Journal tenu par Isaac Beeckman de 1604 à 1634. Tome 1: 1604-1619

[1616]

[6 Februari 1616]

⁺Den somer van het jaer 1615 was so drooghe alst wel in 25 jaeren niet geweest en heeft ende t' water was in Zeelant geweldich seer gebreck.

Het beginsel van den winter 1615 wast soet weder tot den 24^en Jannuarj 1616. Dien dach t'savons wayde het koutachtich ende sMaendaech, Dynsdachs etc. vroost op eenen bot so sterck, dat het wonder was. Ende daer is sins veel snee gevallen, ende somtyts doydet wat, somtyts vroost weder, synde nu den 6^en Feb.

Hier moesten noch eenighe observatien ende meditatien staen, die ick onvoorsiens verbrandt hebbe, met degene, die ick al uytgeschreven hadde.

⁺Als ghy de veranderinghe van het weer, van koude ende hitte, wilt aenmercken, so neempt een groot gelas met eenen dicken buyck, ende een lanck nauw halsken ende doet die vol sulcke oly die dicken en dunnen kan van de koude ende warmte, so sult ghy sien, dat de oly hoogher en leegher int halsken staen sal na de veranderinghe van het weder¹⁾. Ist dat het glas tot aen den hals toe vol oly is, daeruyt, acht ick, sult ghy oock mercken, wanneer dat het waterkoudt is of niet, want ick mejne, dat de waterkoude maer de menschen ende beesten en beweecht, ende niet de oly.

⁺Alser een schouwe is, die men verbetert heeft met de locht van buyten in te doen kommen, so hebbe ick gesien, dat men een keerse daer aen dat gat gehouden heeft, daer de wint door gehaelt wiert, de deure vande kamer toe synde, ende sagh, dat de keerse verwajde. Dit soude konnen materie geven om motum perpetuum te maken, waert dat ick niet en dochte, dat de warmte van de plaetse dat causeerde.

⁺Betken Taets kindt was op syn aensicht in de kelder gevallen, het aensicht heel geschonden synde sonder gaten daerin, ende sy en leyder anders niet op dan peterselie, in haer handen gewreven ontstucken ende heel daerop geleyt, ende t'genas. Also genas sy oock al de buylen, die de kinders vielen. |

⁺De plaesters, die Betken teghen de kackhielen maeckt, syn van termentyn ende scapenroet, de kaykens int smelten daeruyt gedaen. Ende geluw was van elx even veel.

Dit Betken, in haer jonckheyt, wiert eens subitelick sieck, dat sy niet een lit roe-

+ Tempestas anni 1615.

+ Calorem et frigus aestimare.

1) L'usage des premiers thermomètres ne se répandit que quelques années plus tard. Beeckman ne semble les avoir vu qu'en 1622 (cf. fol. 164 sqq.).

+ Schouwen verbetert.

+ Petersely geneest sugillata.

+ Kackhielen genesen.

[p. 88]

⁺⁺ren en konde. Eenighe seyden, dat se betoovert was, ander dat het al wint was. Haer moeder, door den raet van een oude vrouwe, nam pappel, byvoet, bruyn heylighe, wit heylighe ende sulck Sint Janskruyden, een hant vol soudts, een hant vol gruys, en een handt vol houdtasschen, ende soot dat t'samen; ende daer moeste dan met de voeten in sitten ende onder haer een teste met vier, daer groene sailje in roockte, ende vinck dien roock int lyf, ende genas.

⁺Glareani Dodecachordon¹⁾ optimè quadrat cum meâ speculatione, aut saltem illi non adversatur, sed singulorum modorum ego facio quasdam differentias, quae sunt quasi modi modorum. Ut enim apud illum duodecim modi differunt propter quartas et quintas differentes, sic unusquisque modus ipsius apud me à seipso differt per tonos majores et minores, locis diversis locatos. Nam cùm quarta contineat tonum majorem, minorem et semitonium minus, quinta verò duos tonos majores, unum minorem et semitonium minus, differt unusquisque modorum Glareani à seipso sex differentiis propter diversam locationem tonorum minorum in consonantiâ diapason, ubique semitonio diatonico, id est minore, manente, ita ut in universum sint quidam quasi modi 72. Si verò diapason disponitur cum duobus semitoniis majoribus, qui sunt inter 27/25, quarta continet duos tonos minores et semitonium majus, quinta duos tonos minores, tonum majorem et semitonium majus, unde rursus emergunt tres modi uniuscujusque modum Glareani. Si quarta contineat semitonium majus et quinta semitonium minus, inde iterum emergunt tres modi uniuscujusque modorum Glareani. Tandem si quarta contineat semitonium minus, quinta verò semitonium majus, ecce tibi alios sex modos uniuscujusque modorum Glareani. Ita unusquisque modus continet 18 sub se modos modorum. Omnes ergo modi modorum numerabuntur 216.

⁺Est instrumentum, belgicè een claversyne appellatum. In hoc videntur mihi toni et semitonia omnia geometricè proportionalia esse, quod antè²⁾. numeris a me expressum vidisti

Quod ad juditium meum attinet hac de re, multis rationibus antehac³⁾ probavi musicam dulcedinem emergere ex divisionibus arithmeticis, ubi toni tonis super-

+ 6 février-23 décembre 1616
Fol. 40^r

+ Onbeweeghlichheyt genesen.

+ Musici modi modorum.

1) Glareani Δωδεκαχορδον
Plagii
A Hyperdorius
Hypermixolydius
Ptolemaei
B Hypophrygius
Hyperaeolius
Mar. Cap.
C Hypolydius
D Hypomixolyd.
Hyperiastius
vel Hyperionicus
Mar. Cap.
Authentae
D Dorius
E Phrygius
F Lydius
Hyperphrygius
Mar. Cap.
G Mixolydius
Hyperlydius
Mart. Cap.
E Hypoaeolius
Hyperdorius
Mart. Capell.
G Hypoionicus
Hypoiastius
Mart. Cap.
*F Hyperphrygius
Hyperlydius
Politia
sed est error.
A Aeolius
C Ionicus Porphyrio
Iastius Apuleius et Mar. Cap.
*B Hyperaeolius
Basileae
(A la fin: Basileae per Henrichum Petri, mense Septembri anno post Virginis partum M.D.XLVII); in-fol.

+ Musica instrumenta constant divisione tonorum geometricâ.

2) Cf. p. 29.

3) Cf. pp. 49-58.

[p. 89]

⁺ponuntur qui ex proportione geometricâ componuntur singillatim, et ex consonantijs harmonicè dispositis. Quod autem ad instrumenta attinet musica, cùm omnes differentiae tonorum majoram, minorum etc. ijs exprimi non possint, diviserunt suas cordas et voces proportione geometricâ ubi quàm proximum veritatem repperunt <et>^a) omnes consonantias legitimas, ita ut eorum ditonus à vero ditono tantùm una octuagesima distet. Verus enim ditonus est 80/64, id est 5/4, eorum verò 81/64 a duplicatâ ratione 9/8. Quae differentia auribus vix, imò ne vix quidem, percipitur. Nihilominus tamen ego existimo, voces humanas auribus multò accidere gratiores, cùm inter canendum non difficulter, imò naturaliter, non veras in veras consonantias commutent.

⁺Non parum fortassis commodi in disponendis harmonice vocibus hinc emerget, si componista attendat ad modum thematis, et teneat eas harmonias esse dulciores, cujus | voces respiciunt chordam finalem thematis, ita ut harmonia in ipsâ finali notâ sit nobilissima, tum quae respicit notas quae modum quemque distinguunt, tandem ut observent differentias modorum, dignoscantque concordantias omnes quae hîc admittuntur, etiam extra spatia quartarum et quintarum Glareani¹⁾. Caeterae autem consonantiae, quamquam non sint legittimae, utpote nihil praeter nomen et numerum notarum habentes, cùm tamen veris proximè accedant aurisque eas voce vivâ corrigat^b), dissonantijs multò sunt habendae suaviores.

⁺Praeterea videndum an non etiam hoc adjumento sit futurum ad praesens negotium, viz. ut semper deterior consonantia sequatur meliorem et longioris morae, talisque^c) illam sequatur. Id est, prior sit consonantia melior et longioris morae, sequente deteriore et breviore^d) sequaturque hanc iterum melior et longioris morae quàm est deterior, ita ut deterior semper sit inter duos meliores et longioris morae. Hoc pacto omnes omninò consonantiae in usum venient. Non enim necesse est ut tertia sit melior primâ: potest enim esse aliquando melior, aliquando deterior, pro conditione secundae ac prout ea est excusanda. Sic proverbium: dulce post amarum jucundum, maximum meo juditio in musicâ fundamentum legittimè exprimatur.

⁺Quaerunt quidam cur sex notae tantùm, non autem septem²⁾ in usi sint, ut totus diapason absque mutatione vocis unius in aliam compleatur.

Respondeo: Ut diminuationes quae semper contingunt circa fa et mi (quae duae illae voces omnes praeter ditonum consonantias ingrediuntur)^e), ut, inquam, diminuationes, similes naturâ, ijsdem vocibus exprimerentur, tum etiam dicendum diminuationes non posse descendere^f) infra ut, nec ascendere supra la. Formarentur enim, si id fieret, falsae quartae et quintae; aliquando enim la sequitur mi, ac tum à

+ Fol. 40^r-40^v
6 février-23 décembre 1616

a) et omis.

+ Consonantiae cum systematum notis praecipuis optime.

1) Cf. p. 88.

b) corrigit.

+ Consonantiarum consequentia.

c) talique.

d) breviorum.

+ Notae sex tantùm esse debent.

2) Cf. ci-dessus pp. 50-51.

e) pas de parenthèses.

f) descende.

[p. 90]

⁺ fa ad hoc mi et quarta major, ergo falsa - aliquando verò est fa, ac tum à mi usque ad hoc fa est quinta minor, ergo falsa. Idem hoc accidit cum vocibus quae ut sunt immediatè inferiores.

⁺Dubitavi meritò¹⁾ in canendo, quo loco vox in vocem sit mutanda. Nam descendendo la, ascendendo re, principium mutationis statuere, ut vulgò fit, non videtur rationi consentaneum, nec ratio ulla dari potest cur re illa praerogativa ornaretur potiùs quàm ut, cùm la sit principium descensûs, non sol, Et quis audeat dicere cùm canendo usque ad la descenderis, nullum respectum ad fa superius in diminuationibus vocem tremulam habere? aut ascendendo, cùm ad mutationem in re perveneris, statim cantum ex inferiore classe ad superiorem ascendisse? Nemo, opinor, quoniam experientia contrarium docet.

Quis igitur certus mutandi ordo?

Respondeo: Quando cantus supra la ascendit, vel infra ut descendit, certum est mutandam esse vocem in vocem, et alubi novam classem inchoandam. Sit igitur locus ille trium clavium principalium aliquis, ex quibus^a) modus cantilenae dignoscitur et sustema componitur, ut si cantilena sit primitoni, fiat mutatio^b) in la, si sit secundi in sol etc. Tam diu igitur manendum est in unâ classe, quamdiu cantus non ascendit supra la, nec descendit infra ut, diminuendumque in illâ; si verò infra ut vel supra la perveniat, adhuc respectus fit ad classem in quâ versaris, diminuendum <que>^c) in illâ, donec ad dictam principalem clavem pervenias. Tum enim non videtur cantus priorem classem respicere, siquidem descensus fiat infra ut, vel ascensus supra la in eâdem regulâ etc. |

⁺Sed dicet aliquis tertium, quartum, quintum, sextum tonos Glareani²⁾ tales claves continere, ut totus ordo classium ut, re, mi, fa, sol, la corrumperetur si semper diminuationes ab illis inchoandae forent, et dicendum foret mi, la, sol, la, mi et fa, la, sol, fa, mi etc.

At respondeo non videri illos mihi veros modos etiam contra Glareanum, primò propter praesens negotium, id est propter perversum hunc modum diminuendi supra la et infra ut, tum etiam quia in illis quatuor modis omnibus diapente falsae quartae continentur. Explodantur^d) igitur illi, sintque illius aeolius et hupoaeolius, tertius et quartus, sintque lydius et hupolydius, apud illum undecimus et duodecimus, apud nos quintus et quartus, sintque non plures octo antiquis illis et veris cantuum et modorum sustematibus.

Hinc sequitur Psalmos 55, 106, 110 etc. esse quarti toni. Sic quoque 51, 100, 102 etc. esse quoque quarti toni, etiamsi finalis clavis sit quartâ justo inferior. Totum

+ 6 février-23 décembre 1616
Fol. 40^v-41^r

+ Notarum nomina quando mutanda.

1) Cf. ci-dessus p. 51.

a) bus de quibus et

b) tio de mutatio dans l'interligne en écriture des notes marginales.

c) que omis.

+ Modi musici octo duntaxat.

2) Cf. ci-dessus p. 88.

d) explodatur.

[p. 91]

⁺ enim sustema indicat in illis psalmis respectum potissimum fieri ad la mi. Ut verisimilè sit finalem clavem non semper esse infimam notam diapente illius modi juxta Glareanum, saltem si sustema totum diapason non compleat, ut in exemplis propositis.

Recidunt igitur fermè omnes modi ad quatuor antiquissimos: proti, deutri, triti, tetrarti ac in reliquis modis nonnunquam.

Fortasse fallimur putantes esse plagalem qui sit authentus, et authentum qui sit plagalis, cùm supra notam finalem et infra eam, legittimae quintae et quartae constitui possint. Hîc verò in quarto modo in Psalmis 51, 100, 102, si qui supra finalem clavem diapente conetur statuere, continebit ea diapente in medijs notis falsam quartam, unde sequitur^a) ascendendum tantùm usque ad la componendumque systema ex mi la et re la, qui est modus hupoaeolius. Etiam finalis nota modum authentum prae se ferat, quod nemo sanus unquam sensit.

⁺Quae antè¹⁾ scripsi de modis modorum, quorum materiâ statuebantur^b) notae omnes et consonantiae certis ac ijsdem locis aptae^c) et immobiles - haec, inquam, praeter ea quae tunc attuli, probari possunt per fugas quas vocant.

Quae enim est ratio cur fugae tam sint suaves auditu atque usque adeò gratae ut etiam dissonantias et consonantias ineptè constitutas excusent multò magis ac si simplex contrapunctus fieret? Nulla est alia ratio, meo judicio, quàm quòd in omni cantu suae sint propriae notae suo loco firmiter sitae, certis intervallis ab invicem distantes, quae his distantijs et locis prolatae, uniformem atque unius modi sonum edunt ac proinde suavem. Cùm igitur fugâ factâ contrapunctus separata sit, cantilena fit, ut thema et contrapunctus etiam per se placeant; junctae^d) igitur omnes notae suis locis canuntur aurisque non abstrahitur ad extraneas consonantias, quae in hoc modulo rectè non adhibentur, ac semper assuetae et principales chordae pulsantur, cùm contrapunctus vulgaris solummodo regulas consonantiarum hasque optimas illo loco sectetur, nec principales chordas quae hoc modulo propriae sunt, non respiciat. Unde sequitur potiùs dissonantiam esse committendam quàm immutandam, id est quàm notam dislocandam.

Alterum argumentum ad hanc rem probandam est, quòd illi qui canunt primam regulam, imò primas notas alicujus cantilenae, statim norunt, quaenam sit earum cantilenarum, quas antea canere norant; et si nunquam antea audivere eam, | auditâ tamen primâ regulâ atque eam cantare scientes, multò aptiores sunt ad reliquum percipiendum cantilenae, id est minus laboris impendunt reliquae parti addiscendae quàm primae regulae. Cùm enim tot sunt modi modorum atque in uniquoque sit peculiaris differentia unde ille modus dignoscitur, fit ut rarò duas cantilenas norint unius modi, atque hoc pacto ipsis proprius illius toni cantus

+ Fol. 41^r-41^v
6 février-23 décembre 1616

a) sequi.

+ Modi modo-rum duobus argumentis probantur.

1) Cf. ci-dessus pp. 56 et 88.

b) statuebatur.

c) aptas.

d) juncta.

[p. 92]

⁺ occurrit. Cantuum verò quos antehac nunquam audiverunt, ideò facilis est progressus ad reliquum, notâ primâ regulâ, quia absurdum est auribus de modo in modum transire. Cùmque tot sint modi, extemplò ipsum sustema addiscunt.

⁺Scripsi aliàs¹⁾ materiam sonorum esse aerem, at quaeri potest, quâ ratione. Nam si similitudo, quam quidam proferunt, vera est, sumpta ab aquâ, in quam lapis projectus est, quae motâ circulis parallelis, cujus centrum punctus incidentae lapidis est, tremendo undique se spargit, - si inquam, talibus quoque circulis aer impulsus ad aures nostras pervenit, et ibi sonitum excitat²⁾, mirum videbitur cur ventus, qui multò fortior est afficiendo corpus, sonum quoque non excitet, aut cur sonus, id est aer motus, solas aures non autem ut ventus cutem etiam afficit, et cur eodem tempore voces venientes ab Occasu in Orientem et ab Austro in Septentrionem etc. audiuntur, neque ullo modo, aut parum saltem, se mutuò impediunt, cùm ventus à duobus locis aut plagis oppositis simul non spiret.

Dico igitur, cùm corpus durum percutitur aerque intercipitur, aut aer, quovis modo quo sonus fit, movetur, primum aerem quem percussio immediatè movet, non protrudere aerem proximum eodemque modo movere atque ipse motus erat, atque hunc iterum sibi proximum impellere dum successione aures impingantur, ut in aquâ fieri diximus, sed illum ipsum aerem, qui tangitur immediatè et afficitur, a re durâ violenter discuti, disjici et partitè se undique diffundere, ita ut ipse aer impulsus aures nostras feriat, eo modo quo flamma candelae se spargit per totam aulam et vocatur lux.

Hoc posito, nihil obstat quo minus voces, ab omnibus plagis procedentes, eodem tempore audirentur, cùm totus aer non moveatur, sed particula quaedam aeris duntaxat projiciatur. Utque visus non impeditur luce, id est speciebus visibilibus ab omnibus simul plagis venientibus, et a vento nihil aut parum moventur propter motûs celeritatem et subtilitatem, sic, cùm aer paulò, aut potiùs multò, sit crassior luce aut igni, impeditur quidem magis a vento quàm lux. At est tamen tantae celeritatis, ut se mutuò non impediant soni diversi, aut totaliter a vento afficiantur pro distantiae magnitudine.

Celeritas et tarditas faciunt discrimen sonorum alti et bassi, id est, quantitatis. Sed cùm a diversis instrumentis aer, praeter celeritatem, diversè moveatur et secetur, ita ut partes ejus aliter atque aliter ad se invicem junctae dispositaeque sint, atque ita compositae aut sectsae aures nostras perveniant, hinc emergit soni qualitas et discrimen campanae, fidium, tuborum, discrimen etiam strepitûs pedum, pulsuum omniumque omninò sonorum auribus nostris cognitorum.

+ 6 février-23 décembre 1616
Fol. 41^v

+ Sonus est idem numero aer qui fuit in ore loquentis.

1) Cf. ci-dessus pp. 28-29.

2) L'hypothèse de la propagation ondulatoire du son (hypothèse d'origine stoicienne et mentionnée déjà par Vitruve), était admise par la plupart des contemporains de Beeckman. Celui-ci, atomiste rigoureux, recourut cependant à la conception de Democrite et d'Epicure, qui croyaient à la matérialité du son et professaient une théorie d'émanation (cf. Diogene Laerce, Placita phil., Lib. X; Epicurea, ed. Usener (1887), I, 52, pp. 13 et Lucrece, de Nat. rer., IV, vs. 533 sqq.). Une pareille doctrine fut admise aussi par l'atomiste Gassend, quoiqu'elle eût été combattue par Aristote et rejetée par l'Ecole.

[p. 93]

⁺

⁺Porrò partes¹⁾ aeris, quae sonum bassum aut gravem faciunt, sunt majores et graviores; longiùs enim campana magna auditur parvâ, ac fortiùs hac illa quatit aurem²⁾. Discantus veró et mulierum vox acuta est et minorum partium aerearum; non eum tantum movet, quantum bassus, nec trementem facit auditum, ita ut quantitas constet partium magnitudine et parvitate, unde tarditas et celeritas variae causantur.

Jam verò quarum vocum instrumenta impulsa trement, eorum sonus durat, novis aeris partibus perpetuò ab instrumento sparsis, quae verò instrumenta immo | bilia permanent; ictum solummodo creant, qui temporis momento tantùm auditur, aere semel duntaxat moto in instrumento, ut quando incus malleo percutitur, aut vesica aere plena subitò disrumpitur. Atque ad hoc animum quoque advertere debemus, has aeris partes tardiùs in universum moveri luce; ac propterea, si quem e longinquo ligna caedentem videmus, securis elevata est ad secundum ictum antequam prior exauditur.

⁺Cur autem non impeditur vox a voce, dicat aliquis, praecipuè in istis quae ab unico ictu oriuntur, si contingat à diversis plagis ad angulos rectos, vel e regione, invicem occurrere?

Respondeo: Quia tantâ celeritate partes volitant, ut innumerabilibus vicibus eodem loco vix semel, aut potiùs nunquam, invicem occurrant. Secundò quia habet^a) aliquam latitudinem et quantitatem^b) una pars vocis volantis³⁾, unde fit, si vox voci occurreret, <ut>^c) non tamen omnes partes omnibus partibus alterius vocis occurrant^d), sed semper pars quaedam absque obstaculo ad aures perveniret. Tertiò, etiamsi contingeret omnes partes vocis unius ab omnibus partibus alterius vocis exquisitè tangi, tamen propter mobilitatem vocum ipsarum, et aeris partes illae invicem occurrentes, vel ad sinistram vel ad dextram deflecterent, atque ita paulum reflexae, ad aures pervenirent, quod nihil absurdi in auribus pareret^e).

⁺Dixi vocem aut sonum volare, non quòd tum, cùm volat, sonus sit aut vox; est enim tum aer solummodo motus et fractus, aut compositus. Sed sonus fit, aere illo cerebrum per vias aurium^f), pro diversitate formae ejus, movente.

⁺Quod scripsi de voce gravi eam longissimè exaudiri⁴⁾, id ita intelligendum est, ut viz. instrumentum gravitati appropriatum sit, sicut videre est in aquâ saliente ex parvo et rotundo foramine. Nam si vis aquae parva est, parvum foramen accommodatissimum est, ut aqua longissimè ejaculetur: per magnum foramen enim

+ Fol. 41^v-42^r
6 février-23 décembre 1616

+ Sonorum materia varia.

1) Entendez: particulae, comme aussi dans la suite.

2) Selon Aristote (Problemata XIX, 6 et 19) c'est la voix aiguë qui porte plus loin. Cf. d'ailleurs ci-dessous 1.30 sqq.

+ Sonus a sono non admodum impeditur.

a) habent.

b) d'abord quantitatem istae partes; istae partes barré.

3) Cf. la note qui suit.

c) ut omis.

d) occurrunt.

e) pareret, nam si una pars unius vocis reflectitur ad sinistram, altera ejusdem vocis reflectitur ad dextram; puis les mots nam.... dextram barrés.

+ Sonus tantùm fit cùm aer cerebrum ferit.

f) aurius.

+ Vox gravis quomodo longius audiatur.

4) Cf. ci-dessus 1. 1-3.

[p. 94]

⁺ aqua exiens nimis gravis est quàm ut a parvâ vi, aquam premente, moveatur longiùs; sed si isti magno foramini adhibeatur vis magna et accommodata, aqua per id multò longiùs saliet quàm antè per parvum foramen. Sic si quis lapidem parvum projiciat, nunquam tam longè poterit eam à se projicere quàm lapidem majorem viribus appropriatum; puer verò parvum longiùs projiciet quàm magnum.

Idem quoque fieri existimandum est in voce. Infima enim vox, cùm sit gravis, uti audivimus, et majorum partium, indiget magno instrumento ut longè ejaculetur, exempli gratiâ campanâ ingenti, nam si vox gravis a vi parvâ exerceatur, vix audietur. Atque vox acuta, quae minorum est partium, ab hac vi longiùs permeabit fortiùsque aerem penetrabit. Unde fit ut mulieres et pueri, cùm parvi vi sint praediti, debeantque loquentes exaudiri, utantur voce acutâ et naturâ (quae sese semper necessitati accommodat) plurimum in voce acutâ possunt: gravis enim eorum vox non tam longè exauditur. E contrario nautae et robusti in voce gravi maximè valent; cùm enim altè clamandum est, utuntur voce gravi, quam velut tonitru exercent. Mediae verò conditionis homines utuntur tenore vel mediâ aliquâ voce, cùm longissimè volunt exaudiri. At si voces inter se comparentur, nautarum et campanarum bassus, propter gravitatem et vim gravitati accommodatam, longiùs exauditur quàm mulierum et tintinabulorum vox acuta, viribus quoque levitati hujus vocis accommodatis. |

⁺Si quis de sermone humano quaerat quâ voce loquatur, id est an ejus vox secundum quantitatem mutetur in loquendo, respondebo parum aut nihil eam mutari in unâ continuâ oratione. Attamen haec periodus voci altiori, illa bassiori (ut ita dicam) saepius effertur. Singulis verò periodis gratiam conciliat non quantitas, sed qualitas, quâ vox non differt secundum acumen et gravitatem, ast eadem nota tum fortiori, tum debiliori, tum suaviori etc. spiritu profertur, ita ut quodammodo comparari possit cum diversis sonis diversorum instrumentorum in eâdem quantitate persistentium, quae differentia, meo juditio, ex figuris rethoricis, exclamationibus, interrogationibus, admirationibus, dubitationibus etc. diversâ admodum qualitate prolatis, petenda est. Diversae tamen periodi diversâ quantitate non rarò efferuntur, ita ut oratio aliquando quintâ, tertiâ, tono aut semitonio, elevetur. Hoc igitur hîc observandum existimo, ne vox elevetur vel cadat per falsas quartas, quintas vel tonos, utque tota doctrina de cantilenis unius vocis hîc observetur, poteruntque singulae saltem periodi orationis, si non etiam media unius periodi, quantitate differre. In diversis autem vocibus mulieres altiùs, id est acutiùs, loquuntur viris, quarum quaedam quintâ, quartâ, octavâ etc. viris altiùs sonant.

Ex dictis videtur a diversis vocibus carmen simul posse recitari in aliquâ harmoniâ eodem modo. Atque in compositionibus musicis diversae partes conjunguntur in singulis periodis, proportione et consonantiâ variatis, observatis etiam octo modis musicis quos vocant, sermonumque sustematibus pro eorum differentiâ distinctis.

+ 6 février-23 décembre 1616
Fol. 42^r-42^v

+ Vocis humanae in dissertationibus ratio.

[p. 95]

⁺

⁺Sunt psalmi aliqui qui in toto cursu vix ullum respectum habent ad finalem notam; aliquando nota, quae quintâ supra eam elevatur, nunquam repetitur, tum etiam alia quaepiam nota saepius auditur quàm vel nota finalis vel principalis aliqua, quae cum finali sustema vel modum efficit.

Vide Psalmum 85. Hîc enim nota quidem finalis iteratur ut; at d la sol re, quae quintâ supra finalem elevatur, toto psalmo vix auditur, nusquam verò in fine alicujus regulae; at c sol fa ut, quae quartâ supra finalem elevatur, ubique auditur et saepissimè.

Vel igitur dicendum est (quod aliàs¹⁾ saepius) hunc psalmum, qui propter finalem chordam prae se fert tonum septimum, esse toni triti, nec authentum, etiamsi cantus non descendat, sed plagalem viz. sexti vulgaris, vel duodecimi Glareani²⁾, ita ut ipsius propria chorda finalis sit c sol fa ut. Sed libertate quâdam antè dictâ, finis statuitur in notâ principali sustematis infra notam finalem propriè dictam. Principales autem notae hîc forent g sol re ut, c sol fa ut, et g sol re ut superius, id est ut, fa, sol. Aut forsitan dicendum erit, modos musicos tali consistentiâ esse compactos, ut quaelibet notae, duae vel tres mediae, licet non sint principales, inferant notam finalem, id est, ut animus his auditis, vel concipiat vel desideret finalem, in quâ quiescat; quae compactio creat modos modorum, quos dixi, pro compactionis differentiâ. Omnes igitur notae mediae proportionem habent ad finalem, ita ut absque hac nihil suave possit emergere; spontè ergo suâ nota finalis propria succedit.

⁺Inveniuntur fermè omnes psalmi desinentes descendere, ita ut finalis nota sit inferior proximè praecedentium. Causa autem consistit in eo, quòd optimum postremò audiendum sit. Si enim proximè praecedens notam^a) finalem foret hac bassior, cùm gravior antehac³⁾ demonstrata sit tardiùs^b) ad aures nostras per | venire acutiore, non tam evidenter, ultimò, et tardiùs notâ finali^c) perciperetur.

Nec obstat si quis inferat jam penultimae notae sonum perijsse. Fateor quidem perijsse, sed diutiùs perijt si penultima sit altior ultimâ: quod enim citiùs ad aures pervenit, citiùs perit.

Praeterea cùm affectus vocum in cerebro non sit momentaneus, sed aliquamdiu permanens, quis dubitet vocem graviorem, constantem majoribus particulis aereis, diutiùs durare et persistere in cerebro antequam discutiuntur, cùm plus molis habeant et substantiae? Cùm autem affectus, conatus, aut memoria praeteritae vocis permaneat, fit ut cantus simplex sit quaedam perpetua harmonia, sintque praecepta phonascorum, non longè dissita à praeceptis componistarum.

Unde sequitur finalem notam optimè fieri infimam diapente in quolibet modo. Nam si foret ea infima diatessaron, posset in dulciori notâ finiri cantus plagalis,

+ Fol. 42^v-43^r
6 février-23 décembre 1616

+ Modos dubios ad suos revocare.

1) Cf. ci-dessus pp. 89-91.

2) Cf. ci-dessus p. 88.

+ Nota finalis cur praecedentibus immediate inferior.

a) nota.

3) Cf. ci-dessus p. 93.

b) tardior.

c) tardior nota finalis.

[p. 96]

⁺ videlicet in eâ quae quintâ finali inferior est, dicereturque authentus modus. Cùm tamen compositio sustematis non rarò plagalem requirat, nihilominus tamen authentus habetur praestantissimus, quia harmonicῶs divisus est. Descendunt igitur proximè praecedentes finalem notae, etiam quia tum sunt partes consonantiae dulcioris, id est consonantiae diapente, quae elevatior est.

⁺Psalmus 127 videtur quinti toni ejusque propria finalis chorda c sol fa ut, nam neque ultra superius c sol fa ut cantus ascendit et utrumque creberrimè auditur, ut quoque media nota g sol re ut. Cùm verò finalis posita est in g sol re ut subit formam octavi toni respectu^a) chordae finalis; sed propter rationem allatam praestat sentire hunc psalmum esse quinti toni, ejusque finalem notam positam esse non in propriâ chordâ, sed saltem in aliquâ principalium. Vide Canticum canticorum^b), cantu 7, fratris¹⁾.

Psalmus 141 in mi desinit, nec ascendit supra la, nec descendit infra ut. Cujusnam igitur videtur modi? Cùm desinat in mi, certum est referendum esse ad modum deutri, cùm in nullo sustemate vulgari Glareano relicto, mi interveniat tanquam aliqua principalium. Tum etiam sequitur esse quarti modi, quia la aliquâ principalium necessariò constituitur. Ast mi finale supra se hîc habet quartam, infra se verò tertiam majorem, unde dicendum videtur alias quoque proportiones, praeter quartas et quintas, sustemata modorum aliquando formare. Ita ut hîc referendus sit ad modum quartum, sed minoribus proportionibus constans, ut antea alubi²⁾.

⁺Cùm dixerim³⁾ radios solares esse corporeos, quin igitur a vehementi, imò levi vento, discutiuntur, ita ut Sol aut caeterae <stellae>^c) a nobis conspici non possint?

Respondeo^d): Quia radij tam profusè affatim et abundanter accidunt, tamque citò discussi reparantur, cùm incomprehensibili tempore tantum spacium, quale est inter Solem et nos, dimetiantur, ut venti vis, celeritas, perditio discussorum radiorum nullam proportionem habeant ad radiorum abundantiam, celeritatem et subtilitatem. Semper enim novi radij praestò sunt in locum pereuntium succedere^e), ita ut crassities visûs nostri ne minimum quidem interstitium aut pausam in luce percipere possit.

⁺Aristoteles scripsit⁴⁾ mare salsum esse propter Solem, qui illud urit. At forsitan dici posset sal esse ipsam Solis vel radiorum substantiam, quae aquis immixta, corpus acquisivit propter quandam subtilem mixtionem, qualem in essentijs quintis alchimistae non rarò experiuntur: est enim sal mirabilis et subtilissimae naturae se-

+ 6 février-23 décembre 1616
Fol. 43^r

+ Modos dubios ad suos revocare.

a) respectus.

b) cant. cant.

