsprake, ende late het gaerne andere naer hunne 914 uytsprake lesen; gelijk ik ook hunne spellinge ,ende uytsprake naer ais 915 de mijne moet uytbrengen, ende spreken.

916De Twe-klank eu doet sich op in deugd, vreugd: waer voor sommige+ 917 den twe klank ue gebruyken: maer ik meyne dat het buyten alle twyfel 918 behoord te wesen, dat wy de e voor de u, in dien twe-klank hooren.

919De Twe-klank ue hoordmen in muer, suer, dien ik liever soude+ 920 gebruyken, als de breede uu: om dat die den mond wat suer toetrekt, 921 ende wat te hard schijnt te luyden, te meer om dat ik node vande 922 oude spellinge onnodig afwijke: als mede, op dat ik desen twe-klank 923 met de ae gelijk make.

924De g en gebruyken wy Nederlanders op de Fransche wijse niet+ 925 onderscheyden, diese voor de e ende i sacht, ende voor de andere klinkers 926 hard uytspreken, als die gene weten die de Fransche sprake verstaen: 927 maer altijd hard ende op de selve wijse: waerom sy ook by ons geen je 928 maer ge heet. So is het dan eene walsche ende valsche, ende onlijde-929lijke spellinge in onse tale, datmen Jillis met eene g aldus Gillis 930 schrijft: ende vrage wat reden datter sij, waerom de g in Gijsbert hard, 931 ende in Gillis sacht word uyt-gesproken? dat onse huys-luyden van 932 Jisp wel beter weten, die Jisp, en geen Gisp en schrijven. Ja wy 933 maken het hier ook noch veel slimmer ende slordiger als de Franzen: 934 want daer sy de g verscheyden gebruyken voor verscheyde letteren, 935 daer doen wy het hier voor de selve: ofte doen sy dat ook somwij-936len voor de e ende i, so doen sy dat dan noch met bescheyd, reden, ende 937 ordre, ende geven de nieuwe harde uytsprake met eene tusschen u te 938 kennen, daer onse tale niets van en weet. So mosten wy dan dese 939 openbaere malle ende lamme dingen afschaffen, ende nalaten, ende 940 de g spellen, als wyse spreken, ende daer wyse spreken, ende elders 941 afkeuren, ende uytmonsteren.

942De letter h is maer eene adem-halinge, ende aen-blasinge: waerom+ 943 sy by de Grieken onder de letters niet geteld en word. In onse sprake 944 beslaetze de plaetse van eene letter, ende heeft haer merkelijk ge-945bruyk, ende met namen staetze voor de klinkers in het hoofd der zil-946ben: ook wilze gaerne achter de c gesteld worden, als recht, slecht946,

947 licht, etc. daerse met de c te samen een geluyd slaet als onse g. In de 948 zilben met sc beginnende, wilse ook die meklinkers wel volgen om 949 heure hardicheyd merkelijk te versachten, als schrijven, schamen949, 950 +24)aant. scheyden: ofte ook eene zilbe eyndigen, mensch, vleesch, visch. Met 951 dese letter mallen wy te bijster, ende gebruykense gansch dickwils op 952 ongevoeglijke plaetzen: veele en konnen niet eene g aen enige klin-952953ker hechten, of de h moeter tuschen staen pronken, dat een lelijk mis-954bruyk van dese letter is: ja onse druckers misbruykense in plaetze van 955 hunne spatien, ofte plaetz-vullingen, ende stoppingen der regelen. Maer 956 wat maektze daerse geen gebruyk en heeft? ja wat maektze daerse de 957 rechte uytsprake verderft? So heb ikze dan over al den voet gelicht 958 daerse maer een druck-beswaerster, ende o in't zijfer, ende heel ende 959 al onnut ende overtollig is.

960+Wy hebben tweederleije enkele i, eene klinker i, ende eene meklin-961ker staert-j, die wy je noemen tot onderscheyd. De klinker i kan over 962 al inde zilben plaetze hebben, ende word gesteld ofte voor sich selven, 963 ofte voor ofte na de meklinkers, ende ook voor ofte na de klinkers, in 964 de twe ende drie-klanken: de meklinker je word alleen in het hoofd 965 der zilben voor de klinkers gevonden. Dit onderscheyd moet in het 966 schrijven wel waergenomen worden. Wy hebben ook eene dobbele i, 967 die wy in't groot gelijk de Grieksche Ypsilon Y, ende in't kleyn gelijk 968 hunne Gamma y schrijven: doch de uytsprake heeft daer mede geene ge-969meynschap ter wereld: want de Grieksche Gamma heeft eenen klank 970 met onse g, ende de Ypsilon de selve uytsprake met onse u. Niettemin 971 so schrijf ik de Grieksche woorden naer hunne spellinge, ende brengse 972 uyt naer onse uytsprake, gelijk ik ook van de z, ende de c, hier boven ge-973seyd hebbe: als tyran, tyrannije, Cyprus, Symeon, ende diergelijke. Ik973 974 noemse eene dobbele i, ende geene enkele zieraed i, ende die niets meer 975 en sonde doen als eene gemeyne i: want so mostese by de enkele i in het 976 a b c gesteld worden, ende niet achter aen onder de dobbele letters, 977 daerse ook wel-eer inde scholen eenen bysonderen naem van oy ofte oije 978 plag te dragen: nochte ook eene langdurige ende swaere i, om eene 979 lange silbe uyt te drucken: want dat en vereyscht (mijns oordeels) onse 980 tale niet meer als de Latijnsche, ofte enige andere: behalven inson-981derheyd dat men inde i eenen voet moet houden met alle de andere 982 klinkeren, die hierom niet verdobbeld en worden, gelijk het ook niet 983 en behoefd te geschieden: waer uyt met-enen blijken kan, datze onse 984 voor-ouders daer voor ook noyt en hebben aengenomen. Ende wat de 985 langdurige ende swaere klank-zilben aengaet: die moeten de vreem-