1) Jacob Beeckman, probablement encore en fonction à Zierikzee.

2) Cf. ci-dessus pp. 90-91.

+ Solis radij cur a vento non disijciantur.

3) Cf. ci-desuss p. 78; cf. aussi pp. 28, 32-33 et 92.

c) stellae omis.

d) resp.

e) succedentes.

+ Mare cur sit salsum.

4) Meteorolog., Lib. II, cap. 3: de Mare salsedine.

[p. 97]

⁺cundum spagyricos et prodigio | sae virtutis. Experientia etiam docet sal fieri materiâ lucis. De nocte enim mota, aqua marina scintillat et illustrat aerem, non aliter quàm oleum incensum, quod aqua dulcis non efficit; unde non temere concludo salem esse quod oculos nostros penetrat, à spinis salsis piscium avolans. Mediterraneae aquae autem non sunt salsae, quia paucae sunt respectu Oceani et nuper natae, suntque tot substantijs dulcibus factae, ut Sol in ijs nihil possit.

⁺Quaeritur cur aspectus planetarum ¹⁾, vires habere dicantur in haec inferiora²⁾.

Habent quidem simile quid cum consonantijs musicis^a), sed alius illinc vires alias^b) deducit^c). Ego id impraesentiarum, quomodo faciendum sit, non video. Hoc verò non absurdum videatur, nec longè petitum, vires scilicet emergere propter reflectiones, quae semper ad idem punctum cadunt, ita ut nullae partes coeli afficiantur quàm vel unica vel duae vel tres vel quatuor vel sex, multò aliter quàm si distantia duarum stellarum foret prima vel incommensurabilis cum toto coelo. Tum enim radij reflectendo per totum omninò coelum spargerentur, secundum proverbium: Vis unita fortiùs agit, sparsa verò debiliùs. Sive enim corporeum et reale sit, sive octavum coelum vel materia fluida^d) ad quam stellarum lux reflectitur, certum est ab illis partibus incalescentibus et affectis haec inferiora quoque moveri; affectus enim notabilis existit, cùm tota vis in paucas partes exprimitur. Si verò materia ibi nulla sit in quâ figatur lux, dico ipsam lucem profusè eodem loco convenientem, corporeum, virtute praeditum, imò visibile quoddam, interdum formare, ut videre est in cometis, quorum materia non alia statui potest quàm lux densata, multâ luce undique in eundem locum impactâ.

An verò fluxus et refluxus maris (cujus causa Luna est et ejus oppositum) et cometae, qui suum cuique planetam sequuntur, nos doceant reale quid esse in coelo, ubi radij figi possunt, alij videant.

⁺Cur ventus orientalis est frigidus, posito Terrae motu ab Occidente in Orientem?

Quia occurrente vento, aeri impinguntur duo corpora, aer et ventus, ad invicem, unde procul dubio aer quid patitur simile sonis. Non tamen sonum facit ille occursus, quia non fit subitò; movet verò corpora quia multae partes aeris, imò totus aer movetur. Cùm igitur ventus aeri committitur, discutiuntur violentiùs aeris

+ Fol. 43^r-43^v
6 février-23 décembre 1616

+ Planetarum aspectus quas vires habeant.

1) Les deux premières figures désignent la conjonction et l'opposition; les trois suivantes représentent les figures qu'on obtient en joignant par des lignes droites de divers signes du zodiac: le trigonum, le tetragonum et l'hexagone. Ptolemee avait écrit amplement sur ces σχηματισμοί ou radiationes dans son Quadripartitum et dans ses Harmonica.

2) Rappelons, parmi la foule d'auteurs, aux considérations de Kepler (Mysterium cosmographicum, 1596 et Tertius interveniens, 1610).

a) d'abord musicis unisono, octava, quinta, quarta; puis les quatre derniers mots barrés à l'encre du texte.

b) illas.

c) deducit.

d) materiam fluidam.

+ Ventus orientalis cur frigidus.

[p. 98]

⁺ partes ac fortiùs corpora penetrant; aut, veriùs loquendo, calor qui continetur in aere, per concursum illum fortiter exprimitur. Calore expresso fit caloris carentia quae frigus est. Aere autem suo calore privato, aqua suum continere non valet, cùm aer pateat ad illum excipiendum atque iterum exprimendum per ventum orientalem, id est concursum aeris et exhalationum, quae materies sunt ventorum. Imò calor in aquâ est accidens, quod continuò diffluit et a calore celesti restauratur. Unde conficitur calorem sponte suâ avolare, et a gravitate aquae exprimi; avidè autem ab aere excipitur, quia suo hîc calore est privatus et viae patulae sunt, quas aer, ex aquâ ascendens, ingreditur; nec tamen copiosiùs a coelo potest restaurari quod avolavit, quàm antea, unde fit ut calor diminuatur.

⁺Venti materia est vel aer purus, qualis ille est qui e follibus exprimitur, vel vapor, qualis ex ollâ fervente aqueus exit, vel fumus qui à foco per caminum avolat, vel ignis ipse, ut in fornace ignito et fervido, ubi foramen patet, videre est.

Excitantur igitur venti in aere primum ab igni et calore so | lari aerem ingrediente et, ut ita dicam, solvente; capit enim aer calidus majorem locum frigido. Si igitur aliquâ in plagâ Solis calor plus solito ferveat, aer dilatatur atque undiquaque recedit, cùmque aeris summa superficies sit plana et à centro Terrae aequidistans, fit ut altiùs ibi aer assurgat; volvitur igitur ad locum decliviorem quandoque locus concalefactus amplus est, ventus fit fortis propter multitudinem et abundantiam aeris cadentis, ut in magnis fluminibus et aquaeductibus videre est: quò enim latiores sunt, eò fortiùs et celeriùs moventur, nisi à tergo aqua deficiat. Magnus etiam calor, parvo fortiorem ventum excitat, quia altiùs aer assurgit ideòque magis praeceps descendit, ac propterea violentior fit, ut in aquaeductibus, in quibus ab unâ parte aqua multò altiùs sita est quàm in alterâ.

Secundò ventus fit quando aliqua plaga fit frigidior calorque exprimitur atque aer subsidit. Tum enim ab alijs locis undique in hunc locum decliviorem aer devolvitur. Primum autem summa aeris moventur, tandem verò totus aer unâ rapitur, unde fit ut nubes vento futuro non rarò videantur procedere. Medium etiam frigefacti aeris non movetur, quia undique aequaliter eodem concurritur, ut neque aqua urinanti gravis est. Aerem autem subsidere posse certum est; quae enim alia ratio dabitur diversarum refractionum in diversis regionibus, etiam coelo sereno et eodem tempore anni? quod nautae testabuntur, quibus Sol multis diebus ante tempus, ab astronomis calculatum, apparuit in borealibus partibus Terrae¹⁾, quae ratio

+ 6 février-23 décembre 1616
Fol. 43^v-44^r

+ Ventorum materia et ratio.

1) Pour cette anomalie, discutée par plusieurs savants, cf. la traduction latine qui parut la même année que l'original hollandais: Diarium nauticum seu vera descriptio trium navigationum admirandarum et nunquam auditarum, tribus continuis annis factarum, a Hollandicis et Zelandicis navibus, ad Septentrionem, supra Norvagiam, Moscoviam et Tartariam, versus Catthay et Sinarum regna; tum ut detecta fuerunt Weygatz fretum, Nova Zembla et regio sub 80 gradu sita, quam Groenlandiam esse censent, quam nullus unquam adiit. Deinde de feris et trucibus Vrsis aliisque monstris marinis et intolerabili frigore quod pertulerunt. Quemadmodum praeterea in postrema navigatione navis in glacie fuerit concreta, et ipsi nautae in Nova Zembla sub 76 gradu sita, domum fabricarint, atque in ea per 10 mensium spatium habitarint, et tandem, relictâ navi in glacie, plura quàm 380 milliaria per mare in apertis parvis lintribus navigarint, cum summis periculis, immensis laboribus, et incredibilibus difficultatibus, Auctore Gerardo de Vera Amstelrodamense (gravure) Amstelredami, ex Officina Cornelii Nicolai, typographi ad symbolum Diarii, ad Aquam. Anno M.D.XCVIII, pp. 25-26.

[p. 99]

⁺ ad magnas refractiones referenda est, ut Miverius¹⁾ et Keplerus²⁾ ratiocinantur. Refractionis tantae causa est aeris densitas, densitatis frigus. Fit igitur frigore aer crassior et contrahitur, subitò quidem expresso calore, propter minorem <quàm> solitam^a) partium aerearum ab invicem distantiam; at longo usu et consuetudine frigoris in frigidâ plagâ, ita aer subsidit, ut inde immanes illae refractiones subducantur.

Tertiò et quartò eodem pacto vapor et fumus aerem dilatant suo ingressu suntque illi venti ex Terrâ emergentes^b): dicuntur enim loci in medio maris siti, ubi^c) de die ad Terram undique ventus spirat, de noctu verò à Terrâ undique ad mare - de die scilicet Sole vapores ex aquis excitante, de nocte verò ignibus subterraneis in Terrâ praevalentibus et exhalationes eructantibus. Ad has insulas acceditur de die, ab illis verò de nocte naves solvuntur.

Haec breviter de materiâ ventorum dicta sint, quae non rarò implicantur; sed dicta sufficiant.

⁺Si verum est quod supra³⁾ de causâ aspectuum, haec inferiora moventium scripsi, necesse erit ut quintus quoque aspectus addatur, id est, ubi coelum dividitur in quinque partes aequales, ac stellae ab invicem per quintam partem coeli removeantur, aspectum hunc facturae. Eâdem enim causâ huic aspectui majores vires attribuo^d) quàm aspectui sextili, quia hîc pauciores coeli partes lumine afficiuntur^e). In * enim sex, in quintili, ut ita dicam, quinque tantùm partes inficiuntur. Tum etiam musicis consonantijs omninò aspectus respondebunt.

⁺Sententia philosophorum fermè omnium est, visum esse momentaneum, id est, uno momento lucem, | vel species quas vocant, à re visâ ad oculum nostrum pervenire, quam sententiam, licet tot et tantos authores habeat, veritati non esse consentaneum definivimus antehac⁴⁾.

+ Fol. 44^r-44^v
6 février-23 décembre 1616

1) Daniel Miverius, né à Lille, docteur en philosophie et médecine de l'Université de Padoue (1594), avait été médecin à Flessingue, à Middelbourg et à Goes, d'où il retourna à sa ville natale. C'était à Goes qu'il composa: Danielis Miveri Apologia pro Philippo Lansbergio ad Iacobum Christmannum. In quâ Prop. 16 Lib. IV Triangulorum Lansbergij (additâ ampliore autoris demonstratione) itemque Regiomontani, Copernici ac reliquorum praestantiorum Mathematicorum doctrina à calumnijs quas Christmannus lib. suo observationum Solarium inseruit, defenditur, ac varii illius errores tum in Geometriâ tum in Astronomiâ deteguntur; multa quoque de observationibus, refractione, parallaxi ac similibus disseruntur; adiicitur denique Ephemeris motûs Solaris Anni à N.C. 1603 ex novis Tabulis Lansbergii supputata. Iulius Caes. Scalig. ad Cardanum: Studio (etc.). Mittelborgi, Apud Richardum Schilders, Anno CIƆ.VCII (sic pro 1602).

2) Ad Vitellionem Paralipomena quibus Astronamiae pars optica traditur, potissimum de artificiosâ observatione et aestimatione diametrorum deliquiorumque Solis et Lunae. Cum exemplis insignium eclipsium. Habes hoc libro, Lector, inter alia multa nova, Tractatum luculentum de modo visionis et humorum oculi usu, contra Opticos et Anatomicos. Authore Ioanne Keplero, S.C.M. Mathematico(vignette) Francofurti, Apud Claudium Marnium et Haeredes Ioannis Aubrii. Anno M.DC.IV. Cum privilegio S.C. Maiestatis, cap. IV,, 9: de Observatione Hollandorum in alto Septentrione (pp. 138-143).

a) minus propter solitam.

b) d'abord emergentes narratur; puis narratur barré.

c) d'abord unde, puis barré et ubi dans l'interligne.

+ Planetarum aspectus quintus.

3) Cf. ci-dessus p. 97.

d) attribuit.

e) d'abord afficiuntur ac proinde; puis ac proinde barré.

+ Lucem tempore moveri probatur.

4) Peut-être l'auteur vise aux pp. 28, 92 et 96; cf. cependant p. 20, n. 1.

[p. 100]

⁺

Poterit tamen praeterea infirmari etiam hac ratione, quia, si verum foret lucem vel species momento accidere, momento quoque evancesceret, ut^a) extinctâ candelâ vel interceptâ Solis luce, ne murum possit illustrare etc., nulla vestigia lucis ne ad momentum quidem temporis, manere videntur. At si lux vel species <incidat>^b) in rem subtiliorem quàm est murus, atque tali loco positam, ubi temporis differentia atque duratio exquisitè animadverti potest, cernes momento illam non perire.

Exempli gratiâ, si in oculum nostrum incidat lux à re reflecta (ut solet) resque interim raptim moveatur, res videbitur duplex oblonga etc., quae est unica, globosa etc. In trocho quoque, si unicum punctum coloretur isque in gyrum (ut fit) moveatur, videtur in trocho circulus coloratus, cùm unicum tantùm punctum oporteret videri diverso loco, diverso tempore positum; at quia trochus velociùs movetur quàm species in oculo perit, videtur circulus. Hinc concludamus, si placet, lucem venire ut perit, atque utrumque fieri non momento, sed in tempore. Ad haec, si Solem aspicias, immediatè apparebunt, etiam clausis oculis, varij colores, qui nihil aliud sunt quàm radij solares pereuntes.

⁺Dicit Fernelius, Lib. 7, cap. 2 Physiologiae¹⁾ alimentum trahi à singulis partibus specie halitûs, ex quo ratio augmenti in homine deduci potest. Halitus enim in vacua partis loca admissus, fit ibi subtilior per calorem; extenditur igitur magis, parsque ipsa in pueris propter mollitiem cedit fitque amplior. Mutato autem hoc halitu in corpus et carnem, partes in distantiâ noviter acquisitâ perstant, non aliter quàm digito in ceram immisso, puteus remanet. Tum demum subintrat alius halitus idem agens, atque hoc pacto per totum corpus halitu agente, crescit puer; adultis verò duriores partes non cedunt.

⁺Dixi aliàs²⁾ Terram esse in medio mundi propter stellarum lumen, se in Terram vibrans. Nunc hoc addo Terram esse vel in medio mundi vel in concursu virtutum octavi coeli à stellis exeuntium: existimandum enim est quasdam stellas emittere virtutes, quae Terram et Lunam afficiunt, Terraque consistit in loco illo, qui medius est omnium virtutum in Terram efficacium. Sunt enim stellae innumerabiles et magnitudine immensurabiles, omnesque virtutes in Terrâ tanquam parvo circulo, aut potiùs puncto, coeunt, ubi necessariò compressae, densae, compactae. Ac propterea fortissimae sunt, cùmque respectu universi Terra non magis hunc quàm alium locum appetat, sed quovis loco possit consistere, haud magno negotio a stellis pulsa, in medium detruditur, quod medium non necessariò est medium universi, sed medium in quod virtutes omnes Terram moventes, potentiâ aequales sunt.

+ 6 février-23 décembre 1616
Fol. 44^v

a) d'abord ut videtur; puis videtur barré. - Les corrections précédentes à l'encre du texte.

b) incidat omis.

+ Augmenti in homìne ratio.

1) Cf. p. 303 de l'édition citée ci-dessus p. 23.

+ Terra est in medio virtutum planetarum^c).

c) planetariarum.

2) Cf. ci-dessus p. 26 et d'ailleurs p. 20, n. 1.

[p. 101]

⁺

Aut si mavis Solem quiescere, dicas Solem a virtutibus octavi coeli affici et in mundi medium depelli; Terram verò et caeteros planetas esse ejus naturae ut octavum coelum in eos nihil possit, sicut magnes nihil potest in reliqua metalla praeter ferrum; ⁺Solem verò posse vires suas exerere in omnes planetas et in Terram eosque à se repellere ad aliquam distantiam pro naturâ singulorum, videlicet prout hic minus patitur, ille magis, propter magnitudinem corporum et naturam, quâ radios solares avidè minus vel magis recipiunt. Soli verò facilè est illos movere, quia ad quemlibet locum aequaliter propendent; praeter ipsum Solem, ad quem vi octavi coeli omnia aliquo modo | deprimuntur omnesque planetae Solem ipsum corpore contingerent, nisi vi Solis repellerentur, ut dictum est. Excentricitas autem nascitur, quia in Sole omnes partes non sunt aequaliter potentes ad repellendum, hacque parte minus, illâ magis potest.

⁺Haec speculatio talis videtur, ut astronomi^a) periti possint ea omnia phaenomena excusare. Si non possint Sole quiescente, dicant illum moveri super centro suo, partesque inaequalis potentiae loco mutari; dicant praeterea partes esse quasdam, quae in hunc planetam plus possint quàm in illum etc. Tandem Luna dicatur propter levitatem aetheri, qui Terrae circumstat, innatare, <et>^b) omnia semel mota nunquam quiescere.

⁺Vis stellarum non est lux pura, qualis est Solis jubar - multò enim majus lumen nobis praetereat ob copiam huc confluentem - sed est substantia energetica, luce mixta, omnium virtutum et animarum apud nos author^c), qualem confusionem in flammâ^d) foci videmus, differente à flammâ candelae multò puriore.

⁺Cùm aer rebus omnibus apud nos positis ab omni parte aequaliter incumbat, si aer aliquâ parte auferatur, res eô premitur ab aere parti adversae incumbente, quod fuga vacui vocatur. Cùm verò ad aliquam partem rei accedit substantia, quae rei poris exquisitè respondet, aerque eo loco tali substantiâ plenus sit, remanet ibi minus aeris puri, quia pars aeris spiritui illi cedit; ergo minus aeris illam partem premit parte hac abjectâ. Spiritus verò ille non incumbit rei, sed absque obstaculo transit, unde fit ut res ad illam partem moveatur, ubi subtantia vel spiritus ille aeri immixtus est.

Hoc pacto magnes trahit ferrum. Virtus enim magnetis¹⁾ miscetur aeri, ita ut ibi tantum aeris non sit, qui obstare possit ne res ab adversae partis aere eô premeretur. Vis autem magnetis illa corporea transmeat ferrum liberè absque obstaculo ideòque non movet. Sic argentum vivum aurum, aqua pluvia Terram ingreditur. Pellit autem magnes ferrum et magnetem alium cùm vis contrariâ parte ingredi-

+ Fol. 44^v-45^r
6 février-23 décembre 1616

+ Sol planetas à se repellit.

+ Sol movetur super centro suo.

a) astronomici.

b) et omis.

+ Planetarum lux qualis.

c) authores.

d) d'abord flamma ignis; puis ignis barré à l'encre du texte.

+ Magnes quomodo ferrum trahat.

1) En haut de la deuxième colonne qui commence ici, on avait écrit, en encre plus ancienne que celle de notre texte, un extrait de César, de Bello gallico, Lib. I, (en marge: Mercatores ministri luxuriae). Notre texte est continué au dessous de cette note.

[p. 102]

⁺tur; multae enim res sunt, quae rectae vel unâ parte poros et foramina quaedem transeunt, quae versae et alterâ sui parte non penetrant. Spiritus autem hic versus ferrum et magnetem quidem penetrat^a) (aliàs enim omnia alia itidem moverent), sed non tam liberè; vallis^b) enim quibusdam in itinere haesitat, aegriùsque transit. Sic ventus domum quidem movet, sed si fenestrae pateant oppositae atque in medio obstacula quaedam posita sint, quibus ventus transmeando impingat, mirum quam fortiter res in domo sitas ipsamque domum moveat!

⁺Fernelius, cap. 3, Lib. 2, Meth. Med.¹⁾ dicit sectâ venâ totum sanguinem effluere. At quî potest ex inferioribus partibus?

Respondeo^c): Venae ab omnibus corporis partibus aequaliter premuntur, ut ille qui in aquis mergitur²⁾. Apertâ igitur aliquâ venâ, partes omnes corporis venas prementes expellunt sanguinem, quo expulso partes in se concidunt. Naturaliter enim omnes res, communi aliquo tegumento velatae, quàm proximè sibi junguntur, si flexibiles sint, nisi venarum plenitudo, vel aliud quid, obstet. |

⁺Iecur sugit alimentum per venas meseraicas, quia ab alimenti spiritibus corpus jecoris dilatatur calore; sedato calore id, quod suxerat, in venas dimittit coincidendo, per quas illud simili coincidentiâ partium undique aequaliter distribuitur.

⁺Calor trahit³⁾ per fugam vacui ut calidum cubiculum et lucerna undique clausa, in quâ candela ardet, aerem; lampadis flamma oleum, candelae saevum. Ascendit enim oleum per filum lampadis non tam quia attenuatur (nam necdum in halitum mutatur)^d), sed cùm flamma circumcirca omnia consumat, necessariò locus replendus est vel aquâ vel oleo. Quamquam autem aer celeriùs ad locum vacuum permeat quàm oleum, semper tamen parum olei unâ ascendit; tantum scilicet, quantum necesse est. Pro necessitate enim flamma propius oleum vel saevum se inclinat.

Accidit huic rei praeterea simile quid panno oblongo, quo aqua e situlâ educitur. Cùm enim pannus et filum candelae madida sint, pars suprema excidens vel consumpta, dum consumitur, trahit inferiorem et haec infimam, quia aliquo saltem nexu humidum humido copulatur: tum etiam pori panni vel fili aptiores videntur recipiendo oleum et aquam quàm aerem; imò etiam interiora absumuntur et excidunt, exteriore superficie panni vel fili madida existente, ita ut similitudine quâdam fistulas referunt, per quas minimo negotio humida suctu hauriuntur.

⁺Medicamentum purgans tertijs qualitatibus, id est totius substantiae familiari-

+ 6 février-23 décembre 1616
Fol. 45^r-45^v

a) penetrant.

b) vacis.

+ Venâ sectâ quomodo totus sanguis effluat.

1) Cf. pp. 35-36 de l'édition de la Methodus medendi citée ci-dessus p. 34, n. 1.

c) Resp.

2) Cf. ci-dessus p. 26.

+ Iecinoris actio qualis.

+ Oleum cur ad flammam ascendat in lampade.

3) Reminiscence, semble-t-il, de Galien (cf., par exemple, de Nat. facult., Lib. I, cap. 12-15 et Lib. II, cap. 1; de Febrium differentiis, Lib. II, cap. 15 et de Locis affectis). Cette doctrine se retrouve chez Cardan et ailleurs. Cf. aussi ci-dessous pp. 128 et 142.

d) pas de parenthèses.

+ Medicamentum purgans trahit ut magnes.

[p. 103]

⁺tate, non aliter attrahit proprium humorem quàm magnes ferrum dictus est¹⁾ attrahere. Corpus enim nostrum est μικροκόσμος omnesque partes ab invicem aequaliter comprimuntur, ita ut non magis in nobis possit esse vacuum quàm in μακροκόσμῳ, humoribus et partibus ita mutuò cohaerentibus, ut mobilia minimo labore in alium locum detrudi possint, si viae pateant, qualiter aequipondera^a) aquae in aquâ quemlibet locum datum tenent. Medicamentum igitur humori existens, simile emittit de se vaporem, qui magis aptus est ingredi humorem purgandum quàm alium quemvis; trahit eum igitur, ut antè¹) de magnete dictum est.

⁺Dicit Fernelius²⁾ in solo corde vim pulsandi non esse, verùm etiam in ipsis tunicis arteriarum, quia eodem momento cum corde moventur. Sed cùm non parum absurdum hoc videatur, et credi vix possit vim talem in tunicis haerere, nec perspici quomodo illîc haereat, quin dicimus spiritum in arterijs^b) immissum tam celerem esse ut momento physico in omnes corporis partes pervadat, ut lux ad oculos, vox ad aures; et cùm perpetuò arteriae spiritu turgeant, ut tubi aquâ vel aere pleni. Si enim tubis aquâ plenis aquae quiddam infundatur, statim ex aliâ parte tuborum aqua effluet; sic etiam si vento pleni sint, eodem quo os admoves, momento, ventum ad aliam extremitatem senties. Sic nervi, cùm spiritu pleni sint: cerebrum extrema ossa movet, unico momento spiritu spiritum pellente. Momento physico^c) dixi, quia sensui momentaneum videtur, quod mathematicè in tempore fit.

⁺Dicit Fernelius, Lib. 3, cap. 17, Pathologiae³⁾, febrem primariam vulneri quod legitimum pus reddit, supervenientem, ipsum pervertere, omninòque febres concoctionem in urinis etc. impedire. Quod ideò fit, quia vapor ille febrilis impurus calori concoquenti permiscetur, a corde in omne corpus distributus, adeò ut calor noster fiat impurior ideòque imbecillior, ut fit in igni foci, cui extraneus vapor multus admittetur, estque propterea obscurior luce candelarum. |

⁺Si quis scire velit ut ignis perpetuus in Sole et stellis fovetur⁴⁾, animo consideret ille omnem ignem ascendere, et Solem, unde venerat, quasi affectare, fierique luminis solaris materiam. Levitas lucis causa est cur supra aerem, et forsitan etiam supra Lunam, ascendit lux, ibique existens ab octavi coeli viribus pellitur ad Solem, et Sol stellarum materiam ad ipsas repellit, utunturque stellae et Sol vicissim operâ

+ Fol. 45^v-46^r
6 février-23 décembre 1616

1) Cf. ci-dessus pp. 36 et 101-102.

a) aequipondia.

+ Arteriae, quomodo per se pulsent.

2) Cf. pp. 293 et 297 de l'édition des Physiologiae Libri VII (partie de l'Universa medicina) citée ci-dessus p. 23.

b) d'abord arteriis contentum tam celerem esse; puis les cinq derniers mots barrés à l'encre du texte.

c) phy souligné.

+ Febris cur concoctionem impediat.

3) Cf. p. 458 de l'édition indiquée dans la note précédente.

+ Sol quomodo nutriatur.

4) Cette note semble se rapporter à celle de la page 104 ci-dessous, où l'auteur cite Tycho Brahe. Celui-ci avait supposé que ‘Sol, Luna et reliqua omnia corpora’ sont composés ‘e caelesti et aetherea materia, quae qualis sit, vix exprimi potest’ (cf. ses Epistolae citées (1596), p. 138).

[p. 104]

⁺ mutuâ multaque exeunt à stellis quae Soli, multa à Sole quae stellis in alimentum cedunt. Alitur autem Sol sicut flamma candelae aere et saebo; Sol verò solâ luce alitur, quae ipsi circumjecta est ut aer flammae, incenditurque et attenuatur quod Soli proximè conjunctum est et dispergitur; in cujus locum aliud succedit idque iterum disjicitur, sicut aer flammae circumstat.

Quomodo autem lux circa Solem incendatur, ipsum Solem ingrediendo, sive Sole motu quodam ipsam percutiente, necdum mihi liquet; sufficiat lectori Solem esse ellichnium ἀσβεστόν.

⁺Prope Salmuriam in Galliis vidi¹⁾ fontem ad pedem montis, 24 horis bis salientem, reliquis verò horis intermedijs quiescentem. Ex quo colligitur fontem illum fluxum et refluxum maris observare, unde iterum sequitur, quod antè²⁾ scriptum reliqui, Terram esse confertam cuniculis subterraneis, imò plenam speluncis, in quibus aqua dulcis continetur, per Terram transcolata, quae aqua cum mari ascendit^a) et decrescit, ut in puteis Bredanis fieri proditur. Hinc tertiò sequitur fontes fieri naturali machinâ Heronis, sponte suâ in montibus fabricatâ, quâ aqua altiùs ascendit ipso mari, quod alubi³⁾ apertiùs scripsi ibique modum aperui quo natura eam machinam minimâ operâ solet producere.

⁺Posset quis dicere ex ijs quae antè⁴⁾ diximus, Solem non esse corpus solidum, sed natus ex concussu radiorum stellarum octavi orbis illudque medium concursûs, unde radij octavi^b) coeli concurrentes undique sparguntur et ad invicem reflectuntur, vocari Solem^c). Paulò aliter cometas oriri prodidit Tycho Brahe⁵⁾.

⁺Cometae moventur ad motum orbis in quo sunt, sequentes aliquem planetarum, quia locus, in quo planetae moventur, constans radijs, aethere vel aliâ quâvis substantiâ, propter motum planetae unâ rapitur.

⁺Corpora magna, qualia sunt Terra et planetae, semel mota, etiam in pleno, videlicet aere vel aethere, perpetuò, vel uti perpetuò, moventur propter eorum magnitudinem. Videmus enim in aere trochum semel motum diù moveri; sic in

+ 6 février-23 décembre 1616
Fol. 46^r

+ Fons quidam cur 24 horis bis saliat.

1) Beeckman avait étudié à Saumur en 1612.

2) Cf. ci-dessus pp. 76-77.

a) argescit.

3) Cf. ci-dessus pp. 72 et 74-77; cf. aussi pp. 8-9 et 15.

+ Sol qualis fortasse.

4) Cf. ci-dessus pp. 86 et 103-104.

b) d'abord octavi vel; puis vel barré.

c) D'abord solem, sic enim; puis sic enim barré.

5) Tycho Brahe a parlé de la nature des comètes aux pp. 159-162, 180-181 et 254 de son de Mundi aetherei recentioribus phaenomenis Liber secundus etc. (Vraniburgi, 1588), ainsi qu'aux pp. 607, 646, 649, 651-652 et 794-787 de son Astronomiae instauratae Progymnasmata (Pragae, 1602). Mais peut-être il s'agit dans la note présente de ses Epistolarum astronomicarum Libri (Uraniburgi, 1596), cité ci-dessus pp. 2-3. En admettant que la nature des comètes est céleste, il parle ici de leur génération aux pp. 118-119, 121, 124, 126-127, 139, 141-142, 143, 146-147, 161, 162-163, 165, 173, 177, 285 et 303. Ainsi il avance (p. 143) que cette génération se fait par la pénétration de lumière extérieure: ‘sunt nequaquam partem corporis, sed defluvium quoddam radiorum solarium illud penetrantium’ (pp. 173 et 177).

+ Cometae cur sequantur planetam orbis sui.

+ Mota semel semper moventur in magnis corporibus, etiam fere in pleno.

[p. 105]

⁺ aquâ navis semel mota, diùtius movetur propter ejus^a) magnitudinem. Quantò igitur diutiùs movebitur Terra semel mota?

⁺Als ghy schouwen verbeteren wilt, die teghen een hoogh huys staen of daer den wint van boven in de schouwe valt, so maeckt op de schouwe een valleken, dat toevalt met den wint, diet doet rooken, ende van selfs wederom opengaet, ende tersyden aen de schouwe ofte binnen in huys, in de hanebalcken, een casse ofte back, daer eenen blaesbalck in sy, wiens pype in de schouwe steke. Als dan het valleken door den wint de schouwe boven toestopt, so moet den blaesbalck opengaen ende den roock, die niet uytvlieghen en kan, innemen ende dan vanselfs wederom toevallen ende den roock ergens quyt werden.

⁺Men kan een gaetken wel stoppen met een houdtken, dat op het water dryft. Teweten als het water hooght, dat het houdtken dan teghen het gat perse; ende ist, dat het gat te hooghe staet, so kan men maken, dat het houdt wat verre boven het water kyckt ende uytsteeckt. |

⁺Ick stondt op den toren van Zyricksee ende mat hoeverre dat de steden int ronde van malcanderen laghen door Snellii¹⁾ begeerte ende leverde hem dit:

Goeree light van Berghen op Soom 109⅓ graden.
Bergen op Soom van Steenberghen 20 graden ruym.
Goeree van Den Briel 18½.
Berghen op Soom van Der Goes 62⅓.
Der Goes van Middelborch 45½.
Middelborch van Reinisse int lant van Zyricsee 82½.
Reinisse van Goeree 59⅓²⁾.

⁺Als men met den vyngher op een tafel speelt, ons dunckt, dat wy het liedeken spelen, dat wy synghen of in ons gedachten hebben. Hoe kompt dat?

Om dieswille, dat men int pooghen de voys houdt van het liedt, al en past het geluydt van kloppen op de voys niet, also dat het een ander verstaen kan. Nam conatus apud animum nostrum vel fortior vel debilior exprimitur in manibus nostris, eo modo quo solemus conatum cantando secundum notas musicales variare; duplò igitur fortior conatus diapason facit etc. Twelck men meughelick wel soude

+ Fol. 46^r-46^v
6 février-23 décembre 1616

a) d'abord, ejus gravitatem; puis gravitatem barré. - Ces corrections à l'encre du texte.

+ Schouwen verbeteren.

+ Fluxu et refluxu in foramine per lignum obturare.

+ Locorum quorundam distantiae.

1) Willebrord Snellius à Leiden. Cf. p. 21, n. 2.

2) On ne retrouve pas les données précédentes dans l'ouvrage qui parut l'année suivante: Eratosthenes Batavus de Terrae ambitûs verâ quantitate, a Willebrordo Snellio, Διὰ τῶν ἐξ ἀποστημάτων μετρουσῶν διοπτρῶν, suscitatus (vignette). Lugduni Batavorum, Apud Iodocum à Colster, Ann. CIƆ.IƆ.CXVII; in-4^o; 264 pp. On ne les retrouve pas plus parmi les notes ultérieures de Snellius, publiées par le P. Bosmans S.J. dans son Le degré du méridien terrestre mesuré par la distance des parallèles de Berg-op-Zoom et de Malines par Willebrord Snellius (Annales de la Soc. scientif. de Bruxelles, t. XXIV, 2e partie, 1900).

+ Consonantiae in conatu animae consistunt.

[p. 106]

⁺ konnen gewaerworden, indien men veel schaelkens neffens een hinghe, met sooveel gewichte in d'een schale als de proportie van het liedeken, dat men synckt, uytwyst. Men soude sien, dat men met de handen op de ledighe schalen kloppende, speelende^a) elck op syn note, datse opgaen souden, ergo so heeft het pooghen kracht naer advenant de proportien van het liet.

⁺Om water op te malen mejne ick, dat oock dienen soude een rondt dinck, van binnen gelyck eenen wenteltrap, twelck ick vooren¹⁾ gebruyct hebbe om om op de schouwen te setten teghen den roock, twelck sal staen gelyck een boor, ende rasch gedraeyt^b) synde, sal water opgeven.

⁺Als eenen back waters overloopt, ende dat ghy het onderste water begeert wech te laten loopen, omdat het vuylst is of andersins, so sedt een buyse byna tot aen de grondt ende laetse boven uyt kycken so hoogh als ghy den back vol houden wilt, so sal het opperste water het onderste uytdrynghen.

⁺Die verwondert is waerom dat den carbounckel int doncker gesien wort, die ondersoecke de reden, waerom dat een wit steenken beter kan gesien worden dan een swart, selve int doncker, ende laet hem dan achten, datter wel dynghen konnen gevonden worden, die de oorsaken van gesien te worden noch beter hebben dan een wit dinck. Ende sal bevinden, datter altyt eenichsins eenich licht moet syn, dat in oft op den steen vergadert wort.

+ [23 décembre 1616]
Fol. 46^v

a) speelde.

+ Water op te halen met een wenteltrap.

1) Cf. ci-dessus pp. 45 et 64.

b) gedraet.

+ Water, dat vuylst is, vant suyverste te scheyden.

+ Carbonculus cur in tenebris videatur.

[23 December 1616]

⁺Den 23^en December an^o 1616 observavi Solem ipso meridie aeneo quadrante Lansbergij²⁾ fuitque elevatus 15° 2′½ schaers te Middelborch in Zeelant³⁾.

⁺Vooren⁴⁾ staet, hoemen een uergelas maken sal van water teghen het stocken van het schip, maer indien dat noch niet perfect en is, so mach men noch een maken

+ Sol observatus 1616, 23 Dec.

2) Philips van Lansbergen, né à Gand en 1561, fils de Daniel, seigneur de Meulenbeke, s'enfuya pendant les troubles, en France et en Angleterre. Après son retour il fut ministre à Gand (1579), puis à Anvers. Après la reddition de cette ville (1585), il se rendit en Hollande, se maria avec Sara Lievaerts, et fut nommé, en 1586, ministre à Goes, où il s'occupa aussi de l'étude des mathématiques. Il était l'ami du père de Beeckman et tâchait de reconcilier celui-ci avec les ministres de Middelbourg (cf. la Biographie); cependant Van Lansbergen lui-même fut mêlé à Goes en querelles théologiques, politiques et médicales, qui furent cause de sa démission en octobre 1613. Il se fixa après à Middelbourg, en publiant encore plusieurs ouvrages sur les mathématiques et l'astronomie, en se montrant défenseur hardi du système de Copernic. Ainsi il acquit une réputation universelle, mais aussi beaucoup d'adversaires. Il mourut à Middelbourg en décembre 1632; il sera encore question de ses fils Jacob et Daniel.

3) Il s'agit sans doute de la détermination de la latitude de cette ville. A ce propos une observation de la hauteur du Soleil, précisement au jour le plus court de cette année 1616, et faite au moyen de son quadrant, est mentionnée à la p. 14 de la Verclaringhe van 't ghebruyck des astronomischen ende geometrischen quadrants Philippi Lansbergii, ghesneden ende uytghegheven door F. Schillemans (grande figure avec souscription) Tot Middelburgh, gedruckt by Hans van der Hellen, 1620; in-4^o.; 32 pp.

+ Uerglas tegen t'schudden vant schip.

4) Cf. ci-dessus pp. 48-49.

[p. 107]

⁺ wat grooter dan het eerste ofte cleynder, na geleghentheyt, ofte oock twee uerglasen nemen van sandt oft argentum vivum sublimatum. Nu dewyle dat het groote door het schocken meer veranderinghe geven sal dan het kleyne, doordien dat de ruytkens grooter syn ofte andersins, so sult ghy door experientie observeren, als het groote van het kleyne in twaalf ueren een uere verschilt, wat ghy dan toe of afdoen moet om de rechte uere te hebben; twelck ghy observeren moet aen een eenparighe schockinghe, 12 ueren lanck, meer of min; maer de uergelasen moeten beyde aen malkanderen vast syn, omdatse tseffens deselvighe schuddinghe souden moghen onderworpen syn. Maer soo men acht, dat deur de verscheyden schuddinghe, te verscheyden tyden in het schip gebeurende, on | der de twaelf ueren niet eenparich synde (also dat d'een schuddinghe, twelf ueren duerende één uere verschil, d'ander twee^a) ueren verschil geven soude), so sal men dicwils het verschil gaen sien ende elck op syn verschil gaen rekenen.

⁺Een manniere om een stuck van een sake te weghen sonder af te snyden:

Vooreerst dan, indien de sake evenwichtich is met het water, hetwelck ick neme te syn des menschen lichaem, sidt dan in een schale ende steeckt u vuyst int water ende stelt in dander schale gewichte: soveel min alser in staet dan ghy heel weecht, soveel weecht u vuyst. Hanckt^b) u selven aen een catrolle ende aen d'ander syde gewichte, ende laet u beenen, of half lyf, of tot de kele, int water hanghen ende maeckt dat ghy dan met het gewichte in balance hanckt, so sullen u beenen, u lyf etc., effen so veel weghen als het gewichte min beloopt dan het gewichte van heel u lichaem. Als ghy dan het heel lyf van het heel lichaem treckt, so weet ghy hoe vele dat u hooft weecht, ten minsten tennaesten by, omdat al de deelen des lichaems niet evenwichtich en syn.

Maer als de sake, daermen een stick van weghen wilt, niet evestalwichtich en is met het water, als houdt en steen, so leght het houdt int water ende laet het daerin dryven, so sult ghy uyt het rysen des waters de swaerte van het houdt weten. Daernae moet ghy 't onder water dompelen, ende mercken ten tweeden, aen het rysen des waters, de grootte van het lichaem. Ergo so weet ghy dan de proportie van de grootte des lichaems tot de swaerte.

Als het dynck swaerder is dan water ende synckt, so weet ghy eerst door het rysen des waters de grootte des lichaems. Bindter dan een touwe aen ende doet die over een catrolle loopen, ende aen d'ander ejnde gewichte, so weecht het dynck als het gewichte, datter aenhanckt ende het water dat geresen is. Ergo so hebt ghy de proportie van de grootte tot de swaerte int geheel lichaem. Laet dan de sake soveel int water syncken, als ghy het gewichte daervan weten wilt, so sult ghy uyt het rysen des waters sien de grootte van het stick dat int water is. Seght dan: gelyck de grootte van het heel lichaem tot de swaerte van het heel lichaem, so is de

+ Fol. 46^v-47^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) 2.

+ Weghen de deelen eens geheels sonder afsnyden.

b) handt.

[p. 108]

⁺ grootte van het stuck dat int water is, tot de swaerte, dat int water is. Maer het lichaem moet van eender swaerte syn allom.

⁺Ick hebbe hier vooren¹⁾ gemeyndt dat in machina Heronis het water hooger springhen kan uyt den tweeden back dan de hooghte van het water, dat in den ondersten back kompt tot de locht, daert teghen drenght, om dieswille, dat ick de locht, daer dit water teghen drenght, aensach voor eenen breeden bodem, waerdoor dattet nootsakelick veel krachts hebben moeste. Maer dewyle dat het water, dat uyt het buysken uyt den tweeden back sprinckt, oock perst teghen de locht, die in den tweeden back kompt, ende dat de backen eenderley forme ende grootte hebben, so is dese locht van den tweeden back so groot eenen bodem, als den bodem van den eersten back. Waeruyt volcht, dat het water uyt den tweeden back maer effen so hooghe sprenghen en kan boven het water desselvighens backx, dan het water van den eersten ofte ondersten back hoogher staet dan het water dat in denselven back is.

Om hier nochtans een middel te beschryven om het water hooghe te doen opkommen, so sal men den eersten back niet hooghe, maer seer breet maken (twelck wel te passe kommen sal, daert niet hooghe en vloeyet) ende also sal den bodem van de locht, daert water teghen perst, groot syn. Ende maeckt den tweeden back cubyckxwyse, ergo den bodem kleynder, so sal dan het water uyt den tweeden back soveel hoogher sprenghen dan ordinaris, als den bodem kleynder is.

Anders | so kan men oock wel veel machinas maken, ende twater dat door d'eene wat hooghe gebracht is, datselvighe door noch eene noch hoogher brenghen, maer dat soude veel kosten om so veel machinas op te richten.

So dan als ghy een fonteyne altyt wilt doen springhen, so maeckt boven der eerde erghens eenen dichten back ende laet het reghenwater daerin kommen uyt eenen anderen back, also dat het daerin van selfs loope, na de speculatie vooren beschreven; ende maeck onder de aerde oock eenen dichten back, daer de vloet in-kompt, so sal het reghenwater uyt den oppersten back altyt so hooghe springhen, als het water in de haven wast, daer ghy woont, ordinaris; maer indien den bodem van de oppersten back kleynder is, so salt soveel hoogher sprenghen naer advenant. Doch omdat het altyt met eenen weynich reghenwater loopen soude, so maeckt, dat het reghenwater, dat eens gespronghen heeft, van selfs wederom in den reghenback, die op solder ergens staet, loope ende vandaer in den oppersten dichten back. De ververschinghe sal geschieden alst reghent, maer alst niet en reghent, so salt so langhe loopen tot dat het water al verdrooght is, twelck in langhen tyt nauwelickx gebeuren kan.

⁺Ick hebbe vooren²⁾ geseydt, dat het styf neerclappen van de clappe in de

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 47^r-47^v

+ Fons perpetuus per fluxum et refluxum in machina Heronis correctus.

1) Cf. ci-dessus pp. 75-76.

+ Pompklappen wel te ordineren tegent kletsen.

2) Cf. ci-dessus pp. 82-83.

[p. 109]

⁺ pompen geschiet, omdat se te hooghe opengaet. Dat is wel waer, maer het geschiet oock als het gat van de clappe cleynder is dan de buysen. Want de pompe sterck suyghende, so volcht het water ghemackelick door de buysen; maer dewyle dat het gat van de clappe cleyn is, so moet het water daer soveel te rasscher doorloopen, waerdeur dat het deurken van de clappe te stercker open gestooten wort, ende valt derhalven, gelyck een stale latte, te styver neer. Maer waren de buysen kleynder, so en soude het deurken gheen last lyden van bedien. Ende daerenboven makende dat het maer na behooren open gaen en kan, so en sal de clappe also niet kletsen, twelck een praeservatie sal syn van de pompen¹⁾.

⁺Hoc pacto²⁾ videtur fieri posse lampas, cujus elichnium in imo, et flamma a.

Fig. 34.

Nam orbis^a) b sit plenum oleo, sitque e tubulus^b) qui foramen o, o fermè totum oppleat, continens elichnium quod tubulum^b) planè opplet; relinquatur ingressus in b admodum parvus ad c, d. Cùm ergo vas undique sit clausum, nihil olei per foramina c, d exudet, ne detur vacuum in b; at ardente elichnio oleumque sugente (ut candela saevum sugit), aer per c, d ingredietur. Si autem^b) flamma in hisce aliquid impedimenti adferat (sursum enim fundum vasis lambit), alijs foraminibus^c) ingressûs aeris transferantur quod minímo opere fiet. Aptum erit hoc instrumentum, ut pensilè dapes in mensâ illustret, utque umbra, quam candela candelabrumque fundunt, vitetur.

⁺Cogitandum annon possit fieri lampas erecta in morem candelae per machinam Heronis.

⁺Si verò flamma ineptiùs luceat, fac ut per longiorem tubulum priori superadditum, exeat per r, utque aer perforamina ad p, p ingrediatur ad elichnium. Ne verò flamma per pp exeat, fiant ibi ostiola quae intrò aperiuntur, ut aer ad elichnium per tubum videlicet introducatur; et si opus sit ad ostiolum ad r, ne aer per id orificium ingrediatur. Flamma verò sola exeat impetu propter tubuli longitudinem et aeris à tergo ingredientis impulsum.

⁺Quod non habet poros non potest malleo frangi. Omne enim quod frangitur, ante fractionem inclinatur aliquo in loco. Quod autem inclinatur aliquo in loco, aliam formam subit, id est majorem vel minorem superficiem, quantitate perma-

+ Fol. 47^v-50^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

1) En 1617 (cf. ci-dessous p. 134) Beeckman se proposait de dresser des notes généalogiques concernant sa famille. Il les mit, à partir de 1618, aux feuilles 48recto, 48verso, 49recto, 49verso et 50recto restées d'abord en blanc et il utilisait plus tard pour ce but encore la colonne deuxième du présent 47verso, restée également en blanc. Cf. notre Note sur le manuscrit en tête de ce volume.

+ Lampas flammam deorsum eijciens.

2) A partir de ces mots l'écriture est changée et devenue plus droite qu'auparavant. Les figures semblent a joutées postérieurement par le même copiste qui compléta le texte. Cf. l'Avertissement au premier volume.

a) oris.

b) ajouté à la place laissée en blanc en écriture gothique.

c) alia joramina.

+ Lampas erecta in morem candelae.

+ Lampas flammam deorsum ejiciens correcta.

+ Solida cur frangi non possint.

[p. 110]

⁺nente. Quod verò aliam formam subit, habet poros, quod est contra hypothesin, nam partes rei propiùs ad se invicem admoveantur, vel remotiùs à se invicem removeantur. Aut si dicamus id fieri posse absque poris, cùm partes in ipsâ re alium situm ad se invicem acquirant^a), dicendum quoque est illam rem non esse unam, sed constare ex talibus partibus sibi invicem duntaxat oppositis, quae sponte suâ disjungi possunt.

⁺Dies 4, 7, 11 et 14 critici vocantur apud medicos, quibus morbi acuti insignem alterationem subeunt, cujus rei causa referatur ad motum Lunae secundum zodiaci puncta, qui motus perficitur 27⅔ diebus. Ad quem Levinus Lemnius purgationem menstruarum mulierum refert Lib. 4, cap. 22¹⁾. Cùm igitur quis coepit aegrotare 14° die, 4 horis exceptis, Luna ad punctum oppositum pervenit zodiaci, qui locus admodum similis est loco, ubi erat tempore principij morbi estque propterea fortissima alteratio illo tempore, ut patet in fluxu et refluxu maris, ubi oppositum Lunae tantam verò vim retinet atque ipse locus. Eadem enim puncta zodiaci aspicit, indeque forsan^b) simillimus affectus in corporibus. Similia verò a similibus facilè moventur, ut fit in fidibus ad eandem altitudinem tensis.

Cùm autem 27⅔ diebus, id est 27 diebus et 16 horis, Luna ad eandem fixam perveniat, si quis coeperit aegrotare horâ pomeridianâ^c) secundâ elapsis 27 diebus et 16 illis horis, erit horâ antemeridianâ sextâ cùm ad eandem fixam perveniet, nam tempus hoc deficit octo horis à plenis 27 diebus. Cùm autem, ut vulgò dicitur, duabus horis stellae fixae Solem in ortu antevertant, perveniet fixa illa cum Lunâ ipso meridie ad eandem plagam mundi, ubi erat tempore principij morbi, nam Luna cum Sole erit in eodem aspectu duobus diebus post, id est, si tempore principij morbi Luna fuerit cum Sole conjuncta, iterum cum illo conjungetur 29° die et aliquot horis. Erit igitur Luna cum fixâ horâ 12^a diei in eâdem plagâ mundi, in quâ fuerit horâ 2^a pomeridianâ^c), tempore aegrotationis. Et si fuerit mare plenum morbi principio^d), horâ 2^a pomeridiana.^c) erit mare plenum, elapsis 27 diebus et 16 horis horâ diei 12^a.

Ex his colligitur die 13° et 20 horis, quod est dimidium 27 dierum et 16 horarum, Lunam pervenire ad oppositum fixae, cum quâ conjungebatur principio morbi, quae est horâ 10^a antemeridianâ. Si horâ 2^a pomeridiana^c) aegrotare coeperit aeger, estque mare ejusdem plenitudinis cujus erat principio^d) morbi, id est horâ. 2^a pomeridianâ^c), erit, inquam, ejusdem plenitudinis horâ 1^a pomeridianâ^c), <quia>^e), prout dictum est, dimidio mensis stellae fixae Solem in^f) ortu unâ horâ anteverterant^g).

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 50^v

a) acquirent.

+ Criticorum dierum ratio.

1) De Miraculis occultis naturae libri IIII. Item de Vita cum animi et corporis incolumitate recte instituenda liber unus. Illi quidem iam postremùm emendati, ct aliquot capitibus aucti: hic verò nunquam antehac editus. Auctore Levino Lemnio Medico Zirizaeo. [Vignette]. Antverpiae, Apud Christophorum Plantinum Architypographum Regium, M.D.LXXIIII. (XVI, 1-470 + 471-566; XXXIII) in-8^o, Lib. IV cap. 22, pag. 448.

b) le ms porte: undique sonde.

c) promeridiana.

d) principij.

e) quia omis.

f) in quo.

g) anteverterat.

[p. 111]

⁺ Cùm igitur punctus^a) in quo Luna opponitur loco illi, in quo erat morbi initio, ha beat aliquaml atitudinem, verisimilè est crisim fieri tribus horis post oppositionem | Lunae et stelae fixae in zodiaco toties dictae¹⁾.

⁺Men kan een dobbel pompe maken, daermede men met de voet ende hant pompt. Maeckt u pompen nae het gebruyck ende neempt een recht pompyzer ende een linie met het armken, ende stelt de eene aen het armken ende de ander aen de vrange, so verre van de bore, als het armken aen de ander syde lanck is, oft min; ende staet dan soo hoge, dat ghy met den voet op de vrange staen kont, ende bint een koorde aen de vrange om die^b) met de handen op te halen, oft maekter een yser aen met een oogsken. Encle met de voet sult ghi de vrange neertrappen^c), also sal de verste^d) pompe door den voet suigen met den suiger aen het oerrincxken ende de noest pompe met de hant door den suiger die^e) aen de vrange staet. Men soude oock konnen een dobbel pompe maken, die^e) gaen soude als men met den enen voet trapt op deen vrange, ende dan met den anderen voet op de ander vrange sonder handen. Men soude oock 3 pompen seffens konnen doen gaen: twee^f) met de voeten, gelyck geseit is, ende één met de handen de vrange optreckende tegen elcke voetpompe ééns, twelck int trappen soo veel te meer geruis geven sal.

⁺Nam²⁾ similitudo constitutionis maris non partem facit ad similitudinem refluxûs, et deficit hoc tempus ab integris 14 diebus tantùm unicâ horâ. Similem vim habet 7^us dies, quia tunc Luna locum primum et oppositum zodiaci aspicit quadratè, unde magna similitudo cum primo loco. Ergo aeger tunc temporis movebitur.

Si igitur horâ 2^a pomeridianâ^g) coeperit aegrotare, aeger perveniet ad quadratum loci in zodiaco, ubi erat jam Luna elapsis <6>^h) diebus et 22 horis, quod est dimidium 13 dierum et 20 horarum, horâ viz. 12, id est ipso meridie. At cùm Luna tam paucis diebus nec ad eundem, nec ad oppositum locum pervenire possit, aberit Luna à loco, in quo erat respectu Solis, tribus signis, id est si fuerit compertus cum Sole, aspiciet illum quadratè 7° die et horis aliquot. Et si mare initij morbi fuerit plenum, erit jam vacuumⁱ⁾. Cùm verò stellae fixae Solem in ortu antevertant quartâ mensis dimidio horae, habebit se mare 1½ horâ pomeridianâ^g) contrario modo quàm quo se habebat initio morbi, viz. horâ 2^a pomeridianâ^g); id est, si mare fuerit plenum, erit jam vacuum et si cresceret ad dimidiam plenitudinem, <ad quam>^k) pervenerat initio morbi, pervenerit jam ad dimidiam varietatem, decrescens 1½ horis post aspectum. Cum loco primo opposita pars magnam habet^l) similitudinem et cum oppositis easdem vires ad movendum, at aliâ ratione, id est contrarietate, non similitudine;

+ Fol. 50^v-51^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) punctos.

1) Cette note est continuée ci-dessous (même page).

+ Pompen met handen en voeten.

b) om de.

c) meer trappen.

d) verse.

e) de.

f) le ms porte: sonder.

+ Criticorum dierum ratio.

2) La note suivante est la continuation de celle reproduite ci-dessus pp. 110-111.

g) promeridiana.

h) 6 omis.

i) varcu.

k) ad quam omis.

l) Le copiste semble avoir corrompu le texte singulièrernent en écrivant: oppositam artem magnam habent; notre correction est hasardée.

[p. 112]

⁺ sitque hoc tempus punctus crisis septimi diei, quod ab integris 7 diebus ½ horâ tantùm deficit.

Sic quoque ratiocinandum de sextili^a) aspectu Lunae cum loco zodiaci in^b) quo erat initio morbi.

⁺Μύωπες, id est qui res videndas propiùs^c) ad oculos admovent, distinctiùs et arctiùs vident illis qui illas longiùs ab oculis remotas spectant. Plus enim lucis et specierum à singulis punctis rei videndae oculus ferit propter propinquitatem, non aliter quàm ignis proxima <plus quàm> remota focis^d) afficit.

⁺Het is een fraie inventie, dat in machina Heronis, als den ondersten back breder is dan den bovensten het water soo veel te hoger uytsprinckt, gelyck ick te voren ergens¹⁾ bewesen hebbe door speculatie.

Ende nu dunckt my, dat het waer is, noch te meer om dit volgende argument. Als ghi een kleyn bacxken, daer een gat int midden is, int water steeckt, soo sal de wint daeruyt vlygen, maer als ghi enen breden back int water steeckt, daer int midden oock een gat is, even groot, ende den back even hoge als het klein backxken, so sal den wint veel sterker toevliegen, want ghi sult stiever douen, eer ghi den groten back onder krygt dan | den kleinen, het onderste opwaerts gekeert synde. Waeruyt volcht, dat de backen vast synde ende het waeter daer rontsom tot boven toe van onder in vloiende, de locht van den breden back meer krachts lyden sal ende derhalven het water uyt den oppersten back in machinâ stercker uyt dryven sal.

⁺Hetgene ick in desen boeck scrive, is hetgene ick niet gelesen noch gehoert en hebbe oft staet er by. Ende al hebbe ick wel naederhant veel dingen daervan gelesen oft gehoret, soo laet ick het nochtans staen om niet te kladden ende te toenen, wat een agterdeel dat het is goede meesters te missen, tensy dat iemant achte, dat het verstant^e) door den iver die men door het bedencken krygt, soo veel te meer gescarpt wort, als het missen van boeken ende meesters scadet. Dan alle boecken gelesen hebbende, ende alle meesters gehoret, daer blijft noch sooveel te bedencken, dat men den iver niet sal missen.

⁺Door de voorseide²⁾ machina Heronis efficitur, si fons quisquam non satis altè fluit, abundè tamen, ut altiùs fluat quàm est ejus principium, viz. si <in>^f) infimâ sisternâ locetur fistula cd, quae sit tantae amplitudinis, ut repleta sisterna plus aquae educat quàm possit ingredi. Vacuatâ. enim sisternâ usque ad d, aer ingredietur eritque sisterna

Fig. 35.

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 51^r-51^v

a) septibili.

b) a.

+ Myopes accuratiùs vident aliis.

c) proprie.

d) le ms porte: proxima remotis foribus.

+ Water hoogher doen springen per machinam Heronis.

1) Cf. ci-dessus pp. 72, 75-76 et 108.

+ Liber hic quid proprie contineat.

e) verstant de men.

+ Water hoogher te doen springhen per machinam Heronis correctam.

2) Cf. ci-dessus l. 9 sqq.

f) in omis.

[p. 113]

⁺ ab iterum plena aere. Jam diùque pressionem sustinebit, dum ad e perveniat, ubi iterum tota aqua effundetur. Fac ut ad d aer liberè ingrediatur.

Simili modo poterit fieri fons, duobus factis et inventis piscinis, quorum aqua est naturaliter diversae altitudinis. Fluente enim aquâ superiore ad inferiorem, fac ut ejusmodi sisternam ingrediatur fietque optatum.

Egidius Boulyn¹⁾ is bi Mr. Abraham²⁾ komen wonen den 12 Junij 1613 ende vertrocken den 14 Junij 1614.

⁺Het tegenpoint van de mane en maekt het hogewater niet, omdat de plaetse recht over de mane geafficieert wort, want sy is kleinder dan de aerde. Maer denckt, dat het water alom gelyck staet ende datter subtylick^a) een mane aen den hemel komt ende treckt water van beide syden de helft van de werelt; so valt oock het water van het tegenpoint nae de leegte, ergo <heeft>^b) het tegenpoint hoogwater, maer niet soo hooch als de mane staet, doch het sceelt niet veel, omdat de mane

Fig. 36.

niet veel treckt. Maer het is een ander reden dat het soo hoge vloiet. Neemt dan dat de mane voortgaet, so sal al het water met haer voortgaen, blyvende in deselve gelegentheyt.

⁺Soo het water in FG door^c) den drangh door E en A loopt, soo maeckt A soo hooge als de fonteyn C is^d).

Aldus kan men het water hoger doen vloien dan den oorspronck der fonteine licht.

+ Fol. 51^v
23 décembre 1616-16 mars 1618

1) A Middelbourg avait demeuré Claes Boulyn, dont une fille Francine se maria, en 1587, avec l'épicier Aernout van Ceters d'Anvers (dont tira son origine la famille van Citters); une autre fille, ‘jonckvrouwe’ Geertruida, se maria, en 1605, avec le médecin Carolus Francisci de Winnoxbergen en Flandre. Un Nicolas Boulyn, né à Lille, épicier, devint bourgeois de Middelbourg en 1594, et un homonyme, jeune homme de Dinant, s'y maria en 1618. Dans la note présente il s'agit sans doute d'un élève de l'école latine à Zierikzee.

2) Abraham van der Meer (Merius), né à Bergen-op-Zoom vers 1582, immatriculé à l'Université de Leiden comme stud. litt. le 10 février 1599, demeura probablement à Goes, lorsqu'il se maria, en 1602, avec Tanneken Batailge. En 1607 il succéda à Antonius Biesius comme recteur de l'école latine à Veere, et en aout 1610 il fut nommé recteur de celle de Zierikzee. C'était par sa recommandation que Jacob Beeckman y fut nommé, en 1611, co-recteur. Merius mourut à Zierikzee en 1632, laissant plusieurs enfants.

+ Fluxus et refluxus quomodo per Lunam.

a) sic; faut-il entendre: subitelick?

b) heeft omis.

+ Water hooger doen gaen dan den oorspronck.

c) door deux fois.

d) Ce texte est écrit, à côté de la figure 36, en caractères gothiques par le copiste qui compléta postérieurement la copie de son prédécesseur, en ajoutant aussi les figures.

[p. 114]

⁺

⁺.Door dese figure sal men het water door een regenback altyt doen springen ende doen wederom inlopen^a).

⁺Noteert^b), dat als men het bacxken recht nederwaerts int water doet, so moet men oock wel veel ⁺krachts doen. Ende nochtans, alsser een gaetken in is, soo sal het water niet hoger springen dan den back diepe int water is, id est soo hoge het water staet, daerin den back dryft. Maer den back omgekeert synde, dan ist locht, die daeruyt vliegt. Ende gelyck het water even hoge staet, die met een ander water evenveel krachts doet tegen den bodem ende daerom niet hoger springen kan dan het water, daer den back in dryft, staet, soo en ist met de locht niet, want die wort door al het water, dat van onder tegen de locht ligt, opgedreven ende selve en drinckt sy niet nederwaerts, gelyck het water doet. Ergo alle de kracht van de persinge van het water tegen de locht vergadert hem door het lochtgaetken.

Fig. 37.

Fig. 38.

⁺Dit voorgaende fatsoen¹⁾ is om wint uyt te jagen tot versceiden geluit ende de wint te doen komen in de pypen der orgelen, altyt ende sonder ophouden met den vloet des waters²⁾. Ergo nadien men sooveel water altyt kan doen vloien als men wilt, ende sooveel wints als men wilt al door machinam Heronis, soo kan alle kracht ende roersels, wat het sy, ewich ende sonder ophouden daerdoor bewegen.

Het water wort uyt^d) B in A gedreven, ende als het water valt in^e) C, soo druckt het water van A de wint van E deur D.

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 51^v-52^r

+ Water altyt te doen springen

a) le texte est écrit au dessus de la figure 37 par laquelle se termine fol. 51 verso.

+ Aeris vis in de backen machinae Heronis.

b) ce texte se trouve au dessous de la figure 38.

+ de clappe^c)

c) ajouté en écriture des notes marginales.

+ Aerem expellelere in sonos per machinam Heronis.

1) Ici la figure 39 qui suit.

2) Des orgues hydrauliques sont déjà mentionnés dans Heronis Alexandrini Spiritalium Liber. A Federico Commandino Vrbinate ex Graeco nuper in Latinum conversus. Cum privilegio Gregorii XIII Pont. Max. Urbini, M.D.LXXV, Lib. I, XV-XVII, fol. 24recto-26recto, et par Vitruve, Architectura, Lib. X, cap. 13.

d) tot.

e) uyt.

[p. 115]

⁺

Fig. 39.

⁺Als men op een dicken steen met een hamer slaet, te weten op een meulensteen, ende dat se ergens op licht, opt lichaem oft andersins, soo kan men met smiten het dinck datter onder licht, sooseer niet bewegen dan ofter den steen niet lage.

De reden is omdat den slach ende den steen geen proportie teghen malcanderen en hebben, alsoo dat den slach den steen door syn swaerte ende groote niet kan bewegen van beneden, al lage sy op een plaetse, daer se met de minste kracht konde beweecht worden. Soo sal se op verre nae soo snel niet beweegt worden door den slach als een kleinder, ende tot den slach geproportioneert steenken. Waeruyt volgt, dat <sy>^a) oock niet van bediet nederwaerts en kan beweegt worden boven haer nederdruckinge van haer naturlyke swaerte.

⁺Cantilenam aliquam qui vult componere, videtur curandum, ut modum aliquem exactè servet. Ut autem eum servet, necessè est ut proprias concordantias saepiùs frequentet omnesque audiantur. Propriae verò concordantiae videntur omnes illae^b) quae intra hanc speciem diapente et diatessaron contineantur, hique videntur simplicissimi modi. Cum caeteris verò concordantijs proprijs videndum quae concordantiae praeterea ex reliquis notis, per additionem et abstractionem tonorum et consonantiarum, possint^c) usurpari, ut in primo modo propriae consonantiae sunt re la, re fa, re sol, mi la, fa la, et fortassis etiam mi sol inter medium, suntque hae propriae consonantiae hujus speciei diapente; at re sol, re fa, mi sol, | propriae speciei diatessaron primi modi. At fa ut, sol ut etc. quae unam notam in diatessaron, alteram in diapente habent, non debent hîc audiri, nisi expositis proprijs sequantur admittendae; id est sol ut admitti poterit, si sol la (quod est ut re) sit tonus major positis proprijs. Tum eum ex re, sol diatessaron.

⁺Hinc^d) facilior modorum cognitio demonstratur. Posita enim cantilena ejusmodi judicabitur, cujus proprias omnes vel plurimas consonantias continet.

⁺Commixtio modorum hinc^d) videtur commodè sequi, quòd species una diversis modis propria sit. Si quis igitur in specie re sol aliquamdiu moratus fuerit, dum species re la inferior ex animo audientium ferè exciderit, poterit absque absurditate aurium canere ut sol inferiùs et fa ex primo modo septimorum. Jam verò in ut

+ Fol. 52^r-52^v
23 décembre 1616-16 mars 1618

+ Motus fortis non penetrans.

a) sy omis.

+ Cantilenam simplicem componere.

b) illas.

c) possit.

+ Modorum cognitio facilior.

d) hic; le n dans l'interligne à l'encre des notes marginales.

+ Modorum commixtio quomodo fieri possit

[p. 116]

⁺ sol moratus, poterit addere ut fa et facere modum quartum de plagalibus. Res est manifestissima et facillima.

⁺Inter manûs elevationem in pulsando et ejusdem depressionem, videtur pausa intercidere. Cùm enim semibrevis nota ita canitur, ut cani incipiat manu sursum eunte et desinente, eâdem inferiùs locatâ, dicitur frangi. Cur enim tum magis frangitur quàm aliàs, nisi propter pausam? Praeterea haec minor videtur esse si manus infra quiescit. Minor, inquam, quia ejus quies in semibrevi non sentitur; aliquâ tamen, quia minima ibi aliquando frangitur, cùm semiminima cum illâ in eâdem depressione manûs canitur. Quòd verò minima etiam frangitur, manu superiùs existente^a), non probat aequales esse pausas. Nihil enim prohibet illam superiùs magis frangi etiamsi oculus^a) longiorem quietem non discernat; semiminima verò nunquam memini frangi, id est inter locum supremum et infimum manûs non est pausa nec quies.

⁺Hinc sequitur in permutationibus notarum hujusmodi rationem aliquam esse habendam, praesertim in fusis nominandis. Cavebis igitur ne mutes notas, nisi post pausam talem alterutram. Hoc pacto enim faciliùs fusas canes, cùm paucis ⁺tantùm quaternionibus fusarum assuefieris^b). Sit necesse, viz. ut, re, mi, fa; re, mi, fa, sol et mi, fa, sol, la; sed fa, sol, la, mi etiam canendum est in harmoniarum canticis, ast in cantilenâ unius vocis nunquam credo audiri propter falsam quartam quam continet. Si verò dictarum pausarum^c) rationem non habeas, his accedent sequentes quaterniones:

sol, la, mi, fa, aut sol, re, mi, fa; la, mi, fa, sol,

sic fa, sol, la, fa, aut fa, re, mi, fa.

sol, la, fa, sol, et

la, fa, sol, la.

Si dicas duas tantùm (si ordinario modo canam)^d) quaterniones accedere, viz. sol, re, mi, fa et fa, re, mi, fa, respondeo illas duas deprehendi perquam difficiles, propter mutationem sol, re, et fa, re, in eâdem specie diatessaron. Duae adhaec reperiuntur quaterniones, exempli gratiâ cantu tertio de libro septimo: una incipit cum ♭ extraordinariâ.^e) et altera in eam desinit, ut ♭ fa, fa, sol, la, et fa, sol, la, ♭ fa, quarum illa in unius vocis cantibus explodenda est propter falsam quartam; hanc verò aliqui canunt ut re mi fa improprias notas spatij dando^f). Quaterniones tandem, qui per saltûs contingunt, non crediderim occurrere quia^g) plus dictis adversantur. In fusis enim saltus longior absurdior videtur^h).

⁺Valdè respiciunt notae chordam finalem. Cùm enim primus tonus in D desinat, initia habet duntaxat c d F et a. |

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 52^v

+ Notarum fractio unde fiat.

a) Ce mot est ajouté en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

+ Notarum nomina quando mutanda.

+ Diminuationes quomodo fiant musicae.

b) assue en marge.

c) dictarum pausarum ajouté en écriture gothique à la place laissée en blanc.

d) pas de parenthèses.

e) extra-ordinarium.

f) spatii dando en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

g) quae.

h) fusis.... videtur ajouté en écriture des notes marginales.

+ Notarum finalium praerogativa.

[p. 117]

⁺

⁺Om een klocke te doen luiden als men alleen den klepel roert. Te Middelborgh dedet eene, maer de slagen gingen te ras opeen, ende hi mochte den klepel niet trager doen roeren, want dan soude sy geen kracht gehadt hebben, Daerom, hadde hi soo wys geweest ende den klepel soo veel swaerder gemaeckt als van node was; so soude meteen de traegheit een stercken klanck gehadt hebben, want groote scepen doen meer kracht, tegen iet traech varende, als kleyn sceepkes, ras varende.

Fig. 40^a)

⁺Om te maken, dat een tonne rontsom rollen kan met een gat daerin ende datter niet uyt loept van den wyn, die daerin is, hetwelck dienstich is tot het breken van de wynvaten, die van Bordeus komen¹⁾ - maeckt sulck een dinck, als ghi hieronder²⁾ siet staen ende steeckt dat in de tonne met AB vast tegen de borders. Als men dan de tonne^b) ommekeert, dewyle datter geen locht en is dan aen D, soo sal den wyn door de kleine gaetkens niet loopen, ende als den wyn swelt, so salse, door C ende D, E uytpuylen^c). Men mach oock aen C een klappe stellen.

⁺Waerom steut een bal, alse op een steen valt, opwaerts? Om dieswylle datter deurt vallen op den steen gelyck een put in den bal kompt, maer de materie van het goet datter in is, willende wederom tot sichselven komen, heft den bal soo hoge op, als den put groot was, welck ras gesciet. Den bal dan in het opgaen synde, id est motâ pilâ, non quiescet nisi ab impediente aere pro ratione superficiei et ponderis³⁾. Quod enim movetur, non quiescit nisi impediatur⁴⁾. Ende dit is de reden, waerom den bal hoger steut dan den put diep oft groot is.

⁺Waerom loopt het bier uyt de krane als men den tap daeruyt treckt? Om dieswylle, dat het water vergaert is ex atomis vel globulis, qui globuli sibi invicem incumbunt^d). Ende niet konnende nederwaerts gaen, soo sprinckt het ter sydenwaerts uyt, gelyck alser een bol op eenen steen licht ende dat ghi met een stock daerop steeckt, soo verstaet ghi wel, dat se ter syden sal uyt stuiven.

⁺Species diapente mi, mi et fa, fa non esse decoras, nec ingredi modum, etiam ostenditur, quòd in nullo psalmo talis saltus fiat. A re salimus ad la, aeque ut ad sol, sed nunquam à mi ad mi, nec à fa ad fa, cujus nulla ratio reddi potest, nisi quòd illae

+ Fol. 53^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

+ Klocken door den klepel alleen roerende te luyden.

a) La figure porte au lieu du B encore un D.

+ Tonne, die open en vol is, te rollen.

1) C'était Gysbrecht verneyen que Beeckman appelle son cousin, qui semble avoir en des rapports avec Bordeaux. Cf. fol. 310 recto du Journal.

2) Ici la figure en regard; au ms elle est mise en marge.

b) wyn.

c) E uytpuylen ajouté en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

+ Steuten van een bal.

3) Cf. ci-dessus p. 31.

4) Pour la loi d'inertie, cf. ci-dessus pp. 10, 24, 25, 44, 61 etc.

+ Aquae mobilitas est causa fluxus.

d) incumbentes.

+ Tonus verus non est mi mi et fa fa.

[p. 118]

⁺ consonantiae sint insuaves propter falsam quartam ingredientem. Praeterea nulla regula in psalmis desinit in tale mi aut fa, id est quando cantus ejusdem regulae diapente ab illo mi aut fa elevatur aut descendit per talem diapente. Quod si ita sit, luculentum testimonium habemus inanitatis earum diapente specierum. In chordis non est talis distinctio, nisi ad modum monochordi divisae sint. In Psalmo 91 ad verba Godt is etc. id fit, sed musici sentiunt fa, mi etc. locandum esse pro mi.

⁺Percurri omnes psalmos primi toni, nec repperi ullam regulam desinentem in sol, id est in g, in clavi b durali, ut C, in clavi b molli^a). Praeterea saltum rarissimè, id est semel aut iterum tantùm, animadverti ab illo sol ad superiorem^b) sol per diapente. Sic nec diatessaron ab illo sol ad fa, nec etiam ab illo sol in ditonum saltus. Haec igitur ratio est cur cantus in singulis^c) regulis in dictum^d) sol non desinit: quia fines regularum ferè descendunt ab aliquâ consonantiâ; cùmque omnes consonantiae ab illo sol, ut dictum est, impropriae^e) sunt primo tono rarissimèque occurrunt, nihil mirum cur regulae nullae in sol finiantur.

Cur autem impropriae sint illae consonantiae primo tono, ratio est quia primi toni sustema consistit^f) in re, la et re, sol, suntque illae praecipuae consonantiae ejusdem, ergo omnes consonantiae minores quàm quae ab illis continentur, ita ut <si>^g) una extremarum notarum sit re, la, sol, habebuntur^h) quoque propriae, quales sunt in diatessaron re, sol consonantiae, sol, mi et re, fa in diapente, re, fa et fa, la ditonus. Cùm igitur ditonus antedictus sol, mi vel ut, mi nullam extremam notam habeat, ex principalibus censetur extraneus. Sic nulla diapente aut diatessaron praeter constitutiones sustematis habeantur propriae. Ergo ut sol, ut fa, mi la impropriae sunt in primo tono et in secundo; sic in tertio et quarto tono re la et mi la, ut mi et la fa ditoni propriae sunt, et omnes tertiae minores, diapente et diatessaron | species reliquae impropriae. Idem etiam animadvertendum in quinto et sexto tono ut sol, ut fa, ubi la fa ditonus, qui non potest verti à ut mi, improprius est. Sic 3^us tonus septimo et octavo. Idem ditonus numerus^d) reperitur propter constitutionem sustematis.

His ita constitutis, cùm contingit alterius toni cujusdam consonantias proprias tono immisceri, crebriùs dicendus erit tonus maximus; pendetⁱ⁾ tamen ab ejus naturâ cujus finalis chordam tenet. Sic Psalmus 55 ex notâ ultimâ est quarti toni, sed propter mixtas consonantias quinti^d) toni aeque jucundi, mihi videtur^k) finiri potuisse in c sol, fa, ut.

⁺Modi authenti descendunt aliquando infra finalem chordam per tonum, excepto quinto propter evitare semidiapente, et septimo propter evitare majorem quartam aut insuavem quartam. Inter plagales quartus non ascendit ultra diapente propter falsam diatessaron. Iterum autentus tertius non ascendit ultra octavam, propter insuavem quintam, ut antè.

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol 53^r-53^v

+ Tonorum proprietas insignis.

a) mollis.

b) a superiori.

c) eum in segulis.

d) ce mot ajouté en caractères gothiques à la place laissé een blanc.

e) in proprie.

f) consistere.

g) si omis.

h) habebatur.

i) perdere.

k) videntur.

+ Modorum sive tonorum proprietas alia.

[p. 119]

⁺

⁺Mixtis modis etiam hoc adde. Psalmus 50 est primi toni, attamen nihil absurdi committeretur, si ultima regula haberet mi sol, sol re, fa sol, la sol, fa mi re, et nominaretur quarti toni propter diatessaron la, mi toties intererrantem. Sic Psalmus 85, usque ad verba tot deser tyt, planè formam habet sexti toni atque^a) commodè versus finiretur, quamquam finis totalis cantum reponit in septimum tonum.

⁺Praeterea rarò aut nunquam regula aliqua primi toni principium sumit à sol, g sol, re ut, nec à mi, ♭fa, ♭mi. Unde sequitur regulam nullam unquam aut rarò incipere aut desinere per sol aut mi, id est g sol, re ut, aut ♭fa, ♭mi, clavi b durali, vel per sol aut mi, id est c sol, fa ut aut e la mi, in clavi b molli^b).

Ratio est quia hîc ditonus sol, mi aut ut, mi est improprius huic modo ut audivimus. Idem sentiendum videtur de omnibus modis, in quibus ditonus aliquis improprius est: ab illius notis regulam^c) nunquam incipere aut rarò, nec in illas desinere, exceptis mixtis, quorum duntaxat est natura eorum^d) modorum, ex quibus constant naturâ.

⁺Cùm dixerim¹⁾ consonantias quasdam esse proprias, non est existimandum solummodo illas in illo loco in quo nata sunt, esse proprias, sed ubivis loci admitti. Sic diatessaron re, sol primi toni etiam in ejus diapente admittitur. Sic etiam sol, mi et re, fa, undique admittuntur. Uno enim modo tantùm efferuntur, at ditonorum la, mi, et ut, mi diversa est natura. Quodam^e) enim loco la, mi etiam per ut mi effertur; alio loco enim non potest, unde fit ut la, mi consonantia audiantur, alibi non, ut re, la, la, a la et mi illis incipit et desinit alijs^f). Alibi in eodem tono non potest²⁾.

⁺Ratio autem cur hi toni non transferantur, est, quia non sunt ejusdem naturae, ut in Psalmo 77 ditonus b, d non convenit cum ditono f, a. Uterque quidem effertur per fa, la, sed non per ut, mi, ac propterea diminuatione, id est vocis flexione^g), differunt. In b, d enim vox non flectitur ut re, la, propter sequens mi, quod falsam quartam facit cum fa inferiori. At fa supra la per vocis flectionem audiri potest propter semitonium sequentem. Sic in cantico Mariae quarti toni tres sunt ditoni differentes: c, e et fa propriae et g, b alienus, ubi e effertur per la, fa, et ut, mi, fa, per la, fa tantùm et g, b per ut, mi duntaxat. Iterum c, e supra infraque se habet semitonium: fa supra tonum, infra verò semitonium; ut g, b supra c semitonium, infra se unum tonum; e contrariò sesquitoni sol, mi et re, fa ubivis locorum infra supraque se tonum integrum^h) ascendentem. Cùm igitur semel aliquo loco ut propriae canuntur, undique absque variatione auditûs audire possunt, flexione vocis ubique simili existente.

⁺Hic solvitur quod quaeri poterat in Psalmo 77: cur f ut semitonio elevetur.

+ Fol. 53^v
23 december 1616-16 maart 1618

+ Modorum mixtorum nonnihit.

a) abque.

+ Modi primi proprietas.

b) mollari.

c) notis regulam ajouté en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

d) pro.

+ Modorum propriae consonantiae ubique admittuntur.

1) Cf. ci-dessus p. 115.

e) quidam.

f) alisis.

2) Ici, comme ailleurs, toute ponctuation fait défaut; les notes de musique ne sont écrites autrement que le contexte, dont rien ne les distingue. Nos rectifications sont incertaines.

+ Consonantiae ejusdem nominis differunt.

g) flexiones.

h) integro.

+ Semitoniorum extra fa mi ratio.

[p. 120]

⁺

Respondeo^a) igitur; Cùm f ut sit improprius finis secundi toni propter improprias consonantias ab f ut, viz. ut mi, ut fa, ut sol, et nihilominus regula aliqua desinat in f ut, vox sponte suâ cantum^b) | emendat ac diatessaron proprium vertit in ditonum proprium. Nam f, b fit ditonus similis; b, e habet enim tonum supra et semitonium infra se, quia infima nota semitonio elevatur. Sic in cantico Mariae g ut semitonio^c) elevatus canitur, quia g ut itidem improprius finis est quarti toni propter improprias consonantias ut mi, ut fa, ut sol, sitque g, c ditonus similis fa fa.

⁺Propter similem causam, credo, contingit in dictis cadentijs notam inferiorem semitonio elevari suntque notae quae nobis à finalibus arcentur, ut patet in praecedentibus psalmis, quibus adde, explicandi gratiâ, Psalmum 78 qui mihi primus; haec enim rudi^c) minervâ tantùm investigo. f ut enim in primâ regulâ elevatur semitonio, et d sol in secundâ, quae notae utraeque sunt ditonorum impropriorum huic modo. Proprius a est f a, improprij g, b et c, e, unde concludo omnes notas quae hoc pacto semitonio elevatae audiuntur, esse ejus generis. Quae finales dici nequeunt atque plerumque, aut potiùs semper, reperiri immediatè sub chordis principalibus, quod Nucius¹⁾ dixit circa veras modorum combinationes.

⁺Observandum etiam videtur, consonantias non solum ex saltu cognosci, sed etiam ex ascensu et descensu aequali usque ad notam aliquam majorem, vel saltum aliquem etc. Quis enim non videat in Psalmo 50 verba Godt die der etc. la sol fa mi aeque diatessaron consonantiae indicare ac si immediatè la, mi positum fuisset?

⁺Poterunt modi omnes converti, si communibus notis et signis positae speciei, diatessaron vel diapente paululum immorantes, diatessaron vel diapente alius modi in complementum diapason subjungimus^c).

⁺Ex his omnibus liquidò apparet cantum unius vocis etiam variare materiâ diversitatis, aeque ac cantus vocum plurium, et nullam artem requirere ejus compositionem. Videmus enim notas solas, ac per se^d) in locis suis consideratas, plurimâ suavitate differre prout propriae et impropriae ejus modi ad quem cantus compositus est, jam etiam consonantiarum bonitate et proprietate, vel immediatè saliendo, vel mediatè ascendendo et descendendo et ad infimas et supremas notas intra notarum productiones saltûs, vel ascensum vel descensum, quorum omnium legitimam consequentiam et mixturam noscere^c) operae pretium est, ut quis diligentiùs inquirat et perscrutetur. Magna enim est similitudo propriarum, impropriarum et mediarum notarum et consonantiarum cum harmoniarum^c) consonantijs perfectis, imperfectis et dissonantijs.

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 53^v-54^r

a) res.

b) cautum ou lautum.

c) le dernier mot ajouté en caractères gothiques.

+ Semitonij nota elevata nulla est finalium.

1) Musicae poeticae, sive de Compositione cantûs praeceptiones absolutissimae, nunc primum a F. Nucio Gorlicensi Lusatio, abbate Gymielnicensi in lucem aditae. Typis Crispini Scharffenberg I, typographi Nissensis, anno M.DC.XIII; in-4^o; 11 ff.

+ Consonantiarum in psalmis explorandarum ratio.

+ Modorum commutatio.

+ Cantus unius vocis cum plurium vocum confertur.

d) si.

[p. 121]

⁺

⁺Men is verwondert, dat een vroue, die swaer gaet, deur haer gedachten soo een groote veranderinge in het kint brengen kan, als, by exempel, dat het wel somtyts gebeurt, dat het kint daerdeur syn handeken verliest, oft lyncken daerin krygt, gelyck ick selve gesien hebbe in myn nichten kint. Ende men verwondert hem niet sonder reden. Maer daer gebeuren wel meer sodanige dingen, daer men niet over verwondert is, omdat se so ordinairis syn. Ist niet vremt, dat men handen, voeten ende leden roeren kan, als men wil, deur gedachten?

Sunt igitur spiritûs in homine, quibus totius hominis omnia vasa referta sunt. Cerebro enim impulso, impelluntur subjecta propter continuationem instanti; ac necessè est, ut sit quaedam diversitas spirituum pro diversis partibus, quas movent. Nam moto indice dextrae manûs, si quem digitum in sinistrâ manu movere velis, etiam indicem movebis, et magnâ molestiâ movebis simul indicem dextrae manûs et medium digitum sinistrae. Non absurdum igitur videtur, matris spiritibus motis quae ad manum pertinent, propter cogitationem manûs quam videbat abscindi et manûs scissionis perturbationem^a), infantis quoque manum abscindi. Infantis enim spiritûs omnes et singulis maternis spiritibus sunt similes; et propter tenuitatem spirituum magna confusio in manu corrumpit reliquam manûs substantiam, cùm spiritûs matris et infantis sint aequalium partium et subtilitatis; reliqua verò in puero substantia multò sit infirmior quàm in matre. Multò plus possunt spiritûs | in substantiam pueri quàm matris: aequales enim vires infirmius citiùs^b) debellant.

Exempla ubi similia movent^c) similia, habes in chitara in quâ duabus chordis, aequaliter tensis, unisonumque vel octavum sonantibus, motâque alterutrâ, reliquam ita motam vidi, ut paleam dejiceret, quod inaequaliter tensis chordis nunquam fiebat. Omnia enim vasa sunt^d) plena spiritûs, ita ut cogitatio eo pertingat, etiam si motus apertus non conspicatur. Hinc colligere est, alsser een vliege op u aensicht geseten heeft, oft als ghi u ogen toe doet ende meent, dat men u in u aengesicht raken sal, ende dat iemant anders syn vinger nae u aensigt^e) steeckt, de plaetse, die ghy denckt, dat geraeckt sal worden, sal haer vertrecken, al wort sy niet geraeckt, sooseer, dat het jeuckt ende een weinig seer doet, alsoo dat men begerich is om den hant daeraen te doen ende de jeucksel te verdriven.

Hinc patet per totum corpus sparsa esse filamenta nervorum, in anatomiâ oculos humanos fugientia, quae non aliter, quamquam minus conspicua^f), membra movent^g), qualia quoque ex matre in infantem, aeque ac in alias corporis ejus partes, derivantur, per quae infans omnibus maternis motibus subjectus est. Nec mirandum cur ijs abscissis matri nihil damni fit. Accrescunt enim etiam visibles verae materiae et nervi corpori nostro continuè, admiraturque multoties ut in simplici carne qui postea per naturam iterum crescat, et <in>^h) reliquis venis etc., continuantur.

+ Fol. 54^r-54^v
23 décembre 1616-16 mars 1618

+ Praegnans cur cogitando foetum afficiat.

a) et ad matrem scissionis perturbatis.

b) infirmius citius ajouté en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

c) moventur.

d) esse.

e) aensigt écrit dans l'interligne.

f) quamquam minus conspicuae (sic) ajouté en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

g) moventur.

h) in omis.

[p. 122]

⁺

⁺Ad causam reflectionis inquirendam haec forsitan faciunt.

Puta pilam aliquam solidam incidere plano cedenti, ita ut exquisitè medium plani contingat (gelyck als men op een seve oft met een ryncket kaetst). Reflectendi vis in plano, quantum in illo est cùm pila in medium inciderit, perpendiculariter ad planum rejiciet, quia ubique pressio et reditus aequalis. Si ergo pila perpendiculariter in planum incidat, non est dubium quin etiam perpendiculariter reflectatur, viz. per eandem lineam, quâ incidit aut mota fuerat, eodem modo ac si corpus aut punctum durum^a), aequali motûs velocitate, rectâ pilae occurreret; punctumque occurrenti non cederet pilae^b), sed in eodem motu permaneret. Nam rapiet corpus duram pilam secum perque eandem rectam^c) similiter movebit in adversum.

At si punctum dictum ita pilam tetigerit ut recta quâ pila movetur, perpendicularis sit ad rectam, quâ punctum movetur, punctumque^d) non celeriùs quàm pila moveatur, punctum^e) pilam loco non movebit, nec à modo inchoato eam avertet, sed pilam solummodo tanget, quia motûs aequales sunt. Pila enim punctum praeterierit antequam vel minimam speciem puncti pila^f) loco poterit movisse, quia punctum^e) minimo spatio minor est, aut saltem, cum physicis^g), intelligi possit aequale^h). Non igitur fiet repercussio, quia occursus nullus.

Hinc sequitur quò major occursus, id est quantò propiusⁱ⁾ linea puncti lineâ pilae volantis tangitur, tantò magis pila puncto occurrenti obsequitur. Cùm igitur ad angulum, recto minorem, punctum pilae occurrerit, fit^k) ut puncti volantis linea per centrum pilae transeat. Sit a punctum vo-

Fig. 41.

lans¹⁾, aut in quod pila c incidit; cd est dc linea²⁾ per quam volat pila, b vis proprietatis illius^l). Ut igitur se habet vis b pilae^m) e ad impeditam in c, sic se habet celeritas volantis pilae in e ad celeritatem pilae, quae tangit punctum reflectionis a; quam proportionem ex isorropicis itaⁿ⁾ intelliges, ut puta pilam quiescere in e et a vi b trahi ad a. Vide igitur quanto celeriùs ad e quàm ad a pila moveatur, aut, si pila ad e egeat vi b, ad motum videlicet, quâ vi egeat in a. Dum igitur punctum a ascendit tam celeriter quam pila in e volvitur, pila c circulariter <movetur>^o) versus f supra planum a vi b, ad centrum pilae c annexâ, ascenditque velut per lineam la; sed centrum pilae ascendit per lineam ad g, punctum vel planum a ascendens. Siet de^p) seve, die oppuylt als den bal daerop valt.

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 54^v

+ Resultationis sive reflectionis ratio.

a) punctum dierum.

b) cederet pila.

c) perque eadem recta.

d) punctusque.

e) punctus.

f) punctus pila.

g) phisicis.

h) aequalis.

i) proprius.

k) le ms porte: ita.

1) Nous avons préféré de reproduire la figure telle que le dernier copiste l'a établie, au lieu d'y apporter des rectifications à nos risques et périls. Evidemment la ligne GL doit être parallèle à FD et il semble que GC doit être parallèle à LE.

2) Le copiste a corrompu ici le texte manifestement, ce qui peut être arrivé encore dans la suite de cette note. D'ailleurs, pas plus ici que dans tous les autres cas, les caractères indiquant les points de la figure se distinguent des autres du texte. La ponctuation manque.

l) illam.

m) pilam.

n) ex isdropicis ibi.

o) movetur omis.

p) syt de.

[p. 123]

⁺

Videtur praeterea quantò curviùs pila in planum incidit, tantò remissiùs illud assurgere pilamque repercutere. Si autem pila ab l in a | incidat, nulla vis illam in alterutram partem movebit, sed vi, a quâ inciderat, ascendet¹⁾.

His positis videndum num angulus incidentiae dcl aequalis sit angulo reflexionis lcg. Hoc videtur esse, nam^a) celeritas ascensûs puncti a se habet^b) ad celeritatem motûs centri pilae, id est ad vim b (quae restat pilâ existente in a)^c), ut linea gc, vel le^d), ad gl.

⁺In corpore humano fortiores partes sua vitia mittunt ad membra imbecilliora, etiam nobis nescientibus. Quid igitur? An partes inter bonum et malum discernunt? Minimè, sed vitio gravatae illud excutiunt instrumentis nervosis oculos nostros effugientibus, quod etiam antea²⁾, cùm de gravidae cogitationibus puerum^e) laedentibus, disseruimus.

⁺Non mirum est putrescentibus humoribus ad cor rapi. Trahit enim cor fluvidam materiam ratione caloris³⁾. Est etiam viscus omnium calidissimum in corpore nostro, ideòque calor trahit per fugam vacui, ut ignis magnus minorem ignem et aerem ad se trahit.

⁺Miramur nos perpetuò moveri, occultamque vim aliquam in nobis cognoscimus, quae, quamvis non sit inficienda ratione, tamen motûs perpetui eâ non videtur occulta. Ardet enim humidum pingue, dum totum sit consumptum: quoddam cum elychnio ut saevum, aliud absque illo ut sulphur, suntque praeterea multa pinguia, quae ignem minorem, imò invisibilem, evomunt. Tale^g) quiddam est humidum nostrum radicale, quod perpetuò consumitur. Non enim difficile est per flammam etiam in μακροκόσμῳ quidlibet agere, id est flamma ad se rapit^h) nutrimentum abundantiùs necessitate, id est plus quàm eget ad sui restaurationem, reliquâ verò abundante vi, quosvis motûs peragemus. At hic non est motus perpetuus a philosophis quaesitus. Id enim quod jam consumptum est, non vertitur aut redit unde abierat.

Eodem propemodum modo nobiscum agitur. Humidum enim nostrum radicale, ardens suo modo perque idonea instrumenta in μικροκόσμῳ dispositum, motús perficit, quos quotidie experimur, inter quos etiam manûs, os, stomachum, jecur, cor, cerebrum movet etc. ad sui nutrimentum; reliquos verò motûs superfluos agit ad decorum etc. Neque id magis mirum est, nec motus perpetuus magis, quàm modo in μακροκόσμῳ vidimus. Quod enim humidum in nobis consumitur, non redit,

+ Fol. 54^v-55^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

1) La présente note semble se rapporter à celle de la page 117.

a) num.

b) habeat.

c) pas de parenthèses.

d) vel ec.

+ Morborum materiae a membris fortioribus ad debiles cur mittantur.

2) Cf. ci-dessus p. 121.

e) puerorum.

+ Cor cur trahat humores putridos.

3) Cf. ci-dessus p. 102.

+ Motus perpetuus^f) in microcosmo.

f) perpetuo.

g) talle.

h) rapiet.

[p. 124]

⁺ sed proximè a naturâ ad nutricationem paratum, ipsum humidum ardens, per instrumenta affabrè disposita, sibi admovet.

⁺Cur ignis ignem producit et ex abundante materiâ ignem abondantem?

Respondeo^a): Quia ignis materia a naturâ compressa videtur contra ignis naturam, eo modo ac si quis aerem comprimat, qui minimo negotio ad suam naturam redit, ut fit in herbâ quam vocamus krudeken en roert my niet^b)1); dissilit enim si quis eam tangat. Subitò majoremque vim dissiliendo facit, quae adhibita est ad ejus dissolutionem, unde fit, si multae tales herbae prope invicem collocarentur, atque aliquis levissimo tactu unam dissolveret,<ut>^c) haec dissiliendo plures dissolveret quae singulae rerum^d) quaeque plures dissolveret^e), atque ita motus incresceret, dum omnis herba dissoluta foret. Hoc pacto quoque orditur^f) materia inflammabilis compacta, cujus aliquam particulam si quis dissolvat, id est incendat, incensa proximam perpetuò dissolvet. Atque ita flamma increscit.

⁺Als de sonne deur een venster schynet, ende datter een deel latten overeinde staen parallel met de veinster, een weinich van malcanderen, soo verre als de sonne op de latten schynet, soo is de scadue, hoe verder van de latten, hoe smalder. Maer daer is noch een scadue van de naeste latte daer de sonne niet op schynet, maer is veel duisterder, maer is hoe verder van de latte hoe breder. De eerste scadue quam immediatelick van de sonne ende wort smalder, omdat de sonne grooter is. D'ander komt van een refractie, die aen de kanten van het venster op het glas gesciet, ende dewyle dat het gelyck secundus radius ende van^g) de kant kompt, twelck een linie is smalder dan de latte, soo volcht, dat dit licht, quasi ex puncto unico lineari comende, de scadue vergroot. Dese schadue gesciet soo verre ter syden de venster, dat vandaer door de venster geen rechte linie de sonne en soude konnen raken.

⁺Cùm cutis nostra scinditur, vel acu pungitur, dolemus quia tota structura corporis nostri patitur. Nam spiritûs animales fusi sunt per totum μικρόκοσμον; fissâ igitur aliquâ parte, finditur etiam spiritus, at fisso spiritu, retrahitur ad se, non aliter atque aer expansus et dilatatus sese contrahit. Aut si id fugâ vacui fieri dicatur, compara cum fidibus vel chordis musici instrumenti. | Connectuntur enim partes spiritûs tanquam hamis expansaeque^h) extenduntur per totum corpus, quia singulis momentis aliquid ex illis avolat, id viz. quod jam officio defunctum est et tenuitate fermè consumptum. Cogitandum enim est spiritûs in cerebro cocti acquirere naturam similem nervis, quae quoque a materiâ cerebri conficiuntur.

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 55^r-55^v

+ Ignis cur ignem producat.

a) Resp.

b) les mots en italiques entre parenthèses.

1) L'herbe sensitive (Mimosa pudica) était récemment importée du Brésil ou des Indes occidentales.

c) ut omis.

d) quae singulae rerum ajouté en caractères gothiques.

e) evidemment le copiste a corrompu ici le texte.

f) ordetur.

+ Umbrae cujusdam ratio.

g) van waer.

+ Continui solutio cur sensum moveat.

h) expansique.

[p. 125]

⁺ Calor verò qui ex corde procedit, necdum cerebro assimilatus, separabilior videtur. Sciendum enim est singula viscera proprium suum calorem habere, ab invicem aliquo adjuncto dissidentem.

Hinc fieri potest ut dolor, viz. punctio aut scissio, accersit calorem cordis, scilicet fluvidum et separabilem, eâ ratione quòd apertâ aliquâ parte corporis tanquam fenestra, calor a toto corpore pressus^a), per apertam januam nititur exire, non aliquatenus quàm sanguis effluit sectâ venâ. Ast cùm in principio febrium intermittentium materia pungens in membranas excutitur, fiat foraminola per quam calores diversi sibi invicem jungi possunt, cùmque unius caloris poris alternis corpuscula respondeant, eodem modo pressi calores invicem junguntur, ac densior fit calor ad illam partem et ab exterioribus partibus excutitur^b), aut saltem totus a visceribus procedens, ibi haeret peritque in exterioribus calor, nec restauruntur <calores>^c) quia, ut dixi, intus admittuntur unde hoc affectu exteriora frigent. Cùm autem excernimus^d) excrementa alvi, leviusculae defectiones animi oboriuntur. Sic etiam affatim emissâ aquâ hydropicorum, non secantur spiritûs, sed in varium locum ex cerebro et corde cedunt, unde illae partes spirituum copiâ privantur¹⁾.

⁺Lux incidens in membranam retiformem, eam pungit facitque visum ut antè alibi²⁾. Aer verò vel flatus internus percutiens membranam, quae auditûs meatum ⁺occludit, etiam spiritum movet, qui, ut audivimus, continuus est. Unde sensus auditorius <oritur>^e), pro materiae incidentis et incidendi modo diversus, membranâ dictâ non tam punctâ quàm quassatâ.

⁺Dolor³⁾ igitur fit cùm sese contrahunt spiritûs, non quanquam duntaxat membrum aliquod actu vel humore acri pungatur. Separatur illâ puncturâ illo loco spiritus cùmque omnes spiritûs invicem connectantur sintque invisibilibus nervis^f) per totum corpus dispersi^g), fit ut omnes partes suam particulam spiritûs quae illi puncto annexa est, retrahant. Non quidem planè usque ad se: connectuntur etiam alijs à latere spiritibus. Retrahitur tamen paululum quia in loco puncturae per fissuram illam parvulum laxatur. Patitur igitur cum omnibus membris etiam cerebrum, sensus communes. Haec igitur composita verè dolent quibus talis spiritus omnibus partibus annectitur, quo tanto omnia patiuntur; quòque ille^h) est crassior minusque sectus se contrahit, eò sensus est obtusior.

Si dicas in vacuis spacijs etiam esse spiritum, qui tamen sectis dolorem non adfert, respondeoⁱ⁾ illa non esse hoc pacto cohaerentia sed potiùs ejus excrementum, quod in officio defectuum extra pellitur. Cohaerentia ea^k) et continuitas conservatur

+ Fol. 55^v
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) pressit.

b) excutiuntur.

c) calores omis.

d) excernimus ajouté en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

1) Ici se trouve un signe de renvoi (3) qui se répète à la l. 22.

+ Lux in retinâ visum causatur.

2) Cf. ci-dessus pp. 28, 100 et 112. Cf. aussi p. 20, n.l.

+ Auris membrana ab aere percussa auditum facit.

e) oritur omis.

+ Dolor quomodo fiat.

3) Cf. la note 1.

f) suntque invisibilis nervus.

g) dispersus.

h) illa.

i) Resp.

k) eam.

[p. 126]

⁺ et firmatur a substantiâ nerveâ. Extra nervos enim non ita ampliùs cohaeret spiritus, non aliter atque sanguis extra venas maturè^a) putrescit, fibris consumptis.

Spiritibus igitur ita nerveae^b) naturae existentibus, patet motu insectarum eorumque ⁺quae nervis carent, soloque spiritu ab Aristotele mota dicantur. Haec etiam spirituum cohaerentium et densorum contractio causa est quòd vulnera dehiscant.

⁺Homines qui ingenti labore aliquâ parte corporis (capite vel pedibus etc.) ἀτονία laborant, instante aurâ ventosâ aut turbidâ, dictis membris dolent duos saepe dies ante venturam tempestatem. Cujus haec est ratio.

Tempore doloris tota constitutio aeris a causâ coelesti etc. frigidior fit frigiditasque accersit sibi sociam humiditatem, unde imbecillo corpori flatus creantur, cùm calor, perpetuò in corpore resolvens, praestò sit. Ast in aere frigiditas humida tam diu colligitur donec calidior causa, vel eodem tempore maturans, humiditatem resolvit, quae soluta majorem locum petit, ergo quoquoversum movetur. Soluta autem et mota, tangens aliam necdum solutam, illam motu et calore solvit, quae soluta se quoque quoquoversum^c) moveret, sed a movente priore coercetur, ne in illam plagam, uncle mo | vens venerat, moveatur in morem bombardorum et tormentorum^d). Pulvis enim illorum^e) in ijs accensus, ejicit globum qui rei cuidam occurrens, graviori quàm totum bombardum, unde venerat, illam movebit. Cùm tamen bombardum tantùm parum posteriora moveatur, sic aer parum quidam tardatur, at multò fortùis et celeriùs motus movetur. Quaere igitur causam cur dicta vierpylen in altiora^f) potiùs moventur.

⁺Cùm studiosus eousque in studijs pervenerit ut cum delectu possit legere et meditari, nitendum illi est ut annotet illa quae alibi legat vel audiat quae optet, ut sibi perpetuò memoriae haereant, addito authore. Cùmque id egerit aliquot annis, dum doctior factus sit, vel gradum aliquem vel statum vitae alium acquisiverit, repetat annotata et quae illi memoriâ digna videntur transscribat illa, pergatque per omnem vitam hoc agere, toties mutatis et transscriptis codicibus, quoties congeriei multitudo id inquirere videatur. Si verò proprio marte aliquid inveniat, separatim id in alio libro colligat, quod nos jam facimus.

⁺Flatûs a medicis in corpore nostro dicuntur gigni ab imbecillo calore, qui vapores non satis attenuat ut per poros transeant. Ast obijci potest, cùm multus calor multum vaporem, parvus paucum attollit, magnum calorem in multum vaporis non plus posse quàm parvum calorem in paucum^g).

Respondeo^h): Accidit corpori nostro quod ollae ferventi. Quamdiu enim magno

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 55^v-56^r

a) extera venis mature en caractères gothiques.

b) d'abord nereae; puis barré et nerveae écrit dans l'interligne en écriture des notes marginales.

+ Insectarum motus.

+ Morbosi quomodo tempestates praedicant.

c) quoquo versum,

d) tormentorum et

e) prioris.

f) altiora en caractères gothiques.

+ Studendi ratio optima.

+ Flatûs quomodo in corpore nostro gignantur.

g) pauca (sic) en caractères gothiques.

h) Resp.

[p. 127]

⁺ igni superimminebit, vapor ita attenuatur ut oculos fugiat; quòd si verò ad momentum temporis ollam ab igni seponas, adhuc, aquâ bulliente, vapor manifestissimè conspicitur. Concipiamus igitur vaporem ab igni et aquâ hoc pacto creatum^a) ne quis miretur a magno calore totam aquam non subitò consumi, ut in pulvere pyrio fieri videmus: Quaevis particula ignis ab aquâ exiens, secum rapit^b) aliquam particulam aquae commixtam, tantam, quantam attollere potest. At totus calor totâ ollâ contentus, totam aquam non potest attollere, quia aqua multò plus praeponderat aeri, quàm tantus^c) ignis aeri. Educens igitur ignis aquam, quando ab aquâ^d) separatur, est vapor conspicuus et gravis, quem vix ignis illa particula secum adfert; at si quis calor jam illi injungatur alius, vaporem illum magis attenuat et leviorem facit ideòque invisibilem.

Verum ergo est aucto calore plus aquae exire, at solus calor qui aquam transit, aquam educit. Sed aucto calore, calor in aquâ non tantum augetur quàm in partibus aquae circumstantibus aerem^e) etc., quia in eâ minus est vacui quàm in aere; ergo magno calore vapores extra aquam existentes, magis incalescunt ratione proportionis aquae incalescentis. Unde fit ut proportio caloris ad vaporem magnum major sit proportione minoris caloris ad minorem vaporem, ergo plus illum debellat.

Idem fieri puta in corpore nostro. Calor enim est humidum radicale resolutum; vapores exerit^f) ab aqueis vaporibus multaeque circumstant humores partes vacuae, id est aere solo plenae. Nisi forsitan quis dicat flatum esse substantiam aeream aut certam aliam quandam^g), quae talem calorem ad attenuationem requirat, discit aerem plus caloris sorbere aquâ.

⁺Cur^h) igitur plumbum aquâ magis calet? quia plumbum, aliâ gravis naturâ, aliàs explicandâ, ignem meliùs continet, ast etiam, fuso plumbo, aucto adhuc calore, circumstans aer plus de illo absorbet.

In plumbo autem fuso plus est caloris quàm in aquâ bulliente quia igni aequaliter accidente, tardiùs plumbum penetrat quàm aquam vel aerem. Unde etiam fit oleum, quamquam aquâ levius, magis tamen incalescere, quia lentum est et tenax, ideòque ignem penetrantem moratur. At fuso jam plumbo, cùm ignis plumbum perfectè penetraverit, duplici ratione densior et gravior substantia aucto igni minus super incalescit (ut ita dicam) substantiâ rarâ et levi, ratione viz. densitatis et multitudinis ignis qui jam in plumbo continetur. Nam locus plenior minus est capax. Auctus igitur ignis in circumstantis aeris vacua spacia velociter ingreditur, et ab ijsdem facillimè absorbetur.

Nae Pieter's psalmboeck, nae Ariaen's te vragen. |

+ Fol. 56^r
23 décembre 1616-16 mars 1610

a) creans.

b) secum rapit sibi.

c) tantum.

d) ob aquam.

e) aere.

f) exerat.

g) certum alium quendam.

+ Plumbum cur magis caleat quàm aqua.

h) cet alinea et le précédent sont écrits d'un bout à l'autre; la note nouvelle débute par la ligne 26.

[p. 128]

⁺

⁺Iohannes Tagaultius, libro primo suae Chirurgiae, capite 3 circa finem¹⁾, causam reddit ex Galeno apostematis vel abcessûs innaturalis, quem vocat.

Cui hoc velim adijci, explicandi gratiâ, locum - viz. in quo materia abcessûs colligitur sive ex venis fluxione, vel congestione - referre uterum mulieris materiamque semini comparandam esse. Cùm igitur ex semine in utero tot substantiae diversae inflatae aut absque eo generentur, sitque tamen materia seminis plerumque uniformis, solâ uteri dispositione partes intrinsecas^a) diversas seminis (quae tamen pauciores longè sunt rebus ex ijs genitis ac fortasse primis et secundis qualitatibus duntaxat differentibus) disponente et, ut ita dicam, dislocante et conjungente situmque illum variante, non est ergo mirum humorem aliquem, per se benignum, in masculis etc. praeter naturam collectum uterumque nactum, cùm multis manifestissimis partibus ipse sanguis venarum constet, in quidlibet verti et mutari.

⁺Om een ondersceit te maken tuschen drie toonen, die int Duits met een dobbel e uytgedrukt worden, als steen lapis, peert, id est equus, leer corium, so soudt men moegen scryven lear, want het scynt ten naesten by, dat men der een a in hoort, alsoo wel als Aldegonde²⁾ meint, dat men in peirt een i hoort.

⁺Dolor dicitur³⁾ fluidiora^b) attrahere, cujus ratio haec videtur.

Dixi superiùs⁴⁾ dolorem excitari cùm acer humor etc. incidit^c) in nervosam substantiam, manifestam aut partim invisibilem oculis. Incidens^d) tamen materiae tactilem separat spiritum, qui undiquaque connexus dictus est, atque^e) se undique contrahit ex adverso ejus loci, ubi separatus est; unde fit ut etiam^f) pars laesa magis magisque separetur. Cùmque circumcirca tanquam circumferentiâ spiritûs circumstantes locum affectum tanquam centrum, sese contrahentes unâ, particulas circa locum affectum, quibus alligantur, attrahant, fit in centro locus vacuus attrahitque igitur propriam materiam ratione vacui.

⁺Pauci reperiuntur^g) docti viri quin de innumerabilibus studiorum suorum impedimentis querantur, multò doctiores aliàs futuri. Ast ego opinor doctos illos factos esse propter illa impedimenta. Impeditus enim unusquisque ab opere optato fuit et per occasiones multò avidiùs illi incumbit et admodum proficit, nunquam

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 56^v

+ Apostematum ratio explicata.

1) Ioannis Tagavltii Ambiani, Parisiensis medici, de Chirurgica institutione libri quinque. Ad Christianissimum Galliarum Regem Franciscum, ejus nominis primum (vignette) Parisiis, A pud Christianum Wechelum, sub Scuto Basiliensi, in vico Iacobaeo; et sub Pegaso, in vico Bellovacensi, M.D.XLIII. Cum privilegio; in-fol., pp. 16-17. - Cette première édition est réimprimée plusieurs fois (Venise, 1544; Lyon, 1549, 1560, 1567; Francfort 1574, etc).

a) utrinsitae, utrinsicae ou utrinsisae; notre rectification est hasardée.

+ Orthographia litterae belgicae ee.

2) Cf. la Préface de sa traduction des psaumes dans l'édition citée ci-dessus p. 18-19.

+ Dolor quomodo attrahat.

3) Cf. Galien, de Natur. facult., Lib. I, cap. 12-15 et Lib. II, cap. 1; de Febrium differentiis, Lib. II, cap. 15, et de Locis affectis. Beeckman citera Galien bientôt (ci-dessous p. 144).

b) d'abord fluorem; les derniers caractères barrés et corrigés en idiora en écriture des notes marginales.

4) Cf. ci-dessus p. 125.

c) incidens.

d) incidenti.

e) usque.

f) ut aut.

+ Docti fiunt qui mediis plurimis carent.

g) d'abord inveniuntur; puis corrigé en écriture du texte.

[p. 129]

⁺ propter interpellationem fatigatus^a); contra verò: quibus nihil obstat in studijs, languent et citò saturati, fatigantur raròque doctissimi evadunt.

⁺Mirabiles quidem effectûs edunt sales chimicorum et eorundem spiritûs, estque ratio occultissima. Attamen quid obstat quominus ea nihilominus consisteret in secundis dictis qualitatibus, id est in diversarum figurarum particulis, diverso modo ad invicem dispositis? Simplex enim aqua ferro inhaerens, id^b) exulcerat, id est rubigine obducit ferrumque exedit. Quid verò illâ ratione obscuriùs, quâ id fit? Dicamus igitur rationem consistere in proportione aut ratione, quam habent rerum corpuscula et pori ad invicem. Sic aqua perforat chartam in quam argentum^c) vivum non potest <penetrare>^d). Omnia ergo satis viribus pollent, quanquam quaedam, viz. sales in corpus nostrum, plus valent, estque undiquaque subjectum¹⁾.

⁺Si quis ventorum originem à calore et frigore coalescente velit deducere, hoc pacto non absurdè aget:

AEstate mediâ, cùm calor viget, pori Terrae aperti sunt; ejusdem interiora frigent et calor intrinsecus paucus et sensim exit, paucos vapores secum ducens, qui tamen, in supremo aere collecti, pluunt. Hieme verò poris Terrae clausis, quamquam interiora frigent, parum tamen exit caloris et occultè^e) sensimque propter ejus constructionem. At si quando frigore Terra constringatur et subitò calore superveniente id dissolvatur, exit calor sub frigore collectus, confertim et abundanter, fitque ventus et tempestas, in illâ regione incipiens, ubi illa^f) subita caloris et frigoris mutatio inciderat. |

Idem dici potest in corpore nostro accidere^g). Calor enim ortus a diversâ constellatione^h) coeli, aut solâ quantitate forsitan differens, propriè hoc viscus et non illud, et hanc particulam corporis humani, hoc genus hominum, hanc regionem etc., afficit. Unde exortus et principia morborum diversa.

⁺Nihilominus²⁾ tamen consultum est valdè res μακροκόσμου cum μικροκόσμὠ conferre, <et>ⁱ⁾ ex similitudine effectorum similes causas elicere. Sunt enim primae causae usque ad individua indeterminabiles. Quis enim scit <an>^k) ex aequalibus atomis aer, aqua ad amussim^l) sit compositus? Sales igitur, quamquam^m) ex prioribus causis constant, sunt tamen ipsae multorum effectorum causae.

⁺Particulae ex quibus humidum componitur, haec videntur exquirere.

Primò, ut invicem cohaereant moderatè. Sic aqua sibi cohaeret, ita ut guttas

+ Fol. 56^v-57^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) fatigantur.

+ Causae rerum omnes ex manifestis petendae.

b) et.

c) aqua corrigé en argentum en écriture du texte.

d) penetrare omis.

1) On a mis ici un signe de renvoi (2) qu'on retrouve à la ligne 26.

+ Ventorum ratio.

e) occultae.

f) illa deux fois.

g) accidente.

h) constet latione.

+ Causae rerum exactae difficiles.

2) Ce mot est précédé du signe de renvoi mentionné dans la note 1.

i) et omis.

k) an omis.

l) amussim ajouté à la place laissée en blanc.

m) la dernière syllabe de quamquam dans l'interligne. - Ces corrections en écriture des notes marginales.

+ Humor ex qualibus homogeneis componatur.

[p. 130]

⁺ faciat quae ex multis minoribus particulis constant. Sunt igitur ejus particularia corpora aspera et inaequalis superficiei protuberuntque corpuscula hamis simillima, ita ut leviter sibi invicem cohaerere possint, aut constant poris et tuberculis, ita ut tuberculi mutatis poris ferè respondeant. Haec tenacitas requiritur admodum; argentum vivum enim, quia digitis nostris non adhaeret, vix dicimus humidum. Cùm tamen humidum per partes ejus inter se cohaeret, tenacitate ac propterea humiditate differunt mel, lac, aqua, et aqua admodum salita, quae siccissima est; arena verò vix humida est, quanquam quaedam humidi rationem nanciscantur fusa, ut saevum dictum et metalla, minimâ^a) tenacitate dissoluta.

Secundò requiritur ut sint particulae ejus rotundiusculae: lamineae nunquam fluent, cubicae verò minutissimae proximè ad fluiditatem accedunt^b). Quamquam enim magni lapides cubici, invicem superpositi, fluere non videantur, si tamen multi sibi invicem superponantur, cadent, multò magis si nullo ordine invicem superijciantur, sed superficies inaequalis est. Qui singuli lapides oculis nostris comprehensibiles sunt; at si cubicae^c) particulae forent invisibiles, multitudo ipsarum in parvo loco invicem superimposita, faceret ut flueret et inaequalitas superficiei fugeret oculos nostros. Atque hoc pacto accederent ad omnem humiditatem.

Propterea requiritur tertiò ut particulae sint parvae. Magni enim globuli, maximè rotundi, nunquam humidi dicentur, etiamsi fluant invicem superimpositi.

Quartò requiritur ut sint durae. Si enim ex atomis ita compositae sint ut premi possint, sicut aer et chordae et spongia, non fluent, sed pressae fient lamineae et firmabuntur etc.

Dixi parvas esse particulas debere, ita ut tactum fugiant. Possunt tamen illae infra tactum existentes, vocari quaedam tenues, quaedam crassae aut magnarum partium; tactus enim noster crassissimus est respectu partium ex quibus res constat. Vide 6^d)1).

⁺Cùm omnia medicamenta, quae non agunt occultâ vi, rationem operationum suarum sumant à calore, frigore, siccitate, humiditate et partium crassitudine et tenuitate, videntur omnis generis hujusmodi medicamenta parari posse primum ex sex simplicibus viz. summo calido, summo frigido, summo humido, partium tenuissimarum et partium crassissimarum, ita ut singula caeteris qualitatibus sint temperata. Non <in> convenienter^e) miscendo eliciemus omnes omnium generum gradûs.

Secundò, si absque compositione medicamenta solitaria consideras, quae unaquaeque^f) sola aliquem gradum certum caliditatis, frigiditatis, siccitatis^g), humiditatis partiumque magnitudinis possideant aut compleant, necessè erit ut ha-

+ 23 dècembre 1616-16 mars 1618
Fol. 17^r

a) nimi.

b) le texte porte: cubice vero munitissima proxime ad ferbilitatem accedat.

c) cubici.

d) vide 6 (cf. la note) en écriture des notes marginales.

1) On retrouve ce signe de renvoi (6) à la page 133 ci-dessous.

+ Medicamentorum compositio compendiosissima.

e) in manque.

f) unique quae.

g) sicciditatis.

[p. 131]

⁺beas simplicia 19. Sunt enim 8 gradûs frigiditatis et caliditatis, 8 humiditatis et siccitatis, et 2 partium magnitudinis, unum verò omnibus qualitatibus^a) temperatum. Ex his 19 habebis miscendo omnia genera attenuantium, exsiccantium^b) etc, viz. 2^ae et 3^ae qualitatis, ut vocant. At si omnium horum solitaria simplicia requiras, assurgit numerus usque ad 129. Nam multiplica^c) 8 gradûs caliditatis et frigiditatis cum 8 gradibus siccitatis et humiditatis, habebis 64 simplicium^d) omnes differentias primarum, | quas vocant, qualitatum; at multiplica haec 64 cum 2 gradibus partium magnitudinis, facies 128. His verò adde omnibus modis temperatum; totus numerus erit 129. Quibus medicamentis (si maximè vulgaria eligeris) quidni omnes omninò medicamentorum differentias comprehenderis? Si enim simplicia haec 4 omnia non reperiantur, aut sint minus vulgaria, sumas compositum loco ejusdem sitque id tibi loco simplicis.

⁺Omnia quae aliquo modo in nostram notitiam veniunt, sunt duplicia: alia enim fide credimus, alia ratione. Fides imperat conscientiae estque de rebus divinis, de poenis et gloriâ post hanc vitam, de immensitate et aeternitate. Quanquam enim ⁺videamur infinitatem mente intelligere, cùm intellectus noster in omnes partes à se, tanquam centro, infinitum videatur extendi, ita tamen eam intelligimus, ut si quid sit alio quàm nos sumus loco, id circa se non posse habere aequalem extensionem cùm de centro infinitatis, uti credimus, recesserit. Nam spacium, quod est inter nos et rem dictam, aliquo modo proportionem habere ad immensitatem existimamus, quod absurdum in infinitate est; ergo eam non comprehendimus. Idem dictum sit de aeternitate^e) aut mundo creato. Igitur nihil fuit nisi Deus incomprehensibilis absque tempore et spacio. His adde angelos^f) et animam nostram. Non enim capimus aliquid posse esse puncto mathematico aequale, attamen moveri et vires exercere, ut de angelis^g) credimus, nec aliquid esse totum in quâlibet parte corporis. Spacium igitur quod cogitatione comprehendimus, est mundus. Videtur quidem cogitatio nostra ultra mundum extendi, sed errat; nam si quando id fit, non satis aestimat spacium inter nos et caelum, nec omnes intermedias partes considerat; quod si faceret, evanesceret nostra cogitatio antequam ultra illam perveniremus. Erramus igitur, putentes cogitationes nostras ultra illam pervenisse, cùm adhuc circa^f) Terram haereant, spatium mundi malè computantes^f). Idem quoque dicatur de principio mundi: quanquam enim omnes aetates usque ad Adami creationem possumus comprehendere, has tamen non verè comprehendimus; veniunt tamen in cogitationem nostram multò minores quàm sunt.

Sit igitur mundi universitas, nobis infinitum^f), finitum, id est cujus extremitatem non queamus contingere; cùm tamen quaedam sit extremitas, hoc est objectum rationi nostrae, Voceturque illa scientia theologia, haec verò philosophia.

⁺Hae verò iterum in duas partes subdividuntur: una essentias rerum cognitarum

+ Fol. 57^r-57^v
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) qualitatis.

b) exsiccitatum (en caractères gothiques à la place laissée en blanc).

c) multica.

d) simplicibus.

+ Conscientia peperit theologiam hoc modo.

+ Infinitum et aeternitas.

e) externitate.

f) Ce mot est ajouté en caractères gothiques.

g) angulis.

+ Scientia peperit philosophiam sic.

[p. 132]

⁺ ratione, altera proportionem quam habent ad invicem, considerat. Sic logica res inter se comparat, grammatica^a) eas nominat, faber eas disponit etc. licetque illam vocare physicam et hanc mathematicam et mechanicam. Physica rebus omnibus tempus attribuit, quod per definitionem definitur, et spacium quod per solam definitionem definitur. Physica^b) res duplex est, inane et corpus. Inane rem voco, quia non minus creatum est quàm corpus, habetque non minus spacium, id est locum et tempus, quàm hoc. Corpori duo attribuantur: figura primò, secundò motus et quies. Deus corpora atoma primò movit non minus quàm creavit; motis^c) semel nunquam quiescebant^d), nisi ab invicem impeditis^e). Ergo congredientes et cum vacuo misto, convenienter materia et forma extiterunt omnium compositorum coeli et Terrae etc.

⁺De oorsake, dat een predicant in de kercke niet bequamelyck gehoort wort, is, omdat hy een echo maeckt, ende de volgende woorden so ras daernae seit, dat den echo noch niet voorby en is. Als dan den echo stercker is dan de volgende woorden, soo hoert men hem niet. Daerom komt het oock, dat men hem in sommige plaetsen van de kercke beter horet dan in andere; want daer hoort men hem wel, daer den echo al voorby is eer de andere woorden komen; ende daer de woorden ludest gehoret worden^f) ende den echo minst, als bi den predickstoel. |

⁺Caloris et frigoris idem quidem est modus agendi, nam frigus quoque est calor respectu frigidiorum, ut patet in piscibus, eodem modo, quo Cardanus dicit¹⁾ Saturnum calere. Sed differunt partes^g) non tam crassitudine et tenuitate (frigida enim quaedam sunt tenuium partium) quàm acumine et obtusitate. Frigus igitur obstruit et repellit, quia ejus partes obtusae invicem minoribus, relictis poris, conjunguntur, aut, si vis, quia ejus partes poris nostri^h) corporis ita proportionataeⁱ⁾ sunt, ut actiones frigoris perficiant. Pro diversitate igitur pororum diversus calor corporibus temperatus vocabitur; est tamen frigus quod mera absentia caloris, ut lapis marmoreus et saevum constrictum, caloris substantiâ evanescente. Corpus autem nostrum illa frigefaciunt, calorem nostrum attrahendo. Cùm igitur frigoris essentia consistat in figurâ ejus et pororum nostrorum, patet frigus minus affectu ipso corpus magis laedere quàm si^k) adhibitum non fuisset: aliàs enim minus frigidum remedium foret majoris, sicut aqua calidior affusa minus calidae^l), remittit de calore suo, quamvis alia ratio sit caloris abstractio à materia quàm cum materiâ immobili.

Nec dubium est etiam à celeritate et tarditate motûs corpusculorum rationem frigoris et caloris sumi^m). Et hoc coinciditⁿ⁾ cum multitudine et paucitate materiae

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 57^v-58^r

a) gramatica.

b) phisicae.

c) moto.

d) quiescebat.

e) impedito.

+ Concionatores, cur in templis non bene audiantur.

f) wordt.

+ Frigoris cum calore comparatio.

1) Cf. p. 50 de l'édition du de Subtilitate citée ci-dessus p. 3.

g) partium.

h) nostris.

i) proportionati.

k) sit.

l) calida.

m) saevi.

n) corrigé de condidit.

[p. 133]

⁺ quae movetur: nam quae tardè moventur, parum caloris de se jaculantur, quae celeriter multum. Unde caloris et frigoris diversitas.

⁺Quomodo nuda qualitas, exempli gratiâ^a) calor, exuperat in membro aliquo, exempli gratiâ^b) in musculo?

Dolor vel calor externus attrahit calorem partium circumpositarum aut rarefactus^c), cordis calorem profusiùs imbibit. Praeterea non dubitandum est humorem aliquem in parte aliquâ incendi, ad similitudinem primae speciei hecticae febris, quae tamen naturae et partium^d) bonitate aut medicamentis extinguitur, humido primigenio nullo modo laeso; sed consumptum, postmodum valentiùs restauratur et ad convenientem reliquis membris proportionem redigitur: eo enim omnia in nobis conspirant, mutuam operam requirentia. Si forte enim pars dicta paululum attenuata sit diuturno ardore, redibit tamen ad priorem constitutionem, quia reliquum corpus illi solitum alimentum et subsidium solitâ ad amussim quantitate adhibeat; at pars de fortitudine expulsivâ remittens, propter attenuationem subsidium retinet atque^e) ejus integritate corrigitur et eousque restauratur, dum propriâ virtute omne adveniens alimentum aequet. Unde etiam fit ut vitium corporis aliquod sponte^f) suâ plerumque corrigatur.

Qualitatem voco non accidens, sed substantiam ad gradum caloris attenuatam, ut soleo.

⁺Mirum videtur hominem necessariò senescere, nec a medicis senibus^f) posse juventutem restitui, hisque hanc conservari. Cùm semen in nostro corpore creatur, quod tantum humoris primigenij contineat, quo alius homo multos annos vivat, cur, inquam, hoc humidum propriae naturae non potest applicari ad eam restaurandam?

Ratio sit quia semen non est humidum primigenium, sed semine maris et foeminae commixtum^g). Ut enim tophus, qui commixtus^h) fit caementum, sic semen viri solitarium non est humidum primigenium: conveniens enim rerum mixtura omnium compositarum author est.

⁺Cùm¹⁾ quaedam tenuitate, quaedam verò crassitudine partium constare dixi, non intelligo atomos, nam partes in uvâ immaturâ attenuantur dulcescendo et postmodum magis magisque acescendo. Afficiunt autem corpus nostrum medicamenta ratione partium, qualium in opere ipso reperiuntur. Fieri non potest ut quae sapore crassas partes obtinent, eadem in ventrem demissa coctione attenuantur, tandemque in jecore tenuissima evadunt. Aliquando verò stomachus et jecur

+ Fol. 5^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

+ Qualitas quomodo in parte corporis exuperet.

a) d'abord elt g; corrigé en e. gratia à l'encre des notes marginales.

b) e.g.

c) rarefacta.

d) après ce mot le ms porte: quae illam partem.

e) aque.

f) ce mot ajouté en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

+ Senectus cur fiat.

g) commixta.

h) quae commixta.

+ Homogenea non sunt atomi ob rerum mutationem.

1) Ce mot est précédé du signe de renvoi (6) qui était mis aussi ci-dessus p. 130.

[p. 134]

⁺ ejus cohaerentiam solvunt, permanente partium quantitate. Eodem modo etiam sicca et humida peimutantur, partibus aliam figuram adquirentibus^a), aut quibusdam corporibus appositis, quomodo glacies humida evadit, interposito calore partes aquae separante et invicem leniter suâ tenacitate conglutinante. Neque aliter calor et frigus pereunt et redeunt. Cùm igitur atomi^b) caloris ita conjunctae^c) sint, ut subitâ attenuatione dissiliant, fit aliquando caloris corpora lentè attenuari et aliam figuram nancisci^d) quae attenuatione subitâ vix aut non desiliant. Sic ex vino fit acetum. Quae, cùm ita sint, diligenter medico ad illas medicamentorum pro loco et motu mutationes animadver | tendum est. Mutatur, inquam, vinum calidum in acetum frigidum, sed videndum num id fiat evaporatione et expiratione caloris subtilissimi a figurarum permutatione: utroque enim modo calidum frigefieri posse non dubito.

⁺Als ick dit oversette, soo moet ick gedencken dat ick den ouderdom van alle onse susters ende broders in minen chaos oock stelle; ende voorts sulcke dingen die ick altoes begeere dat onderhouden worde, als dat kan hare kinderen te passe komen¹⁾.

⁺Non usque adeò mirari decet quod antea²⁾ dictum est de calore, viz. illum^e) causari ex partibus ita compressis, ut certo modo tactae^f) desiliant: aer enim et quae cedentia ad naturam pristinam redeunt, simile quid patiuntur mediaeque sunt naturae, nec aliter differant quàm quod aer pressus, vinculo soluto quodam, resiliat; sed non dissiliat, partesque separentur.

⁺Si quis in medicinâ solidè velit addiscere conditiones singulorum temperamentorum, totius hominis aut jecoris, cordis, cerebri^g) etc, eligat aliquos ex familiaribus, quibus temperamenta singula singulis respondeant, teneatque illos memoriter, quod non est difficilè factum. Erunt illi tibi regula dignoscendorum temperamentorum, etiam in reliquis hominibus. Simile genus studendi in quovis studiorum genere, quantum fieri potest, adhibeatur.

⁺Calorem dicitur^h) medicis sequi magnitudo pectoris, arteriarum, venarum etc., Aetiusⁱ⁾ Lib. 4³⁾. Neque mirum est: cùm enim natura caloris est ut desiliat omnia in quibus inest, separat, usque ad majus nutrimentum adoptat.

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 58^r-58^v

a) d'abord adhaerentibus; corrigé en écriture du texte.

b) atoma.

c) conjuncta.

d) nancissi.

+ Practicum.

1) Cf. ci-dessus p. 109, n. 2.

+ Ignis cum aere collatio.

2) Cf. ci-dessus l. 5-7.

e) illam.

f) tacta.

+ Temperamentum hominis et partium solide cognoscere.

g) cerebri et

+ Magnitudo partium cur calorem sequatur.

h) dicunt ou dicuntur (sic) ajoutés en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

i) antius.

3) AETIOY AMIΔHNOY βιβλίων ἰατρικῶν τόμος α´, τουτἐστὶ βιβλία ὀκτὼ τὰ πρῶτα. Aetii Amideni Librorum medicinalium tomus primus, primi scilicet octo nunc primum in lucem editi (vignette). Ne quis alius impune aut Venetiis, aut usquam locorum hos Actii libros imprimat, et Clementis VII Pont. Max. et Senatús Veneti decreto cautum est. M.D.XXXIIII. - in-fol.

[p. 135]

⁺

⁺Ad Caput 97, Lib. 4 Aetij¹⁾. Non videtur humidum temperamentum caeteris praestantiùs^a), nam humidum primigenium non est humidum propriè loquendo, sed substantia, qualitatibus temperata. Multitudo igitur ejusdem laudabile, humiditas verò, caliditas, vitiosum.

⁺Enitendum est studiosis non jam ut scripta Veterum excusent et defendant; inutiliùs^b) enim <hac>^c) ratione studiorum tempus transigitur quàm ut vitia eorum demonstrent ac oppugnent, ne posteri cum illis errent potiùsque et celeriùs veris quae illis supersunt, assentiantur.

⁺Domum reversus signa morborum etc. hoc pacto ex libris excerpam, viz. signa omnia, quibus futurum indicium significatur, continuò describam, ut ad illa paratior^d) sim animum advertere. Cujus verò excretionis singulae sint, facilè ex causarum notione^e) cognoscam.

⁺Riolanus Phisiol. sect I, cap. 3²⁾, dicit aquam in regione terrae levem esse.

Hoc signo deprehende quòd naturaliter tàm altè ascendat quàm profunda fuit ejus scaturigo. Hoc ita intelligo: si aquam fistulis subterraneis^f) ducas, tàm altè ascendet fistulis continuatis quàm ejus principium situm est respectu centri Terrae.

Ast id non fit ratione terrae in quâ ducitur aqua, nam natura aquae est in terrâ ascendere quamdiu illi superstat, si nullum sit impedimentum. Sed id fit ratione aeris, quia eo fistulae plenae sunt. Sic aer in aquâ fistulis ductus et supra aquam elevatus fistulis continuatis, tantum iterum intra aquam descendit, quantum ex aquâ (ubi situlâ universâ tenetur) ascenderat respectu superficiei aquae. Aqua igitur in terrâ absque fistulis ascendit, et aer in aquâ, et ignis in aere; et iterum terra in aquâ descendit, aqua in aere et aer in igni, si foret. Fistulis verò in Terrâ ductis^g), aqua descenderet si Terra flueret possetque aquam premere; aer in aquâ descenderet^h), ignis in aere et iterum terra in aquâ; ascenderet aqua in aere, aer in igni, si haec fistulis ducerenturⁱ⁾, in elemento congruo dispositis.

⁺Riol., cap. 6^k), sect I, Phys.³⁾, dicit oleum magis humectare aquâ, cùmque sit

+ Fol. 58^v-59^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

+ Temperamentum humidum caeteris praestantius non est.

1) Ed. cit., fol. 76.

a) praestantius ajouté en caractères gothiques.

+ Scripta Veterum quomodo tractanda.

b) inutiliter.

c) hac manque.

+ Signa morborum judicialia optima.

d) paratius.

e) d'abord actione, corrigé en notione en écriture des notes marginales.

+ Aqua cur tan tum ascendat quàm descenderit.

2) La première édition des Commentarii in sex posteriores Physiologiae Fernelii libros de Jean Riolan, père, parut à Paris en 1577. Citons cependant: Ioannis Riolani Ambiani medici Parisiensis viri clarissimi Opera omnia. Tam hactenus edita quam postuma. Authoris postremâ manu exarata et exornata. Quibus universam Medicinam fideliter et accurate descripsit atque illustravit (vignette). Parisiis, ex Officina Plantiniana, Apud Hadrianum Perier, viâ Iacobaeâ. M.DC.X. Cum privilegio Regis Christianiss. et sacrae Cesareae Maiestatis. - in-fol., où le passage en question en trouve à la p. 237.

f) solterraneis.

g) ducta.

h) descendit.

i) duceretur.

+ Oleum cur plus humectat. quàm aqua.

k) cap. 5.

3) Cf. p. 238 de l'édition citée ci-dessus.

[p. 136]

⁺ aereum^a), aerem humidiorem esse aquâ. At, inquam, aqua vestem puram humectat, quia partes ejus a sicco distractae, extemplò evaporantur; oleum verò tenaciùs, cùm sit indissolubile, permanet.

⁺Dicit Riol., cap. 2, sect. VII, Phys.¹⁾ omne alimentum esse calidum et humidum. At quo respectu? Aut hoc respectu omnia interiora corporis viventis sunt calida omnesque humores humidi?

Dicamus igitur sanguinem temperatum esse optimum et aptissimum attritioni, | quantumque ab illâ aptitudine recedit, tantum ad calidius vel humidius, frigidius vel siccius vergit. Sic quaelibet pars in suo genere, respectu optimae ejus constitutionis, dicenda est calida, frigida etc. Hoc pacto alimentum omne non erit humidum nec calidum, sed temperatum. Partium autem interiorum calor, in cute desinens, atque aer externus, cum eo concurrens, faciunt cutis temperamentum.

⁺Quod scripsi²⁾ de connectione spirituum ejusque fortitudine in movendo, declarabitur, si intelligamus spiritûs nervis non solum pro viâ, sed etiam pro fulcimento uti, partesque ejus partibus nervorum arctissimè^b) agglutinari, ac fortassis non parum nutrimenti ab illis sumere neque tam evanidos^c) esse, ut vulgò putatur, sed in nervis sedem fixisse, in quâ a cerebro, continuitate potiùs quàm immediatè, afficiantur ad movendum.

⁺Cùm omnes partes corporis nostri emittant de se auram quandem per totum corpus et singulas partes, etiam ad testes, omnium partium spiritûs confluunt, sicutque ibi materia generatricis facultatis. Et inde caeterae partes per totum corpus spargunt. At quò^d) dignior et fortior est pars, eò plus influentis vaporis colligit, plusque spargit, unde fit ut testes, formam omnium partium continentes, semen^e) faciant, omnium partium differentias comprehendens, ejusque virtute expulsivâ reliquum corpus meliùs <se>^f) habeat, sicut in eunuchis^g) videre est.

⁺Quî fit nos in somniis videre colores, sonos, audire etc., cùm alibi³⁾ dixerim sensûs externos potissima subjecta esse singulos suorum objectorum? Verùm intelligendum est species visibiles per oculos ulteriùs pergere in cerebrum atque ibi haerere, et memoriam constituere, quae species in cerebro aliquando vagantur, etc. Hoc videor enim alio in loco antea⁴⁾ dixisse, ast tautologia in tantâ confusione, qualis hic chaos est, non supermiranda.

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 58^v-59^r

a) acuretum corrigé en aereum en écriture des notes marginales.

+ Alimentum omne temperatum.

1) P. 282 de l'édition citée.

+ Spiritûs animales quomodo in nervis agant.

2) Cf. ci-dessus pp. 125, 125-126 et 128.

b) actissime.

c) evanidos,

+ Semen animalium quomodo fiat.

d) atque.

e) semen et

f) se omis.

g) eunuchis ajoutés en caractères gothiques aux places laissées en blanc.

+ Insomnia quae fiant.

3) Cf. ci-dessus pp. 121 et 125.

4) Cf. ci-dessus p. 35.

[p. 137]

⁺

Medicamenta dicuntur tenuium partium mediocrium et crassarum. His tamen addendam^a) videtur tenacitatem partium, quia crassae nec tenues^b) tenacitatem non pariunt. Pendet enim tenacitas à figurâ partium, nisi quis dicat illam oriri posse ex humore et re diligenter mistâ^c), cùm humor per partium commixtionem descriptus sit.

⁺Post cibum ferè frigescimus. Id autem fit, quia ventriculus^d) repletus calido cibo, part es circumstantes calefacit atque hoc pacto calorem undique trahit à πεπασμῷ ad πέψιν, non aliter quàm ignis magnus minorem exsugit. Dormientibus ⁺nobis calor aliâ de causâ ventriculo vacuo introrsum vergit. Fit enim quia motus partes externas non calefacit, qui non calefacti non attrahunt, ab internis proprio interim calore disparente.

⁺Cùm morbi acuti ferè à bile procedant, eaque tertio die moveatur, non est mirum eos septimo die judicari. Primus enim^e) παροξισμός est principium morbi, cujus materia peccans in remissione quantâlibet se recolligit usque in diem tertium, quo fit secunda accessio. Accessione igitur remissâ, sic natura morbo est superior; collecta materia cogitur apparetque coctionis signum die quarto: tertio enim παροξισμῷ occupata erat natura. Cùm verò tantum temporis requiratur ad concoctionem quantum^f) ad collectionem, atque ad primum παροξισμόν praecesserint duo dies neutri, quibus exordium cepit peccans materia, sequitur quarto παροξισμῷ concoctionem absolutam iri crisinque futurum. Si πεπασμός appareat in principio cùm duo dies^g) pandiculationibus praecesserint, judicatur secundo παροξισμῷ, id est die tertio, duravitque principium duos dies et augmentum usque ad crisin, quo fit in vigore, duos dies. Similiter ut cum septimo die judicabatur, duraverat principium quatuor dies. Nam si die Solis horâ 12^â | sit primus paroxismus, statuendum est die Veneris praeterito horâ 12^â morbum occoepisse colligi; die Martis verò horâ 12^â secundum παροξισμόν factum, qui dies tertius est morbi; tertius paroxismus fit die Iovis, quartus die Sabbati horâ 12^â. Atqui inter dies Veneris et Martis intercedunt quatuor dies integros, ac totidem inter diem Martis diemque Sabbati septimo die morbi. Porrò, si post quintum diem morbi appareat concoctio, judicabitur die undecimo: sunt enim à principio occulto morbi usque ad quintum diem, sex dies, et à quinto ad 11^um itidem dies sex. Iterum, si concoctio appareat post diem septimum, incidet crisis 15° die.

At cùm morbi moveantur ad motum Lunae, necessè est, ut dimidio cursu Lunae octo paroxismi pendeant^h) à Lunâ. Collectio verò morbi sicut materia a naturâ, quae non antè movetur quàm noxia materia Lunâ stimulatur. Tempus igitur dimidij cursûs lunaris in 7 partes dividatur. Fiunt ergo principio et fine manifesta de causâ

+ Fol. 59^r-59^v
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) addendum.

b) crassa nec tennis.

c) diligenter ex remista.

+ Cibo sumpto cur frigeamus.

d) d'abord ventricus; lu mis dans l'interligne en écriture des notes marginales.

+ Partes externae non motae, frigescunt.

+ Criticorum dierum ratio.

e) prurius een.

f) quam.

g) duo dies en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

h) pendeat.

[p. 138]

⁺ paroxismi. Quare verò ad finem et principium harum partium fiunt, non minus quaeri posset quàm cur quartâ Lunâ res aliquid possint. Ast cùm semicursus lunaris absolvatur 14 diebus, fit ut interstitium inter paroxismos sit minus 14 horis: octo enim paroxismi complent semicursum Lunae.

At cùm morbi absque praecedente pandiculatione incipiunt subitò si post tertium diem, qui est primi paroxismi dies, appareat concoctio, judicabitur morbus die quinto; jam enim morbi principium numeratur à primo die morbi etc. Atque hoc pacto morbi judicantur imparibus diebus. Synochi fortassis alia est ratio.

⁺Als men iet in een dictionaris etc. gaet soecken, dat men soo gerene weten soude, dat men der nae haeckt, men secht dickwyls al soeckende: ‘och ofter in stonde!’ ende: ‘Godt geve, dat het daer in staen mach’. Soo oock van dingen, die gesciet syn: alsmen een scip van kennisse siet thuis komen varen, men secht: ‘Godt geve, dat hi behouden reise mach gedaen hebben’. Soo oock van toekoomende, die vast gaen in die nature: ‘Ick bidde, dat de wint morgen Oost wesen mach’, oft: ‘dat het koren wel groeien mach’, etc.

Waeruyt volcht, dat men hetgene ten onsen aensien onseker oft onbekend is, altyt voor veranderlick achten mach, want Gode is niet onmogelick. Certus est quidem naturae cursus; attamen eo punitur peccator et benedicitur probus. Ita quoque certum est decretum Dei, omniaque ipsius respectu necessariò fiunt; nostro verò respectu multa fiunt contingenter et justè punitur injustus. Deque eo loquitur Scriptura respectu nostri; de probis tamen docet nos Scriptura loqui respectu Dei. Ideòque nihil mereri dicendus est.

⁺Domum reversus primum omnia signa totius et partis corporis temperamentorum confusè quidem describam eorum respectu, sed signorum ordine exquisitè retento. Jam alio tractatu eodem modo signa causarum^a) morbidarum ut plethorae....^b), et obstrictionis cutis, si quae sint praeterea causae infernae^c) generales. Tertiò verò tres tractatus de signis capitis, pectoris, ventris inferioris vitiis^d). Tandem verò de indicationibus omnibus ex quibus ratio medendi sumenda est, viz. aetatis^e), corporis, plethorae^f).

Ast ante^g) singulorum membrorum morbidorum signa, etiam signa disponam morborum generalium ut febrium, et si qui sint praeterea. Atque haec agam ut similium dissimilitudines, et dissimilium similitudines, manifestiùs pateant. Partium enim vicinitas et morborum communio sunt similia, morborum verò diversitas dissimilia.

⁺Ick hebbe die musicanten wel hooren seggen, als sy van haren toon waren, dat

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 59^v

+ Dei omnipotentia exaltata.

+ Signa medica quomodo colligenda.

a) casarum.

b) Ici se trouve une place vide, où l'on a oublié de mettre le mot omis.

c) infernae et

d) vitiorum.

e) aetatis ajouté en caractères gothiques.

f) après aetatis d'abord et operis ajouté en caractères gothiques; ces derniers mots barrés et corporis plethorae ajouté en écriture des notes marginales.

g) aut.

+ Musici errores suos in cadentijs corrigunt.

[p. 139]

⁺ se daer wel weder op komen souden alsser een cadentie quam. At dicit Nucius¹⁾ cadentias ponendas esse in veris modorum combinationibus. Hoc posito sequitur optimè cantantes tenere modorum principales notas in canendo; igitur animad-vertentes ad has notas, errorem vocis similiter emendabimus. |

⁺Cùm cantûs dicantur aliquando in affinalibus dictis desinere (suntque illae quas antè alubi²⁾ principales notas appellavi)^a), quidni verum foret nonnunquam in principalem notam medium cantum desinere? Septimi toni autem, etiamsi non dicatur esse affinalis, d la^b), sol, re³⁾.

⁺Semina maris et foeminae in utero confusa, respondent quintae essentiae rerum, ut spiritus vini: paucus^c) enim multum vini facit. Sic semen paucum totum hominem, qui suas vires non perfectè exerit, nisi aptè cum^d) alijs substantijs, ut in utero, commixtum^e) est.

⁺Conformatur autem infans in utero, non quia materia seminis constat tot diversis substantijs, sed in uniformem materiam inflat^f) spiritus ab omnibus partibus mulieris, qui mixtus cum semine eodem ordine atque positu, quo in mulieris^g) partibus positus erat, vi et materiâ singularum partium continens similium partium spiritûs, eodem loco considet; totque hoc pacto intervenientes, suo simili convenit^h). Nam, etsi infans in utero non jaceat eodem situ quo mater, nihilominus tamen omnes similes spiritûs eodem confluunt propter amplitudinem loci, magis illo quàm alio. Infantis autem membra invicem non agglutinantur (quod fieri posset quia contortus jacet) quia spiritûs extremarum partium, ut cutis in infante, etiam extremis in partibus sitae sunt, suntque ejus naturae ut uno tantùm latere, utriusque videlicet, aptae sunt agglutinari reliquis partibus. Nam cutis nostra externa avidior est, proinde et ejus spiritus; foemina verò, cùm sit materia, format tamen marem propter naturam seminis calidioris etc. cùm foemina sit universus mas.

⁺Tetrartus tonus⁴⁾ dicitur non habere affinalem clavem, quia incidit ejus affinalis in D, ac ideòque existimarem illum cantum esse primi toni: sustemata enim octavi toni et primi toni eadem sunt.

⁺Hoe macht komen, dat den taras, met calck ende water gemengt, soo hart aeneen kleeft, ende sandt ofte gestampten steen, met water gemengt synde ende daernae droge wordende, bryselt gelyck te voren?

Non est dubium quin pori et asperitates utriusque respondeant. Aqua verò

+ Fol. 59^v-60^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

1) Cf. l'opuscule cité ci-dessus p. 120, n. 1.

+ Notae affinales.

2) Cf. ci-dessus p. 95.

a) pas de parenthèses.

b) de la.

3) Ici se trouve un signe de renvoi (3) qui se répète ci-dessous.

+ Seminis cum aquâ vitae collectio.

c) pauca.

d) cum apte.

e) commixta.

+ Infans quomodo in utero formetur.

f) inflant.

g) matribus.

h) convenit ajouté de caractères gothiques à la place laissée en blanc.

+ Tetrartus tonus similis primo.

4) Ce texte est précédé du signe mentionné dans la note précédente.

+ Calck, tras, en water kleven aeneen.

[p. 140]

⁺ vehiculum est quae calcem cum topho^a) miscet et^b) avolans implicatas substantias relinquit. Non enim verisimile est aliquid aquae remanere, glutinis vice fungens: non enim necessè foret mixturam obduratam plus pendere utrisque antequam miscerentur, cùm aquae portio reddita perstaret, ita ut poris respondere necessè sit.

⁺De diminuatiën loopen in de musike meestendeel op de quarten, gelyck elders¹⁾ geseit is dat van de fa tot de ut G niet daeronder gediminueert wort, want anders ist een valsche oft onsoete quinte. Alsoo oock so worden de fusen al bi vieren gesongen, waervan de reden oock mach syn, omdat de essentie van de musike voeren²⁾ bewesen is te syn de deelinge in gelycke deelen als 2, 4, 8^c) etc., alsoo dat 4 fusen een halven slach doen. Daerom salt goet syn sich al de goede quarten leeren slaen, als ut re mi fa, re sol la mi G; oock die daer binnen blyven, als re mi fa mi, sol la mi fa, etc. ende sich te wennen niet te veranderen dan ten einde van de fusen. De ander quarten komen selden met vier fusen ende mischien in liedekens nemmermeer, als te voren³⁾ geseit is.

⁺Capio ad objectionem tertiam de febribus intermittentibus lib. de Febribus Heurnij^d)4) addi posse^e) in continuis febribus, quae in magnis venis stabulantur, <et>^f) exclusionem vaporis aut tenuioris materiae putridae peragi posse, quia materia immobilis et non vivens ibi multa, quales sunt humores. Venis minoribus^g) verò circumjectae sunt partes sensiles in quibus praecipuè sita est vis excludendi noxij. Faciliùs enim punctae sentiunt, suisque fibris solidis, vitâ plenis, fortiùs expellunt^h), cùm in magnis vasis proportio humoris ad partes corporis propriè dictas multò major sit.

⁺Focus febris videtur continere parum materiae peccantis in extremis | venis: paucitas enim ex eo patet quòd febris tertiaⁱ⁾ saepe solvatur paucis eruptionibus ad labia etc.; paroxismi verò fiant auctâ iterum materiâ quam fomes praebet. ⁺Augetur enim quia in foco remanet crassior pars materiae peccantis quae affluentem materiam à reliquis venis, propter ejus peccatum exclusam, excipit; solvitur tandem febris, crassiore illâ materiâ ad cutem etc. expulsâ, quae tota facilè expellitur

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 60^r-60^v

a) topho et

b) quae.

+ Diminuationes musicae non infra ut et per notas 4.

1) Cf. ci-dessus pp. 89 et 90.

2) Cf. ci-dessus pp. 29 et 88-89.

c) al 2, 4, 8.

3) Cf. ci-dessus p. 116.

+ Venae majores cur non bene excludant vapores.

d) hurni.

4) La première édition parut à Leiden en 1598. L'ouvrage fut réimprimé sous le titre Iohannis Hevrnii Vltraiectini de Febribus Liber (vignette) Ex Officina Plantiniana Raphelengii, 1610. - in-4^o, 124 pp., où le passage en question se trouve à la page 31 (col. a-b). C'était sous ce titre et avec la même pagination (comme plusieurs autres écrits de Heurnius), que l'ouvrage fut inséré au second volume de la collection que Beeckman posséda vraisembablement: Ioannis Hevrnii Ultraiectini, in Academia Leidensi Primarii Professoris, Opera omnia. Edidit auctoris filius Ottho Heurnius Ultrajectinus, in Academia Leidensi Medicinae Professor. Ex Officina Plantiniana Raphelengii, M.DC.IX. - in-4^o.

e) posset.

f) et omis.

g) venis minoris.

h) expellunt ajoutés en caractères gothiques aux places laissées en blanc.

+ Febris materia pauca.

i) tertiam.

+ Febris cur augeatur.

[p. 141]

⁺ quia pauca est, ejusque vis ad peccandum morâ exoleta^a); ut in quibusdam excrescentijs fieri videmus, quorum facultas nutriens senio deficit. Sic enim unicuique rei viventi est senium^b) pro bonitate substantiae, unde primò genita est.

⁺Febres ordinatae fiunt ab humoribus sinceris non aliter quàm fructûs maturitatem suam <obtinent>^c), qualitatem stimulatricem nacti; utque illi, appositâ ad radicem arboris calce, citiùs crescunt. Aut alio modo, si humores peccantes multis de causis, suos paroxismos maturant et protrahunt.

⁺Scripsi antehac¹⁾ in musicis esse aliquam pausam inter jam elevatam manum ejusque depressionem, atque etiam inter jam depressam et ejusdem elevationem, ita ut omnes notae unius pulsationis ad invicem aequaliter non distent, sed quae nunc ultima est in manûs elevatione, à prima quae illam immediatè sequitur, majori temporis intervallo remota est quàm singulae ejusdem, elevationis à sibi invicem.

Hoc, praeter ea quae alibi²⁾ dicta sunt, patet, quia dum vocem canimus, nullas notas prae oculis habentes aut etiam in medium versum aut regulam incidentes, ⁺debitam pulsationem observamus, solo auditu principium et finem elevationis et depressionis percipientes, quod fieri non posset, si omnes notae aequaliter eodemque modo ab invicem distarent. Erramus^d) verò duntaxat in hoc, quòd elevationem aliquando existimemus esse depressionem et contra, unde sequitur pausam inferiorem esse superiori aequalem, distantiasque notarum depressionis esse aequales distantijs notarum elevationis.

⁺Ratio cur a praeceptoribus musicis praescripta est mutatio notarum la et sol in re ascendendo, descendendo verò mi et re in la, haec videtur, quia vera mutatio quae alibi³⁾ a nobis explicata est quaeque in multis canticorum^e) se invicem sequentibus fugis manifestavit, in quibus secundum regulam praescripta mutatio requiritur, quae identitatem fugae inverteret si^f) observaretur - quia vera, inquam, ratio observata difficilis est, multisque praeceptis constat, haec verò facilis et quàm proximè veritati respondens. Nulla enim praecipitur mutatio, nisi cantus infra ut descendat^g), aut supra la ascendat.

⁺Inveniuntur quidem non rarò quatuor fusae sibi invicem junctae^h), ita ut falsam quartam faciantⁱ⁾, viz. fa sol la mi, sed credo haec poni ita transitionis, non diminuationis gratiâ.

⁺Si cucurbitulae toti corpori adhibitae prodessent, posset eodem loco fabricari

+ Fol. 60^v
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) exoleta et

b) suo est senio.

+ Febres ordinatae, quae sint.

c) obtinent manque,

+ Notae ejusdem quantitatis non omnes aequaliter à se invicem removentur.

1) Cf. ci-dessus p. 116.

2) Cf. la note 1.

+ Notae inter manus elevationem et depressionem.

d) erramus en caractères gothiques aux places laissées en blanc.

+ Notarum mutatio consueta ferenda.

3) Cf. ci-dessus pp. 50-51, 90 et 91.

e) cantigorum.

f) et.

g) ascendat.

+ Fusae 4 notarum falsam quartam constituentes^k).

k) constituentii.

h) juncta.

i) faciat.

+ Cucurbicuia totius corporis sine igni.

[p. 142]

⁺ incessus, in quo homo sedeat, sitque circa collum^a) linteis^b) madidis, aut alio modo, clausus, ita ut nihil aeris extrinsecus ingrediatur; foramen verò habeat aliquo loco per quod aerem instrumento exsugas, in cujus exsucta^c) loca e corpore impuri spiritûs succedent, si corpus sit perspirabile. AEgerque interim naribus et ore spiritûs puros^d) morboque contrarios hauriat.

⁺Calorem attrahere¹⁾ etiam hinc^e) patet. Si enim quis igni assideat, ita ut ipse valdè calescat, pedes verò ab igni non tangantur aut minus possint calere, magis frigescent quàm si non assideret igni. Sic etiam qui plantis superstat hypocaustulo, plantae quidem calescent; superiora verò pedum magis frigescent quàm si plantae non calerent. Trahit enim calor unius partis tenuem calorem alterius partis ad se, non aliter quàm magnus ignis minorem extinguit. Neve quis existimet videri^f) nobis tantum magis frigescere superiora pedis comparatione plantarum, poterit id experiri uno pede hypocausto insistens, altero verò libero: ipse enim sentiet superiora pedis qui hypocausto superstat, magis frigere quàm pedis alterius superiora. Quod etiam tactu manuum propriarum, vel alterius cujusdam, explorare est. |

⁺ab sit vas perforatum; fistula e, cd vas aquâ plenum. Pressum autem vas ab cum fistulâ e in circumstantem aquam^g), ita ut

Fig. 42.

fistula vas cd subiret, ab verò plenum aere - ast tantum non valvas^h) premens ut aqua circumstans - <credo>ⁱ⁾ tantum premere aerem ab hicque aquam in cd, ut extra fistulam e saliret. Unde concludo non altiùs aquam ab aere premi quàm aqua, aerem premens, illius inferiori superficiei superior est, quantumlibet magna, quia aqua in fistulâ consistens, semper tantae superficiei occurrit quàm aer premens, quoniam aer aquae immediatè jungitur.

⁺Cùm forma rei, positâ re^k), ponatur, neque sola posset consistere, sequitur animam rationalem non esse formam logicam hominis, sed apta connexio et harmonia animae omniumque partium corporis. Anima igitur est pars materiae hominis, continetque partem formae. Sic etiam caput, venter etc. sunt pars materiei continentque partem formae quia illa etiam aptè connexa sunt, quoniam ad illas partes attinet. Sic materia baptismi est aqua, prolocutio et actio; legitima verò eorundem

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 60^v-61^r

a) collum et

b) linteis ajouté dans l'interligne.

c) exsulti.

d) poris corrigé en puros.

+ Calorem attrahere probatur.

1) Cf. ci-dessus pp. 102, 123, 133 et 137.

e) huc corrigé en hinc. - Ces corrections en écriture des notes marginales.

f) videri ajoutés en caractères gothiques aux places laisseés en blanc.

+ Aer quantum premat aquam in vase aut fistulâ.

g) in.... aquam. en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

h) valvi.

i) credo omis.

+ Forma est harmonia partium.

k) res.

[p. 143]

⁺ administratio est ejus forma: prolocutio enim baptismi, nec anima hominis, sunt formrae, quia per se aliquando consistunt; mortuo enim homine, anima in coelo est solitaria, verbaque baptismi etiam a psittaco possunt proferri^a).

⁺Praestat materiam superfluam in corpore humano animari quàm putrescere, inquit Avicena apud Riolanum¹⁾. Ratio est quia ab ijs meliùs concoquitur, disponitur et attenuatur, non aliter quàm menstruum^b) in utero morâ inficit, quod tamen gravidis in infantem insumitur: picant^c) enim mulieres primis mensibus duntaxat, inquit^d) Riolanus²⁾.

⁺Molestiâ quâdam in corpore obortâ, quaeri posset quî sponte sanescit, nec potiùs perpetuò in pejus degeneret.

Respondendum naturam suis fibris, rationem nervorum habentibus, noxium excutere^e), bonum verò attrahere, atque, etiamsi nullo intellectu id agat natura, agit id nihilominus nobis nescientibus, cùm sensum moveat non aliter ac si quid corpori extrinseco^f) incideret, quod manibus aut contractione cutis removemus.

Nec putandum est omnia quae sensus movet, manifestò nobis animadverti. Inest enim multis partibus intrinsecis^g) analogum quid sensui; nam cùm sensus manifestus nihil aliud sit quàm solutio harmoniae, sibi invicem ex omni parte cohaerentis, quidni in nobis fierent particulae privatae inter se tam affabrè^h) cohaerentes, ut simile quiddam toti corpori operetur? Talis sensus est bestiarum et multò magis insectarum, quae parvâ certè animadversione noxium excludunt; maximè verò vermes et animalcula in nobis nata, quae nullâ societate quam nobiscum habent, moventur.

Praeterea minor saepe est affectio quàm quae a nobis comprehendatur, quae nihilominus harmoniam corporis movet, multò subtiliorem nostris sensibus. Haec se illâ exonerat, nobis propter sensûs tarditatem non sentientibus, nec se aliter liberat natura quàm affectus pulmonibus etc.: respiratio tenditur, citatur aut quovis modo pro necessitate alteratur, nobis naturae nullo modo hac in re imperantibus.

⁺Similiter si quid os ventriculi etc. pungit, afficitur seque contrahit atque hoc pacto spacijs circumcirca dilatatis, spiritum primum fugâ vacuiⁱ⁾ attrahit, qui locum calefacit copiâ inscitâ materiamque doloris magis magisque excitat. Atque jam pergit attrahere spiritum vicinum verum calore, dum materia dolorifica sit consumpta desinatque os ventriculi se contrahere atque in locum pristinum devolvatur spiritumque attractum^k) propellat suo interventu.

+ Fol. 61^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) proferrei.

+ Animari materiam superfluam, in homine bonum.

1) Cf. son traité Particularis methodi medendi Sect. III, Tract. II, cap. 38 (p. 507 de l'édition des Opera omnia citée ci-dessus p. 135).

b) menstrum.

c) picant,

d) inquit et

2) Cf. le traité cité Sect. III, Tract. I, cap. 5 (p. 477 de l'édition citée).

+ Membra nobis nescientibus excutiunt molesta.

e) exercere.

f) extrinceco.

g) utrinsecis.

h) affabrae en caractéres gothiques aux places laissées en blanc.

+ Ventriculi os etiam sponte agit.

i) fuga vagvi.

k) attractu.

[p. 144]

⁺

⁺Cùm in picâ homines terram, carbones, calcem etc. comedant et desiderent, necessè est menstruum vel alium quendam humorem ibi ita mutari, ut praedictos cibos aliquo modo referat, sitque ventriculo vel partibus circumjectis ita annexum, ut semen quodvis terrâ conditur, atque inde simile alimentum sugat^a) osque ventriculi talibus partibus privet^b) quas terra, carbo et calx^c) optimè restituere possint; non quòd id, secundum Anaxagoram, ab omnibus omninò rebus componatur, sed vitiosus humor illud ita excavat talibusque poris perforat, ut praedicti cibi aliquâ saltem sui parte eos suavissimè | repleant. Cùm, inquam, haec ita sese habeant, ne miremur ampliùs in abscessibus^d) quidlibet gigni, quod naturae nostrae non magis est dissimile quàm terra, carbo aut calx; perforatur autem in picâ non solum os ventriculi, sed etiam palatus etc., ut aliquo sensuum innotescat cibos praedictos restitutioni aptos esse.

⁺Hoe kompt het, dat men savonts, als de keerse ontsteken wort, wel van veeren een toren siet, die men snoens niet sien kan, alst mist?

Quia vesperi radij solares pauci sparguntur, aer tamen tenuis est, ita ut nihil obstat quin longè ferantur à turri reflecti^e). Cùm verò aer crassus est et radij multi, penetrant radij quidem aerem propinquum rei^f), unde reflectuntur, id est, aliquam aeris portionem penetrant, sed occurrentes pluribus partibus motu tardantur, ita ut tandem non ampliùs moveantur, quia ratio crassitiei et obstaculi ad motos radios meridie major est quàm ratio aeris tenuioris ad radios motos vesperi.

⁺Splendets^g) cutis frigore quia pori minuuntur et constringuntur, atque ita cutis laevior fit et densior: omnia enim laevia et densa splendescunt^h).

⁺Motûs esse aliquos ordinatos in naturâ hominis, probant, quòd bis die comedimus, semel viginti quatuor horis alvum exoneramus, saepiùs mingimus. Sic quoque intrinsecus concoctio non attractionem, non expulsionem etc. Tempora quaedam sunt nata a plenis vel vacuatis vasis aut naturae necessitate, quiete et satietate. Sic etiam non est dubitandum morbos quosdam certis diebus moveri et judicari. Difficilè, imò impossibilè, foret singulis 30 horis exonerare alvum aut edere etc. Unde videntur hi motûs aliquid accipere à coelestibus, materiâ et consuetudine, quae est altera natura.

⁺Galenus, Lib. 2, cap. 7, 8, 9, 10 de Crisibus¹⁾ multa scribit de febribus composi-

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 61^r-61^v

+ Pica praegnantium quomodo fiat.

a) sugit.

b) privat.

c) cals.

d) alcessibus.

+ Nebulae, id est mist, quamodo visum impediant.

e) reflectentes.

f) d'abord fieri; corrigé en rei en écriture des notes marginales.

+ Frigore cur cutis splendeat.

g) splendet et

h) splendescunt en caractères gothiques aux places laissées en blanc.

+ Motus multi in homine ordinarii.

+ Febres compositae aut nullae aut rarae.

1) Περὶ κρίσεων βιβλία γ´ (De Crisibus Libri III). Au commencement de ses études sur Galien, Beeckman cite des traités apparemment divisés en chapitres. A son époque une telle division n'existait pas dans les éditions du texte grec (Venise, 1525 et Bâle, 1538), mais seulement dans celles des traductions latines. Une division etablie par Conrad Gesner figura pour la fois première dans la traduction de Janus Cornarius (Bâle, 1549; 8 vol., in-fol.), puis dans celle de Lyon, 1550 (4 vol. in-fol.). Les éditions des Junta présentent une division complète depuis la quatrième (Venise, 1563). Ce n'est qu'a partir du fol. 65verso (ci-dessous p. 159) que Beeckman cite des textes grecs, empruntés à une édition bien indiquée.

[p. 145]

⁺tis, id est diversarum specierum simul incidentibus. At mirum foret quartanam eodem tempore cum tertianâ oriri vel cum quotidianâ, nec potiùs aliquot dies ante vel post illam. Quod si tamen aliquando fiat, est ex rarò contingentibus, quia nulla ratio est cur quartana vel quotidiana emergeret circa tempus, quo tertiana affligit, quàm <circa>^a) aliud quoddam tempus. Sed ratio non exigua videtur, cùm duae aut tres tertianae aut quartanae aut quotidianae simul eveniant, quia corpus, cùm est biliosum etc., facilè plures unâ partes inficit.

⁺Lib. 2, cap. 7^b) Galeni de Febribus¹⁾ ex ordine legens, manifestè deprehendi illum horas diei numerare a Sole ex Oriente, et Occidente illo horas noctis, cùm id antea nescirem.

⁺Calor attrahit²⁾ etiam hac ratione. Dilatantur calore pori alicujus partis. Cùm autem totum corpus perpetuò contenta premat continuendo, non est absonum humorem, pressum in locum patentiorem, vijs amplioribus^c) factis, detrudi, etiamsi concederemus partem calefactam non minus solito premere.

⁺Quaeritur an posito aeterno Dei decreto, ablatisque contingentibus, non sequatur Deum dici autorem peccati, nam dicunt theologi actionem omnem a Deo perfici, non solum generalem, verùm etiam individuam.

Ponamus igitur hominem aliquem occidere bonâ intentione. Occidere est actio externa intentio bona actio interna, atque utraque pars actionis totius. Haec actio tota, quantum in eâ inest actionis merae^d), est Dei opus. Ast etiam haec actio dividitur in duas species, viz. occidere hominem bonâ intentione <cum jussu magistratûs et>^e) absque jussu magistratûs. Utraque haec species, praeter generis opus Dei, requirit adhuc aliud opus Dei^f), quo determinantur in species, cùm Deus dictus sit etiam autor particularium actionum, estque necessè ut duae hae posteriores conditiones actionis inter se differant, ut species constituant.

Deus igitur est autor occisionis bonâ intentione et specierum, viz. occisionis bonâ intentione cum jussu magistratûs, et occisionis bonâ intentione absque jussu magistratûs. Prior actio bona est, posterior mala, quamquam^g) à priore non differt nisi particulâ ‘absque jussu magistratûs’^h). Omnes igitur partes actionis sunt a Deo, nullaque particula homini propria relinquitur. Deus igitur author est hujus pec-

+ Fol. 61^v
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) circa omis.

+ Galenus horas ab ortu et occasu Solis numerat.

b) Lib. 2. cap. 8.

1) Περὶ διαφορᾶς πυρετῶν βιβλία β´ (de Differentiis febrium Libri II).

+ Calor quomodo trahat.

2) Cf. ci-dessus pp. 102 et 142.

c) amplioribus ampliore.

+ Deus respectu Dei videtur autor peccati.

d) meri.

e) ces mots manquent.

f) les cinq derniers mots sont ajoutés postérieurement en marge, en écriture des notes marginales.

g) nam.

h) pas de guillemets, mais des parenthèses.

[p. 146]

⁺cati et homo nullo modo reus. Nam si anomia dicatur homini propria in illâ actione, sequeretur Deum huic speciei generalis actionis nihil superaddere, nec determinare in speciem, cùm anomia nihil aliud sit quàm particula illa ‘absque jussu magistratûs’^a). |

⁺Dicunt medici in vesicâ villos quosdam esse, quorum officium foret urinam ejusque reliquias vehementer expellere. Ast si quis diligenter attendat dum mingit, non videbitur vehemens haec expulsio reliquiarum opus membranae vesicae, sed ejus loci qui et semen excernit, nam post minctionem vesicam solis circumjacentibus musculis premimus. Sentimus enim pedetentim dictas reliquias in anteriora pelli, quae demum subitò excernuntur. Quod autem pedetentim in principio versus anteriora procedat, videtur indicare non esse motum vesicae. Hic enim foret subitus, qualis ventriculi^b) est in singultu. Cùm verò urina jam in ulterioribus locis pervenit, non aliter excernitur quàm semen quod in vesicâ non meat.

Cur verò ante fluxum vesica non excerneret? Si ullâ facultate^c) foret praedita, vesica, supra modum plena, non potest exonerari, non quia villi vesicae, sed musculorum^d) circumpositorum nimium, extenduntur.

⁺Forestus, tractatu de Morbo scorbutico¹⁾, scribit eo laborantes, erectos, difficulter spirare, decumbentes verò interdum se sanos esse existimare ac omninò motu supra modum difficiliùs se habere.

Hujus ratio fortassis est, quia humor melancholicus, cùm sit crassus, ac propterea densus, pressus non redit. Premuntur enim venae et arteriae per motum spiritûs, copiosiùs à cerebro descendentis^f) in totum corpus, cui caeteri humores rariores existentes cedunt; nec propterea pressi, pectus premunt. Hic verò humor, vasa non quidem ibi distendens, attamen, ut caeteri solent, implens, superveniente spiritu nihil ejus nec recipit, nec ullatenus in se considit, unde pressus ipse quoque sibi circumjecta premit, non aliter quàm baculus unâ parte protrusus, etiam alterâ suâ parte cedit; nec ut spongiae partes invicem possis magis appropinquare, ita ut pressa spongia non statim loco cedere cogatur.

⁺Plenitudo vasorum hoc pacto videtur produci. Crudiores humores sunt cùm primum in venas rapiuntur; ibi arte calore coquuntur rarioresque disjunc-

+ 23 ^décembre 1616-16 ^mars 1618
Fol. 61^v-62^r

a) pas de guillemets, mais des parenthèses.

+ Vesicae villi nou excernunt urinam, sed musculi.

b) ventriculi,

c) facultas.

d) musculorum et

+ Scorbuticorum erectorum^e) respiratio difficilis.

e) erectorus.

1) Petri Foresti Alcmariani.... Reipublicae Delphensis Medico-Physici ordinarii Observationum et Curationum Medicinalium ac Chirurgicarum, sive Medicinae theoricae et practicae Liber decimus nonus de Hepatis malis et affectibus et Liber vicesimus de Lienis morbis, vitiis et affectibus: et de Scorbuto, Lugd. Bat., 1595. Les livres XIX et XX cités se trouvent aussi dans le second volume des oeuvres de Van Foreest qui parut à Francfort, chez Zacharie Palthenius en 1602, in-fol. - Les livres XXX-XXXII qui furent les derniers de la collection, parurent à Leiden en 1606.

f) descendentis ajoutés en écriture des notes marginales, aux places laissées en blanc.

+ Plenitudo vasorum quî fiat.

[p. 147]

⁺tioresque fiunt porique augentur capiuntque majorem locum. Atque hoc pacto vasa distenduntur, poris verò jam factis caloreque qui illos fecit, avolante. Particulae humoris nudatae distantiam ab invicem, quam calor effecit, retinent^a), non aliter quàm quaedam pruna et poma cocta, vel igni admota, etiam frigefacta majora apparent. Hoc pacto poris factis, tanquam loci sunt quibus denuò ex ventre nova materia recipiatur, quae iterum cocta, vasa magis distentat. Atque ita plenitudo perpetuò increscit, quando minus ab habitu corporis trahitur et digeritur quàm pori materiae coctae majores sunt poris materiae incoctae et primò in venas venientis.

⁺Quî fit homines esse aptiores ad agendum, exempli gratiâ^b) linguam loquendo, cùm^c) in juventute assueverunt?

Quia instrumentorum pori et propterea formae, cùm membra sunt mollia, facilè formantur. Alia autem dispositio, et particulariter^d) oris, gallicae linguae apta quàm belgicae^e). Quae enim alia ratio foret adultos vix unquam extraneam linguam cum accentuum proprietate posse^f) addiscere, etsi plus temporis ei discendae consumserint quàm illi qui in pueritiâ didicerint? Similis est historia Cardani, cujus canis uno mense didicit quod hujus mater semianno discere non potuit: poris enim instrumentorum in matre formatis ut apta forent huic arti, peperit canem similibus instrumentorum poris formatum, atque ita ad artem ab initio aptiorem. Ubi verò partes corporis maturuerunt^g), aliquo modo quidem diuturnitate mutantur, sed vix unquam perfectè, accentumque cum molestiâ pronuntiant, quia particulae quidem flectuntur, sed, ut lamina chalibea^h) flexa, ad pristinum positum redeunt.

⁺Fit in multis rebus quae mutantur, ut majorem locum priore contineant, velut aqua, cùm in vaporem, oleum in ignem abit; nullâque vi prementis eadem haec materia ad pristinam loci parvitatem possit comprimi, cùm tamen nihil extraneum intervenerit. Sic argentum aquâ forti solutum, nullâ vi premente, sed solâ fusione, redit ad antiquam contractionem.

Ejus rei ratio est, quia partes rerum vel aliam formam externam acquirunt, ut in argento dicto, vel quia solvuntur ejus partes quae invicem ingrediebantur, solutae que alium situm requirunt quae invicem non respondent; qui situs comprimendo non mutatur, non aliter quàm acerviⁱ⁾ aliarum rerum, quae ita dispositae sunt consilio ut minimum locum capiant, tamen^k), si inordinatim proijciantur, ⁺multò majorem capient. Cùm autem partes sint innumerabiles^l), facilis est solutio unius particulae, non aliter quàm in mechanicis instrumentis quae multitudine rotarum et dentium constant, | unius dentis motus ab imbecilli vi perficitur, atque ita tempore levissima vis gravissimum pondus promovet. Sic ignis modicè ollâ aquâ plenâ et conclusâ subiens, etiamsi ignis motus non est velox, admodum

+ Fol. 62^r-62^v
23 ^décembre 1616-16 ^mars 1618

a) eandem retinent.

+ Linguae extraneae pronunciatus difficules. Cur.

b) e.g.

c) cum,

d) particularium.

e) bellicae.

f) possunt.

g) maruerunt.

h) chalibea et

+ Compressio rerum cur fieri nequeat.

i) acervi lapides.

k) quae eodem.

+ Pedetentim et per partes fit vis magna.

l) innumerabiles en écriture différente de celle du texte.

[p. 148]

⁺ surgit^a) pro ratione effectûs qui sequitur. Nec penetratio violenta est, tamen illi facillimè^b) ollam parvam suis particulis^c) penetrare atque unicam particulam aquae rarefacere, quae non numerabilis pars est aquae conclusae. Atque ita iterando olla^d) distendit et tandem disrumpit, plurimâ aquâ in vaporem mutatâ.

⁺Si vitrum comminuas in minimas partes, ita ut laevissimae sint, assumptum tamen hominem occident; silices verò si ita comminuas, parum damni, si assumas, adferent. Cùm verò vitrum et silex solo acumine, id est formâ quantitativâ, differant, vides etiam oculis à formâ venenum pendere: acutae enim et durae sunt partes vitri^e), obtusae verò et molliores silicis.

⁺Qui aliquem juditio aliquo pollentem docet, subtiliùsque inquirentem indignatur, hic ipse suam ignorantiam rei, quam profitetur, ostendit, ut Galeno contigit Lib. 1 de Elementis¹⁾.

⁺Galenus, de Morborum causis, cap. 2²⁾, dicit lassitudinem vocari cùm corpus motu incalescit. Calor verò in totum corpus non penetrat; sic ira est caloris intentio circa cor, at si in totum corpus dispergitur, febrim vocat.

At calor in irâ et lassitudine per totum corpus spargitur à corde procul dubio, ut ex pulsu videtur. Sed forsitan febris non est dicendus, nisi calor increscat. In lassitudine verò et irâ quiescente in homine, calor cessat statim, nec ultra ⁺augetur. Incrementum immediatè pendet ab ipso moto vel irâ, dum fiunt; verùm quomodo calor ita accenditur ut increscat? Dicat aliquis: non aliter quàm candela quae accensa vim^f), obtinet subjectum suum ulteriùs incendendi. Fumus verò excitatur quidem, sed causâ remotâ: per se alium fumum non creat. Quid^g) igitur, calore corporis accesso^h), erit finis caloris? Subjecti vel materiae aptitudo ad incendium tamdiu autemⁱ⁾ adest^k), quousque non satis miscetur reliquarum materiarum vapore non incensibili, propriaque incensibilis superat.

Cùm dicit Galenus, cap. 3 de Morborum causis, alimentorum abundantiam officere ⁺calori, intellige calorem in nobis fluere ex alimentis, non aliter quàm flamma ex sulphure ardente. Si igitur vas, paucis et parvis foraminibus patens, dimidio sulphure repleas et incendas, meliùs ardebit quàm si postmodum plus sulphuris affundas, quia spiracula non sufficient tantae flammae. Ergo suffocabitur, vel obscuriùs ardebit. Pars autem formae potest esse talis, ut superficies sulphuris quae

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 62^v

a) sursum.

b) facillimus.

c) suae particulae.

d) ollam.

+ Acumine duro venena constant.

e) vitis.

+ Irasci docentem non decet.

1) Allusion probablement aux débats de Galien contre Democrite, Epicure et Asclepiade (né en Bithynie vers 130 avant J.-Chr.) et leur théorie atomiste, tels qu'il les engage dans son Περὶ τῶν καΘ᾿ ῾Ιπποκράτην στοιχείων βιβλία β´ (de Elementis sec. Hippocratem Libri II).

+ Febris et lassitudinis differentia.

2) Περὶ τῶν ἐν τοῖς νοσήμασιν αἰτίων βιβλίον (de Causis morborum Liber).

+ Calor quomodo increscat.

f) vi.

g) quis.

h) accessio.

i) autem en écriture des notes marginales à la place laissée en blanc.

k) le ms porte: autem apta est materia.

+ Alimentorum abundantia officit calori. Cur.

[p. 149]

⁺ sola ardet, major sit, unde major flamma, vel aequale manente intrinsecus aer sit minor duntaxat; in corpore nostro et minor est alimento abundante^a) aer intrinsecus estque^b) superficies ardentis materiae major.

⁺Eodem loco dicit Galenus ignem majorem minorem compositum extinguere flammamque minorem dissipare. At non est verisimile cùm positus addito igni^c) calor augeretur materiaque citiùs consumeretur. Trahit igitur, ut alibi¹⁾ dictum, ignis major minoris flammam; Solis verò radij, cùm minus calent flammâ mixtâ cum flammâ, probabiliter hanc obtundunt^d) quia separant^e) flammam, ipsique minus calidi se medios faciunt, fitque in eodem loco minor caliditas. Necessè igitur est ut calor qui calorem extinguat, sit alterius naturae, id est ut eodem loco minus contineatur hujus quàm illius. Sic fortassis Saturni calor ejus naturae est, ut magno loco paucus contineatur, ac propterea expellit, cùm ipse plurimo loco egeat. Ac tametsi speculis ardentibus etc.^f) radij aliquando possint cogi, attamen non obstat quominus non coacti, nitantur majus spatium possidere quàm calores alij.

⁺Sternutamentum et tusses (de quibus Galenus, de Causis sumptomatum, Lib. 5²⁾)^g) videntur a facultate nostrâ produci hoc pacto quo alibi³⁾ dictum est omnes particulas corporis habere vim latentem, quam partes externae manifestam obtinent. Colligit igitur natura spiritum vel particulam, ubi requiritur primum, dilatando collectoque hoc comprimit^h); atque ita tussiendo et sternutando noxiam excluditⁱ⁾, partim | absque ope musculorum, viscerum substantiâ dictum motum latenter perficiente^k), partim verò musculis adjumentum praestantibus.

⁺Moderatus calor in corpore humores, ut decet, attenuat perque poros transmittit. Major verò calor plus attenuat quàm transmittit, ideòque partem distendit. Minor autem calor non sufficienter attenuat, ita ut vapor spiracula non possit penetrare, atque idcirco etiam distendit. At minimus calor non magis distendit quàm lagenam vitream, aquâ plenam, ignis paucus disrumpit.

⁺Galenus, Lib. 4 de Simplicibus medicamentis⁴⁾, probat saporum elementa, id est ex vaporibus, certò posse^l) concludi superabundantiâ elementorum^m) ex quibus mixta constant.

+ Fol. 62^v-63^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) abundantius.

b) sitque.

+ Calor quî calorem extinguat.

c) positus addito ignis.

1) Cf. ci-dessus pp. 137 et 142.

d) obtundit.

e) separat.

f) etc. si.

+ Sternutamenti et tussis etc. modus sive ratio.

2) Quelques éditions donnent le texte de ce traité en trois Livres (Περὶ αἰτίων συμπτωμάτων βιβλία γ´; de Symptomatum causis Libri III), le faisant suivre au Περὶ τῶν συμπτωμάτων διαφορᾶς βιβλία γ´ (de Differentiis symptomatum Libri III), dont une partie est perdue. Dans ces éditions le lieu en question est apparemment celui du Lib. II, cap. 6 du traité cité. La plupart des traductions, par exemple celle de Fuciis (Paris, 1550-1554; in-fol., 3 vol.), présente le texte comme de Differentiis et causis morborum symptomatumque Libri VI. Beeckman cite encore le Livre 5, et d'ailleurs le Livre 6 du traité cité ci-dessous pp. 150, 196 et 197.

g) pas de parenthèses.

3) Cf. ci-dessus pp. 121, 123-124, 124-125 et 139.

h) comprimendo.

i) excludere.

k) perficiendo.

+ Caloris in homine attenuati ratio.

+ Saporum ratio.

4) Περὶ κράσεων τῶν ἁπλῶν φαρμάκων βιβλία ια´ (de Temperatura medicaminum simplicium Libri XI), Lib. IV, cap. 22.

l) certo possunt.

m) elementa.

[p. 150]

⁺

At non credo, si constent quibusdam^a) elementis, composita certò sequi saporem qualitatum. Aqua enim ἄποιος est; sic et aqua calida. Praeterea multa sunt insipida, calida, frigida, humida, sicca; sapida verò sunt onmia quae aliquam corpori nostro compositionem similem adepta sunt, id est cujus cavitates et asperitates cavitatibus et asperitatibus ita respondeant, ut ea^b) suaviter nos afficiant. Alia verò nos quidem afficiant, sed insuaviter. Quae verò ita sunt mixta ut poris nostris non respondeant, non magis afficiunt nos quàm aqua simplex stannum, aut mercurius chartam.

⁺Non rarò accidit, dum in mensâ dicuntur preces, membra nostra valido concussu moveri, quem motum ad palpitationem Galeni, Lib. 5 de Causis sumptomatum¹⁾, refert. Quiescentibus enim nobis collectus vapor in musculis aliquibus hos intendit et simul exilit corpusque videtur refrigerare. Hic vapor, cùm ante preces magis moveretur, magis attenuatus per spiracula latenter excutiebatur; jam verò quiete densior factus, nec perpetuo motu expulsus, haerens ibi colligitur subitò, cùm materia vaporis sit velox. Illi verò, qui preces dicit, hoc non accidit atque^c) tam livida^d) causa, quia loquendo pergit ut antea moveri.

⁺Gal., cap. 2 de Causis sumpto., Lib. 5, de tremore loquitur.

His haec addantur. Cùm membrorum alium situm^e) natura aliter^f) perficit, exempli gratiâ faciliùs brachium modicè elevat quàm summè et extensum, nititur natura brachium attolere altè. At gravitas brachij, cùm altior est, major fit, vis minor, ergo cadit non totaliter, sed eousque quo natura gravitati praevalet. Sed brachium in motu existens ultra punctum, in quo vis naturae et gravitas brachij aequalia sunt (ut solent res motum cadendo intendere)^g), cùm verò naturae vis multum praevalet brachio, infra hoc punctum aequalitatis existente, iterum attollitur atque id quidem supra punctum aequalitatis, quia id, quod movetur, non quiescit nisi impeditur. Punctum autem aequalitatis vim quidem habet brachij ibi quietem servandi; si jam ibi quiescat, sed non ubi movetur.

Simile huic rei accidit quod organis templorum, ubi vocem tremulam sonant omnia: est in viâ aeris res quaelibet laminae^h) similis, quae ab aere impulso redita, iterumque redit, atque hoc pacto tremit.

⁺Gal., Lib. 5, cap. 5ⁱ⁾ de Simpl. med. fac., dicit quaedam calorem nostri corporis non intendere, sed substantiam augere.

Volo subintelligas caloris. Nam non videtur absurdum temperatum dici oleum, quia ut vestimentum corporis calorem conservat^k), aut potiùs quia calorem aequalem corpori nostro continentia^l), temperata vocantur^m). Calorem dico non magis densum, sed quanquam multitudo caloris augeatur, manet tamen eadem caloris

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 63^r

a) quibus sint.

b) ut alia.

+ Tremor quiescentibus, cur interdum subitus.

1) Lib. V (Lib. II), cap. 2.

c) aquam.

d) levide.

+ Tremoris in homine ratio.

e) alius situs.

f) facilius.

g) pas de parenthèses.

h) laminae quaelibet.

+ Caloris gradûs unde fiant.

i) Lib. 5, cap. 4.

k) observat.

l) continet.

m) vocentur.

[p. 151]

⁺ species. Fortè enim unusquisque calor suam raritatem partium desiderare natus est, ut antè¹⁾ de calore Saturni dubitavi.

⁺Causae quaerendae sunt rerum tantùm^a) manifestarum. Aliàs enim fit magna nugacium causarum confusio, nec certa ars potest statui, cùm alij videantur repugnare.

⁺Certum est mare ad Lunae cursum moveri atque iterum plenilunio et novilunio mare esse altius.

Quae igitur hujus ratio? Cùm omnis vis fiat contactu²⁾, procul dubio exit e Lunâ aliqua substantia quae sese cum aquâ miscet vel tumefaciendo, vel attrahendo eam. At cur id fit manifestiùs in plenâ et novâ Lunâ? Quia plenâ Lunâ radij Solis, a totâ medietate Lunae reflexi, Terram percutiunt^b), quia lunaria corpuscula solventes, secum rapiunt, vel soluta liberiùs exire faciunt. Novâ verò Lunâ infra Solem existente corpusculisque circumcirca Lunae corpus volitantibus, ut etiam apud nos fit, Solis radij illa secum ducunt parantque illis viam ad nos, suntque illic vice venti qui calorem et caetera tenuia eo jactat, quo ipse vadit. |

Certum etiam videtur Lunam deficientem frigus adducere. Hoc fit quia tum antè Luna oritur manè. Cùm enim astrum^c) aliquod alij praecedit, praeoccupat loca^d) terrarum radijs vacua, seque jungit quàm proximè corporibus, etiam particulis aeris, ita ut astrum sequens sola spacia inania replere possit, unde, propter defectum fundamenti, ejus radij extemplò evanescunt. Prioris verò astri^e) radij hoc ad haec supra horisontem existentes^f), perpetuò similes suos radios, corporibus mixtos, fovent; ubi verò occubuit hoc, secundum astrum quidem occipit vincere, pellitque priores radios, non ampliùs nutritos a corporibus. At cùm jam victoria potitur, ipsa quoque occidit suos radios, absque nutrimento relinivit, qui paulò post, et per se perque aliud quoddam sequens, pereunt.

⁺Si quis dicat nos undique in medio universitatis consistere, mirabimur, atque absurdum videbitur, nos miliaria multa progressos, non plus^g) spacij post nos relinqui quàm antè, quae cogitatio necessariò prae se ponit extrema, ergo nihil infinitum. E contrariò verò absurdum videtur nos quodvis spatium progressos, nihil spacij restare ad peragrandum, sed credimus semper quoddam restare, quae cogitatio rursus carentiam^h) extremitatis ponit, ergo et infinitum. Utroqueⁱ⁾ igitur probatum est esse infinitum, et non esse; ergo infinitum superat captum

+ Fol. 63^r-63^v
23 décembre 1616-16 mars 1618

1) Cf. ci-dessus pp. 132 et 149.

+ Causae rerum tantùm manifestarum quaerendae.

a) d'abord tantarum; rum barré et um ajouté en écriture des notes marginales.

+ Fluxus et refluxus quomodo a Lunà.

2) Conception à retenir. Cf. ci-dessus pp. 24-25, 36 et 101-102.

b) pecutiunt.

c) astrum,

d) loca et

e) astrii.

f) existente.

+ Infiniti et finiti contemplatio.

g) plus dans l'interligne en écriture des notes marginales.

h) carentiam ajoutés en caractères différents du texte à la place laissée en blanc.

i) utramque.

[p. 152]

⁺ nostrum, ergo id ipsum est Deus: Dei enim omnia sunt. Ejusmodi tale etiam est Trinitas etc.

⁺Gal., Lib. de Palpit., convul. etc.¹⁾, dicit in tremore motum qui deorsum fit, motum qui sursum fit, recipere absque extremitatum motu^a).

Sed dum adhuc fiunt^b), et^c) cùm in uniquoque membro multi sunt musculi, cur^d) non liceat dicere unum musculum deorsum moveri cùm alius sursum^b) movetur; <et>^e) sic etiam in diversis membris contrarios motûs fieri eodem tempore atque hunc tremorem denominatum esse?

⁺Quod antè²⁾ dixi calorem similem similem non augere, id similitudine aquae credi potest. Aqua enim aquam non facit magis humidam, sed, si oleum aquae misceas, vides humiditatem esse alterius generis, cùm oleum plus loci occupet et compositum fortassis sit humidiùs aquâ simplici. Sic etiam, etsi similis ignis simili mixtus videatur calorem augere, id fit forsitan quia faciliùs propter tenuitatem cogitur et plus loci calefacit; at quando locus calefaciendus calore plenus est, nec admixtus calor cogitur.

Cur non idem contingeret quod jam dixi, in aquâ aquae mixtâ, id videre est, cùm calido corpori aquae calidum medicamentum applicamus, corpore pleno ejusdem caloris existente, et cùm Saturnus suo calore aerem impleverit, quàm facilè reliquarum stellarum calorem arceat, utpote qui fortè parum violenter irruit. Hoc fortassis manifestiùs erit in diversarum materiarum flammis ut eicken ende wilgenhout, etc., quorum calores multum differunt. Sic stipulis accensis, etiam quàm plurimis ac maximè contiguis, nihil profeceris in quibusdam rebus, sed^f) <alijs>^g) fornaci injectis^h) durioreⁱ⁾ substantiâ et quantitate minore, vel corporis^b), vel materiae>^k), calefeceris tremore et operâ minore^l).

⁺Figura sola rerum et tactu^m) et ratione estⁿ⁾ comprehensibilis, nam reliquae qualitates non intelliguntur nisi sub specie figurarum. At calor, frigus, humiditas, siccitas tactu apprehenduntur absque specie figurarum, tametsi intellectu solâ figurarum ratione videantur. Unde verisimiliter concluditur omnes omninò rerum differentias ex figurâ atomorum petendas esse; et quia dictae qualitates solae tactui sunt subjectae, omninòque quatuor tantùm^o) corpora simplicia, in totâ rerum naturâ, terram, aquam, aerem, ignem animadvertimus.

Videntur haec primò a materiâ primâ primae differentiae constitui, ita ut non

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 63^v

+ Tremoris ratio Galeni.

1) Περὶ τρόμου, καὶ παλμοῦ, καὶ σπασμοῦ, καὶ ῥίγους (de Tremore, palpitatione, convulsione et rigore), cap. 4.

a) absque extremitatibus motuum.

b) ce mot ajouté à la place laissée en blanc.

c) aut.

d) cum.

e) et omis.

+ Caloris gradus quî similem gradum non augeat.

2) Cf. ci-dessus p. 149.

f) le ms porte: quos.

g) alijs omis.

h) injectos.

i) duriori.

k) materiae omis.

l) minora.

+ Figurae atomorum sunt quatuor.

m) oactu corrigé en tactu écrit dans l'interligne en écriture des notes marginales.

n) et.

o) tactuum.

[p. 153]

⁺ plures sint differentes figurae quàm quatuor; ergo quatuor atomorum figurae constituunt quatuor differentias, non solae quidem, sed invicem ita mixtae, ut unius quantitas tantùm reliquis excedat, ut nullum mixti genus fiat. Sic aqua, ut sit fluens, eget calore; sic aer, ut possit comprimi, eget compositione; sic etiam ignis et radij, ut faciant differentias colorum refractione et reflexione.

⁺Fissi et secati occultarum qualitatum natura ex his quatuor figuris constat; nam aut elementa ipsa sunt aliquo modo composita. Ex his temperamenta rerum constant; id est ubi plus ignis, id est calidius, et sic in caeteris, at diversi sitûs. |

Horum primorum corporum constituunt rerum formas et naturas. Fieri enim potest ut duae res aequalibus constent portionibus corporum ignis, aeris, aquae et terrae, suntque tamen dissimilis naturae. Nam hisce sita^a) est ignis particula inter terram et aerem, et etiam inter aerem et aquam, omninòque multae sunt quatuor simplicium figurarum in unâ lineâ dispositarum aut in formâ cubi redactarum, positurae diversitates. In plano igitur haec quatuor elementa sunt quatuor hae figurae; ad formam quadrati disposita, dant sexdecim differentias, ad formam verò cubi 64.

Raritas autem et densitas ex hac differentiâ etiam necessariò sequitur: aliter enim ab invicem partes destitutae sunt, si ignis est medius inter terram et aquam quàm si sit medius inter aquam et aerem^b). Raritas enim eadem non infert eandem naturam et formam: fieri enim potest ut duo cubi toti sint ejusdem raritatis, qui in singulis suis partibus tamen differant. Raritas enim et densitas ex totius cubi quantitate, forma verò ex diverso situ spectatur.

Nec hinc certò probatur nullam aliam figuram praeter ejus quatuor in atomis esse, sed saltem non plures requiri; imò si plures sint, tam paucas esse, ut peculiare elementum non possit^c) constituere unum earum aliquod genus. Nam praeter quatuor primas qualitates, alia^d) nusquam in corpore simplici, ab aquã, terrâ, aere, igni diverso, reperitur. Lux enim ignis est; sic etiam Sol ignis videtur, luce et propriè dicto igni magis mixtus.

⁺Galenus, 11 Lib. Methodi, dicit¹⁾ cataplasma humores ad se trahere instar cucurbitulae et phlemonem^e) accersere.

Id et forsitan fit quia pars mollior fit, unde omnibus partibus continentibus aequaliter contenta prementibus, haec propter mollitiem maximè cedit, et imbecillior ipsa fit resistendum reprimendo, etsi non negaverim etiam calorem attrahere ut antè²⁾ saepe. His adde vim naturae, quae sibi adversa expellit; unde haec pars imbecillior etiam excrementiora^f) recipit.

⁺Expellere venae hoc pacto dicuntur. Cùm quid eas^g) pungit, excutitur illud atque

+ Fol. 63^v-64^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

+ Compositio rerum ex elementis, quî fiat.

a) hun situs.

b) et aquam.

c) possint.

d) quanta.

+ Cataplasma quomodo phlegmonem accersant.

1) Θεραπευτικῆς μεθόδου βιβλία ιδ´ (Methodi medendi Libri XIV), Lib. XI, cap. 15.

e) cucurbitulae et phlemonem ajouté en écriture des notes marginales.

2) Cf. ci-dessus pp. 102, 133, 137, 142 et 145.

f) excrementitiora.

+ Venae quo pacto noxia expellant.

g) eos.

[p. 154]

⁺ unâ totum sanguinem premunt. Sanguis verò, quia villis suis cohaeret, non expellitur, ast aliena materia nulli cohaerens exprimitur. Idque verò in cute autor est omnium pustularum^a); externa enim internis sunt imbecilliora ideòque minus ipsa renituntur^b). Cùm autem in plethora venae nimium implentur, non premunt magis quàm vesica^c), exonerantes musculi supra modum plenam; sed si qui humores eveniant, id fit proprio humorum motu, aut partium, circa venas plenitudine lacessitarum, pressu.

⁺Cùm Gal., Lib. I de Tuenda sanitate, dicat¹⁾ propter siccitatem totius^d) incrementum impediri atque tum in latum corpus augeri et stabiliri, optimum cujusque individui juventutis principij signum, erit incrementi cessatio.

⁺Cùm corporis aliqua pars etc. quatuor gradibus frigidior facta est naturâ suâ, atque ad eam medicamentum applicatur unico tantùm gradu frigidius, cur pars eo magis magisque frigescit, cùm frigus duntaxat diminutum calorem appellaverim?²⁾

Respondendum est ignem quem frigus appello, esse rariorem consistentiâ nostro corporis calore, ac propterea, raro illo igni corpus nostrum occupante, minus densioris ignis inest, ergo id nobis frigidius apparet. Jàm verò id quod quarto gradu frigidum dico, habet partes suas frigoris conjunctas, ita ut parum caloris ijs sit admixtum; primo verò gradu frigidum habet partes caloris rarioris (quem frigus voco) minus conjunctas, quibusque plus densioris caloris (quem calorem voco) admixtum. Cùm igitur frigus quarti gradus occupat partem aliquam, non adeò totam occupat, ut nihil caloris temperati vel reliquum sit, vel influat à reliquo corpore. Unde fit, si accedat aliquod frigoris sive primi, sive alterius gradûs, occupabit hoc praeterea loca ea, quae antè a residuo calore implebantur, atque ideò ampliùs pars frigescet, pluribus scilicet particulis frigore obsessis. Nam tametsi frigidum primo gradu habeat etiam admixtum calorem, cùm tamen sint plures partes frigoris quàm caloris, magis frigori partes opitulabuntur^e) quàm calori.

At forsitan aliquis putabit frigus primi gradûs eo differre à frigore 4 gradûs, quòd partes ignis hujus in se sunt rariores, absque alienorum mixtione consideratae. Sed hoc non facilè dixerim, nam inde sequeretur frigus primi gradûs frigidum quarto gradu emendare. Misceret enim caloratio partis plures particulas ignis, magis ad temperiem accedentes, quia magis | à frigore quarti gradûs quàm à temperato calore differret. Idcirco dicendum est paucas esse differentias ignium in se consideratorum, sed multas^f) prout alijs substantijs miscentur. Imò^g) duae tantùm fortassis: una, quae calor, altera quae frigus appellatur, utraque propter mixturam iterum

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 64^r-64^v

a) pustularum et)

b) renituntur ajouté en écriture des notes marginales.

c) vesicam.

+ Iuventutis incipientis signum.

1) ῾Υγιεινῶν λόγοι ζ´ (de Sanitate tuenda Libri VI), Lib. I, cap. 2.

d) otius.

+ Frigoris gradus primus quartum non emendat.

2) Cf. ci-dessus pp. 98, 98-99, 132-133 et 134.

e) opitulabitur.

f) ajouté en caractères gothiques.

g) imo dans l'interligne en écriture des notes marginales.

[p. 155]

⁺ multum differens, nisi fortè ignium^a) aliud genus frigoris contineat: non enim sunt quidem multiplicanda entia, id est atomi, sed tamen etiam nulla sunt praetereunda.

⁺Duo ergo sunt genera frigoris: unum quod vocatur absentia caloris, quale excitatur Sole à vertice nostro recedente, alterum positivum, cujus substantia est rarior calor aut ignis, quale a Saturno et stellis frigidis ejaculatur. Illud in saebo indurato conspicitur: propter absentiam enim ignis, substantia capit minorem locum saebo fluido. Hoc forsitan^b) in glacie: haec enim capit majorem locum aquâ ex quâ constat¹⁾; praeterea perhibetur aqua abire^c) frigidior glacie.

Quod si^d) sit, fit haec absentiâ caloris, non positivo frigore. Ad haec etiam aqua subterranea aestate frigidissima est; quis tamen eam congelatam vidit? Quam-quam non negaverim^e) rationem excogitari posse quomodo glacies fiat solâ absentiâ caloris, ut antehac alubi²⁾ feci, sed stellarum frigus planè positivum necessariò est.

⁺Gal., Lib. 2. de Sanitate tuenda³⁾, multum disputat de frictionibus molli et duro, ast expediet fortassis subtiliùs considerare^f), cur mollis frictio mollem, dura duram carnem efficit.

Corpus nostrum est in perpetuo motu, ita ut ab eo semper aliquid exhalet et adjiciatur. Si igitur, cùm caro assurgit alterando, nullum impedimentum reperiat, corpusque molle sit, cui proximè adjungitur et facillimè cedit cùm caro sese explicat in quolibet motu suo (quales sunt expulsio etc. et qui ab intrinseco halitu causatur)^g), necessè est ut mollisima evadat seque pro naturâ suâ quàm laxissimè extendat. Si verò durum est quod cuti proximè admovetur, comprimitur atque in sese sidit, porique constringuntur, cùm durum illud non cedat cuti pro naturâ suâ sese explicanti. Aer igitur, mollissimum ambiens cùm sit, mollissima corpora faceret si nudi incederemus atque ille semper temperatus^h) foret. At cùm non sit, ab intemperantiâ ejus nosmet tegimus vestimentis, quorum molliora indusia mollius corpus faciunt, duriora durius.

Cùm ita se haec res habet in quiete, propter continuum motum duntaxat alterationis in corpore nostro, multò magis mollis et dura frictio praedicta efficient: plus enim corpus movent, alterant et explicare se causant. Pauca frictio plus quidem e corpore accersit quàm nulla, sed plus etiam discutit; ac propterea non auget corpus, sed molliùs saltem reddit tanto, quanto majorem motum ipsi addit quàm in quiete obtinet. Mediocris frictio in quantitate adhuc molliorem reddit, sed quia plus accersit vaporis quàm discutit, auget. Maxima frictio, propter maximè pluri-

+ Fol. 64^v
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) ignium ajouté en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

+ Frigus positivum et per absentiam caloris.

b) forsitan corrigé de forsan.

1) Cf. ci-dessus pp. 21 et 60.

c) abibi.

d) si dans l'interligne en écriture des notes marginales.

e) negaverit.

2) Cf. ci-dessus pp. 132 et 134.

+ Frictio mollis, dura, multa, pauca, quomodo agant.

3) Lib. II, cap. 3.

f) considerasse.

g) pas de parenthèses.

h) temperatus corrigé de temperatur, en écriture des notes marginales.

[p. 156]

⁺mam alterationem, mollissimum corpus reddit, sed gracile^a) quia jam plus discutit quàm accersit: unaquaeque enim particula suos humores retinet et tantummodo^b) in principio, et pedetentim ad exteriora, attrahi permittit.

⁺Gal., extremâ paginâ Lib. 5. de Sanitate tuenda¹⁾ dicit seni vinum conducere, omninòque censet frigidis intemperiebus calidum vinum propinandum, ideòque^c) videtur scribere: ‘intemperies^d) quae^e) etiam intra limites sanitatis existunt’^f), ut-pote cùm senes, pro exemplo, producat^g).

At quomodo igitur sibi constat praeceptum ejus: ‘similia similibus sunt conservanda’, quia frigidus frigidis, calidus calidis etc. nutritur^h)? An senibus vinum conveniat tantùm ratione partium subtilium ad excrementa purganda, et ad frigus excrementorum domandum? Sic etiam frigidos calidis fortasse notat, ratione affectuum quorundamⁱ⁾ qui frigidis contingant, aliâ²⁾ frigidae^k) naturae, maximè sanae, tuendae valetudinis ergo, non concessurus. Cùm igitur sanus est frigido temperamento, et functiones omnes pro sanitatis suae modulo obit, is calidis non est alendus: calor enim nimis consumet humidum nativum. Si etiam humida addas tertia concoctis, non probè administrabitur: corpus enim frigidum et siccum similia faciliùs sibi assimilabit, sed si alimenta male concoquit in primâ et secundâ regione, calidis concoctio adjuvanda. Videntur ergo frigidi frigidis gaudere, sed nisi si facilè concoctio^l) et tenuium partium non possit^m) comminui.

An igitur frigida frigidis quidem conveniunt, sed <non ratione>ⁿ⁾ tenuiorum partium, vel per se, vel per aliam ante<riorem>^o) assumptionem sumptarum^p)? Tenuitas enim partium cibi | nihil ad similitudinem, quia multoties ad hoc debet subigi ante assimilationem. Sit igitur cibus in partes, temperamento similes, facilè^q) solutus. Sic^r) etiam, cùm frigidis pauca conveniant, si plura quàm par est, et crassiora, sumpserint, non est mirandum^s) ijs ea adhiberi, quae etiam extra nos multitudinem et crassitiem etc. possint superare.

Vult tamen Galenus^t) fortassis, dum sanus est intemperans, eum perpetuo nixu ad melius temperamentum reduci, atque hoc pacto seni vinum, <id est>^u) frigido^v) calida praebenda <esse>^w), medio existente temperato ad pondus.

⁺Quaeri potest, cùm venae nunquam sint sine sanguine, an cibus sanguinem, sanguis corpus nutriat. An potiùs ipse^x) jam sumptus, cibus post aliquot horas immediatè nos alat?

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 64^v-65^r

a) sed gracile ajouté en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

b) tantum nodo.

+ Naturâ frigidis an calida admovenda.

1) Lib. V, cap. 12.

c) idque.

d) d'abord inter; le r corrigé en m et peries ajouté en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

e) qui.

f) pas de guillemets.

g) producit.

h) nutrit.

i) le ms porte: notat ratione astectuum quorundam; peut-être à lire: nutrit, ratione aspectuum quorundam.

2) Entendez: aliâ ratione.

k) frigida.

l) concoctio et

m) posse.

n) non ratione manque.

o) per alium ante.

p) sumptorum.

q) facilis.

r) si.

s) mirundum.

t) gal.

u) id est manque.

v) frigido en caractères gothiques.

w) esse manque.

+ Nutrimenta a cibo recenti et sanguine mixtis.

x) ipsus.

[p. 157]

⁺

Credo ego utrumque requiri, et sanguinem et recentem cibum. Nam cibus, qualitate aliquâ praeditus, in extremis corporis partibus, vel exulceratis vel debilitatis, inedia sentitur eodem die; sanguis verò non frustra videtur in venis contineri, cùm detracto eo, corpus non parum emaciatur. De cibo igitur recenti aliquid jungitur sanguini, et de sanguine aliquid decedit cum reliquo cibo recenti^a) ad nutriendum corpus, ita ut mixtus utrumque probum fiat nutrimentum.

⁺Quod Gal., scribit in Lib. An sanguis sit in arterijs¹⁾, de calamo^b) secundum longitudinem in arteria^c) posito et fune supra calamum constricto, planè subvertit id, quod nuperrimè²⁾ scripsi materiam e corde^d) eas attollere. Nunc tamen dicatur materiam quandam intra tunicam et fibras^e) vel inter utrasque contineri, quae non aliter quàm de dictâ materiâ alibi scripsi: à corde augmentum sumi^f), cùmque arteriae tunicae jam plenae sint, facilè unico momento exigua substantia, a corde addita, distendi atque ita necessariò aperiri et per fugam vacui spiritus intra cavitatem attrahere³⁾. Nec magis mirum sit in tunicis contineri substantiam spirituosam quàm in nervis visibilibus, omni cavitate carentibus. Cùm igitur materia in arterias influat^g), necessariò^h) tenduntur earum fibraeⁱ⁾; ergo etiam se erigunt ut magis sint capaces, non aliter ac, si intestina collapsa quis inflet, videbit ea erigi. Si igitur haec^k) intestina^l) tereti^m) ligno circumdet in girum atque invicem agglutinet, ac tum lignumⁿ⁾ subtrahat, facta fistula ex intestinis^o) erit; quae, si collapsa infles, videbis capacitatem fistulae ampliorem fieri, tentis solis intestinis, cùm fistula ex ijs constet. Confer cum hac re tensionem penis virilis.

Gal., de Hip. et Plat. Lib. 4⁴⁾, causam reddens cur quis currens se non posset sistere ubi voluerit, in planitie scilicet, distinctiùs dixisset: quod movetur, semper movetur, nisi impeditum.

⁺Gal., Lib. 7 de Hip. et Pla. placitis, scribit⁵⁾ si spiritus cerebri per nervos in extremas partes efflueret, debere nos imaginari membranam aranearum, telis tenuiorem, fibris nervosis circumvolitantem.

Quod verum est, si necessè sit spiritum per cavam fistulam semper duci. At videmus aquam à tectis per baculum descendentem, ipsique extrinsecus adhaeres-

+ Fol. 65^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) recentis.

+ Arteriarum pulsus a spiritu e corde per fibras arteriarum fluente.

1) Εἰ κατὰ ϕύσιν αἶμα ἐν ἀρτηρίαις περιέχεται (An sanguis naturâ in arteriis contineatur), cap. 8.

b) calomo.

c) arterio.

2) Cf. ci-dessus p. 148.

d) cordum.

e) le ms porte: tunicam corpora.

f) sumit.

3) Notons que le traité cité qui contient beaucoup d'expériences, fut dressé par Galien contre Erasistrate qui avait soutenu que les artères contiennent du pneuma aussi.

g) influant.

h) necessario deux fois.

i) fibrae,

k) hoc.

l) intestina teriti et

m) teriti.

n) lignum en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

o) instinis.

4) Περὶ ῾Ιπποκράτους καὶ Πλάτωνος δογμάτων βιβλία η´ (de Hippocratis et Platonis dogmatibus Libri VIII sine primo), Lib. IV, cap. 2.

+ Spiritus animalis quomodo per nervos fluat.

5) Lib. VII, cap. 3. A cet endroit Galien combat Erasistrate de nouveau.

[p. 158]

⁺ cere. Quidni etiam spiritus circa fibras tenuissimas circumvolvi possit, propter ejus tenacitatem quae alibi¹⁾ ex motu parvorum animalculorum demonstratur?

⁺Galenus, Lib. 9 de Hip. et Plat. placitis, dicit²⁾ homines naturâ discernere inter artem et fortunam, artemque vocare quod in omnibus similiter fit, fortunam verò quod in uno aut altero.

At si quis mille aleas in urnam inveniat, indeque in tabulam ludendo simul omnes projiciat, demonstratum a me antè³⁾ est tempus aliquod futurum, jactibus indesinenter repetitis, quo omnes aleae similiter jaceant, sexque oculos unaquaeque representet. Quid igitur^a)? An hoc fortunae an artis opus?

⁺Forsitan considerare licet an non fiat motus immisso spiritu in nervos, cùm a plenitudine etiam dicantur contrahi, Gal., Lib. 3, de Locis affectis⁴⁾.

⁺Sic etiam cur corium igni admotum, contrahitur? An propter fugam vacui? Attenuato humore, et ideò avolante ejus latus quod proximè igni adjacet. Cùm verò aer circumstans crassior sit quàm ut poros vacuatos repleat, ipsae corij partes conciduntur^b).

⁺Praeter <propter>^c) substantiae crassitudinem et vaporis tenacitatem, flatûs etiam in corpore continentur propter pororum partium constrictionem. Idem enim illis contingit quod cacabo necdum ferventi: pori enim necdum sunt aperti, adeò ut initio ipse ignis eos nequeat penetrare, cujus rei signum est vehemens calor fundi: haerens^d) enim in poris fundi, ignis ibidem, novo semper calore accidente, multiplicatur. Sic etiam ubi fundum ignis transierit, eget tempore ut etiam aquam^e) et pisces in cacabo transeat^f): initio enim calor haeret in infimâ aquâ, quae supremâ calidior est, quamquam levior quamdiu pori totius contensi necdum satis patent. ⁺Sic etiam aqua aliquando vino superstat. At poros esse in aquâ patet | in hieme, cùm pisces sub glacie moriuntur defectu aeris aquam penetrantis. Non enim frigus et ⁺vapor e fundo assurgens, eos perdit, nisi^g) circa aperturam^h), ubi et frigus et vapor dictus magis abundant. Servantur in cacabo igitur, poris omnibusⁱ⁾ patentibus. Aqua calidior suprema petit calorque celeriter transit, nec magis circa fundum haeret quàm radij solares, mediam aeris regionem penetrantes, ibi calorem excitant; huc accedit frigida pars aquae, fundum petens, eumque infrigidans.

Sic in corpore humano poris omnibus apertis, vix flatûs continentur, nec dolemus magis quàm <cùm>^k) vitrum ignitum jam frangitur.

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 65^r-65^v

1) Cf. ci-dessus p. 126.

+ Ars et fortuna quî differant.

2) Lib. IX, cap. 1.

3) Cf. ci-dessus pp. 40-41.

a) le signe d'interrogation se trouve après quid.

+ Nervi a plenitudine contrahuntur.

4) Περὶ τῶν πεπονθότων τόπων ζ´ (de Locis affectis Libri VI), Lib. III, cap. 8 et 9.

+ Corium a calore quî contrahatur.

b) concinditur.

+ Flatûs quomodo in corpore continentur.

c) propter omis.

d) hoream ou horear.

e) aqua, mais un trait horizontal an dessus du second a, semble-t-il.

f) transeant.

+ Aqua vino superstat interdum.

+ Pisces sub aquâ glacie constrictâ, moriuntur.

g) cum.

h) aperturam en caractères gothiques à la place laissée en blanc.

i) omnis.

k) cum omis.

[p. 159]

⁺

⁺Men kan aen de vrouen mercken van wat nature die geleertheit is, want als die wat meer weten als andere, soo isser geen huis mede te houden, om dieswille dat se die voorsigtigh <eyt>^a) niet hebben om haerselven te matigen ende haer daerin wel te dragen, gelyck die mans die hebben.

⁺Gal., de Usu partium ad finem Lib. 4¹⁾, dicit mirari nonnullos per easdem venas ἀνάδοσιν fieri et nutrimentum reverti.

At tale quoddam videbis si vitrum, aquâ plenum, pronè in patellam aquae vitae repletam convertas: videbis enim aquam vitae ascendentem, aquam verò simplicem descendentem per idem organum eodem tempore.

Fig. 43^b).

Si solo auditu vocis alicujus velis scire locum, unde vox prodit, reflectatur vox ad corpus aliquod, et bis diverso loco stans, illum audias, et quaere punctum aliquod in quod lineae, ab aure tuâ ad corpus secundum aequales angulos reflexae, utraeque desinant. Punctus hic erit locus vocis.

⁺Cùm Gal., Lib. 1 Περι φυσικῶν <δυνάμεων>^c)2), multa contra Epicurum et Asclepiadem^d) disputat³⁾. Concludit in fine Libri, et in principio secundi⁴⁾, viscera et partes omnes trahere sibi familiaria.

Sed τὸ συστέλλειν⁵⁾ hoc pacto exornari poterit: omnia terrestria undique pre-

+ Fol. 65^v
23 décembre 1616-16 mars 1618

+ Doctrinae naturam indicant quaedam feminae.

a) voorsigtigh.

+ Meseraicae venae chylum trahunt et sanguinem mittunt eodem tempore.
Aqua simplex aquae vitae superimposita descendat, dum aqua vitae ascendit.
Vocis locum invenire unde veniat.

1) Περὶ χρείας τῶν ἐν ἀνθρώπου σώματι μορίων λόγοι ιζ´ (de Usu partium corporis humani Libri. XVII), - Lib. IV, cap. 19.

b) la figure, comme celles qui suivent dans cette portie, fut ajoutée postérieurement par l'autre copiste, qui y mit aussi les mots en caractères gothiques (différents du texte) et les lettres séparées en capitales.

+ Membra singula quomodo suum trahant.

c) seulement: περὶ φυσικῆν.

2) Περὶ δυνάμεων φυσικῶν βιβλία γ´ (de Facultatibus naturalibus Libri III). A partir de la présente note Beeckman montre connaître le texte grec de Galien (cf. ci-dessus p. 144, n. 1). Dans la suite nous citons donc l'édition du texte grec des oeuvres complètes de Galien soignée par Camerarius, Fuchs et Gemusaeus et indiquée par Beeckman lui-même plus loin (fol. 135verso). Le titre complet en est: ΓΑΛΗΝΟΥ ἅπαντα. Galeni Pergameni, summi semper viri, quique primus artem medicinae universam, apud priores homines obscuram et veluti errantem, in perpicuam quandam et propriam expositionem traduxit, Opera omnia ad fidem complurium et perquam vetustorum exemplarium ita emendata atque restituta, ut nunc primum nata, atque in lucem aedita videri possint. Catalogum librorum qui primo hoc Tomo continentur, proxima à praefatione pagina indicabit (vignette). Caesareae Maiest. et Christianiss. Galliarum Regis decreto cautum est, ne quis alius hos Galeni libros, usquam locorum suorum impune aut imprimat, aut impressos alibi venales importet. Basileae, M.D.XXXVIII; in-fol.

d) la fin rum de Epicurum, puis Asklepiadem ajoutés dans l'interligne en écriture des notes marginales.

3) C'était surtout contre Erasistrate et Asklepiade que Galien avait écrit ce traité. Pour les débats auxquels Beeckman renvoie, cf. pp. 91-97 du premier volume de l'édition citée.

4) En invoquant ses expériences et les qualités des quatre éléments, Galien affirme l'attraction de la nourriture et des excréments dans les reines. Cf. pp. 97-104 du même premier volume de l'édition citée.

5) Cf. p. 96, ll. 11 sqq. du volume citè.

[p. 160]

⁺muntur ab incumbente aere, ut alibi¹⁾ dictum est, ergo multò magis ea, quae sunt in corpore, accedente coincidentiâ circumjacentium corporum.

Sit igitur cor compositum ex auro, vel aliâ <substantiâ>^a) quae facilè imbibunt argentum vivum, renes verò ex limo concocto vel alio, quod gaudet aqua, splen^b) tandem ex cotoneo^c), quod oleum facilè penetrat, sintque^e) venae repletae oleo, mercurio et aquâ. An non^f) presso corpore oleum ad cotoneum^d), aqua ad limum, mercurius ad aurum properabit? cùm ullum^g) viscus, praeter proprium, possit unumquodque penetrare, quia pori visceris uniuscujusque respondent corporis uniuscujusque formis; non aliter quàm si cribrum diversis foraminibus perforatum sit^h) rotundis, triangulatis, lunaribus etc., sintqueⁱ⁾ simul in cribrum injectae res rotundae, triangulatae, lunares etc., an non vides unumquodque proprium foramen penetraturum?

Mittitur igitur cibus in ventriculum et intestina, idque potentijs jam non explicandis. Immisso cibo ventriculus et intestina etiam supra generalem dictam^k) pressionem se contrahunt, quodque hepar potest penetrare, expellitur; quod verò hepatis poris non respondet, alio vergit. Idem etiam fit in venis post hepar. Praecedens igitur viscus mittit res in aliud viscus; hoc verò plenum se contrahit et libenrt.

⁺Gal., Lib. 2 Περὶ φυσικῶν δυνάμεων in fine ad haec verba²⁾: φλέγματος δ᾿ ουδὲν ἐποίησεν ἡ φύσις^l) ὄργανον καθαρτικὸν, ὅτι ψυχρὸν καὶ ὑγρόν ἐστι, καὶ οἷον ἡμιπεπτός τις τροφή intelligendum credo non quòd frigus et humor juncta sint signa διαγνωστικὰ pituitae semicoctae et ad coctionem aptae. Talis enim non est aqua simplex, frigida tamen et humida^m), sed in materiae totâ formâⁿ⁾ nutritioni congrua. Id quod frigidum est, humido certè concoquetur. Frigidum et siccum, melancholia, nunquam coquenda propter siccitatem, quia omne, quod concoquitur siccius fit; cholera verò propter idem, id est siccitatem quoque, non coquitur, habens tamen materiam nutritioni aptam.

⁺Harmoniae aut consonantiae nihil aliud sunt quàm unisoni dissonantijs mixti. Unisonus est quando perpetuò duo pulsûs aut sonûs simul aures feriunt, ut antè alibi³⁾ dictum est. Cùm igitur chorda contra chordam octavam sonat, demonstravimus⁴⁾ octavam bis aures ferire eo tempore quo προσδεξομένη^o) tantùm semel

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 65^v

1) Cf. ci-dessus pp. 23-24, 25, 26, 36, 79, 101-102 et 102.

a) substantia omis.

b) splen corrigé de spem à l'encre des notes marginales.

c) cotoneo et

e) suntque.

f) ici uns igne d'interrogation que nous avons mis à la fin de la phrase.

d) cotoneum en caractères gothiques.

g) nullum.

h) sis.

i) suntque.

k) dictum.

+ Pituita qualis.

2) Cf. p. 107, 11. 40-41 du premier volume de l'édition citée.

l) ἡ φοβις.

m) humido.

n) in materia (sic) tota forma avec des traits horizontaux au des sus des deux derniers a finals.

+ Harmonia ex unisonis et dissonantijs constat.

3) Cf. ci-dessus pp. 52-53.

4) Ci-dessus p. 53.

o) prosdecsomere en caractères latins.

[p. 161]

⁺ ferit, id est alternus motus octavae semper unâ cum bassi motu quolibet ad aurem pervenit; reliqui sonûs, octavae intermedij, dissonarent, nisi secundus extemplò eum exciperet. Sic etiam fit in reliquis consonantijs, in | quibus verò pauciores dissonantiae unisonique frequentiùs dissonantias excipiunt et sunt potiores. Potior igitur quinta est quartâ et sesquiquarta sesquiquintâ etc.

Fit verò non rarò, imò ferè semper, chordas ad amussim non esse divisas in proprias proportiones, sed parvus error aures latet, quia non diù moventur, sed statim quiescunt. Cùm autem error aliquis commissus est (puta chordam octavae majorem justo esse factam)^a), id fortasse vigesimo motu non est sensile, quia adhuc vigesimo motu, ipso basso^b) et octavâ chordâ feritis^c), <pulsûs>^d) simul aurem percutiunt^e), sed tamen paulò seriùs justo. Nam si primus motus celeritate deficiat et seriùs justo audiatur, quamvis insensibiliter, cùm omnes motûs sunt aequales, secundus motus iterum tantum ab hoc deficiet, quantum prior à justo tempore auditûs deficiebat; ergo secundus motus duplici tempore à justo tempore auditûs deficit. Sit autem neque haec differentia sensilis, imò, ut dixi, nec viginti ejusmodi tempora, quibus singuli pulsûs seriùs justo accidant; erit tamen centenus ⁺motus trepidus chordae sensilis. Hinc sequitur notas majoris morae exactiores chordas requirere difficiliùsque perpetuis integris notis melodiam cani, harmoniamque suavem et delectabilem fieri, quia, ut dixi, tempore vitium latens innotescat.

Qui volet igitur optimè consonantes chordas constituere, eligat sibi chordas quae diù sonant aut habitas chordas: semel tangens, permitte, quamdiu possint, moveri, atque hoc modo, si quod latet vitium, apparebit.

⁺Scribit Gal., Lib. de Usu respirationis¹⁾ fornacem ardentem, si claudatur, tunc iterum aperiatur, evomere fumum et attrahere aerem purum uno eodemque^f) tempore.

Ratio haec est. Calor in clauso fornace attenuatum aerem per poros fornacis transmiserat, et crassos vapores fumosque à materiâ excitaverat, qui, coactiores cùm essent et crassiores, totum fornacem per minima spatia, ipsis etiam fumis intermixta, implere non poterant. Fugâ igitur vacui attrahitur aer tenuis, - sed fumus solâ levitate perque solum superius foramen, non etiam per inferius, ascendit; atque exitu quoque suo aeris subintrantis auget quantitatem, tantam vim trahendi fornaci exhibens, quantum levitatem^g) aeris superat et ad ascendendum aptior est. Et siquidem unicum sit foramen in cacumine fornacis, ratio docet per idem fumum exiturum eodem tempore, quo aer subintrat; non aliter quàm si

+ Fol. 65^v-66^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

a) pas de parenthèses.

b) bassu.

c) ferire.

d) pulsus manque.

e) percutit.

+ Notae longioris morae exactiores chordas requirunt.

+ Fumus dum ex fornace exit, aer ingreditur.

1) Περὶ χρείας ἀναπνοῆς βιβλίν (de Respirationis usu) (traité écrit contre Erasistrate et son explication atomistique). Pour le lieu en question, cf. p. 162 de ΓΑΛΗΝΟΥ Γ. Galeni librorum Pars tertia. Catalogum eorum octava pagina monstrabit (vignette). Cum Caesareae Maiest. et Regis Galliarum privilegiis. Basileae. M.D.XXXVIII in-fol.; 487 pp. (cap. 3 dans les traductions latines).

f) d'abord idemque; i barré et eo écrit dans l'interligne en écriture des notes marginales.

g) levitate.

[p. 162]

⁺ vitrum mercurio plenum, inversum in aquam solo orificio demittas: ascendet enim aqua, mercurio descendente per idem orificium.

⁺Si cupis in cubiculum aerem inducere, alium verò morbidum aut venenosum educere, struito^a) magnum ignem in ejusdem cubiculi foco et claude omnia spiracula januae et fenestrarum etc.; solâ viâ quâdam apertâ, quae ducit ad locum unde aerem cupis introducere. Trahet enim primum ignis aerem qui est in cubiculo eumque consumendo, dissipabit; hunc verò petitus sequetur. Sed haec via spectet ad locum cubiculi, unde ultimò aer trahitur, ne solus novus aer trahat.

⁺Gal. Lib. 1 Dign. pulsibus¹⁾ dicit linteum, arterijs superpositum, moveri visibiliter.

An^b) poterit instrumentum aliquod fieri quo motus exiguus magnus appareat, ad similitudinem eorum quibus parvâ vi magna onera tollimus? Si enim lancea extremâ sui parte ligno superjacet, ita ut una pars multò longior a ligno extenditur quàm alia, movebitur una pars multò sensibilior alterâ, si ita moveatur lancea ut in ligno quiescat.

Fiat enim pulsibus explorandis tale quoddam instrumentum²⁾: Sit ejusdem^c) levis materia ad arteriam applicata

Fig. 44.

secundum partem a sitque chfa et biga utrinque duae lanciolae, ad g et f curvatae, ita ut sponte suâ ad a cadant^d) et volutentur in punctis h et i. Mota igitur a ab arteriâ, ascendent^e) af et ag, sed b et c descendent tantò visibiliùs quantò ch et bi longiores sunt ig et fh. Sit a facilè mobilis, f g^f) verò poterit fieri aliquando levior, aliquando gravior, ita ut et tactum prementem, palpitantem et medium referat. Sit ideh pixis aurea, molli panno substrata^g), ad a verò mollis pellicula; appendeat autem ad k et l pondus aliquod, quod propiùs^h) et remotiùs ad c et bⁱ⁾ applicatum, graviorem vel leviorem faciat partem fa et ga respectu c et b.

At si etiam quietem et caetera veriùs sentire desideras, oblinienda est pars ad a tenaci aliquâ materiâ, ut cuti adhaereat: eo enim modo cum cute unâ et pellicula^k) a et malleoli fa et | ga deorsum trahentur, scilicet si fa et ga. pelliculae quoque annexa^l) sunt, ita ut nunquam quidem ab a divellantur, à se invicem verò et recedere et accedere queant.

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 66^r-66^v

+ Aerem noxium in cubiculo corrigere.

a) d'abord posito; puis barré et struito dans l'interligne en écriture des notes marginales.

+ Arteriarum pulsûs quomodo manifestiùs explorentur.

1) Περὶ διαγνώσεως σφογμῶν λόγοι δ´ (de Dignoscendis pulsibus Libri IV), Lib. I, cap. 8. Cf. p. 59 de la même Pars tertia des Oeuvres de Galien citée dans la note précédente.

b) at.

2) Cf. la figure en regard.

c) idem.

d) cadat.

e) ascendet; d'abord ascendet et fiet; et fiet barré à l'encre du texte.

f) f et g.

g) substrato.

h) proprius.

i) remotius ac et b.

k) pelliculae.

l) annexae.

[p. 163]

⁺

⁺Gal., Lib. 2 de Causis pulsuum¹⁾, dicit facultatem se erigere, cùm jam praecedentibus pulsibus usui non est satisfactum. At cùm natura semper eodem modo agat, quî potest dici se erigere?

Respondeo^a) in unâquâque re multas esse facultates quae diversis operibus intentae sunt, seque, mutuò deficiente earum aliquâ, suppetias ire. Sic ipse Περὶ φυσικῶν δυνάμεων Lib. 3^b)2), dicit matricem expellere τὸ ἔμβρυον,, cùm id utero jam molestum est, sed apparent omnes circumpositae partes auxiliari. Sic etiam in corde facultates sive substantiae sunt, sive quaevis quae^c) arterijs distendendis praesunt: quaedam sanguinem in pulmonem transijciunt, quaedam aliud agunt, etiam quod nobis ignotum est. Urgente igitur usu pulsuum, conveniunt vicinae facultates in auxilium, propria intermittentes, donec sufficienter vicini necessitas urgens satisfacta sit.

Idem videre est in cibis concoquendis, ut ait Gal., Lib. 3 de Causis pulsuum³⁾. Nam post sumptum cibum intrò vergit calor qui nihil aliud est quàm substantia facultatis concoctricis^d). Conveniunt igitur omnes undique facultatum substantiae ut concoctionem adjuvent. Quid ergo mirum, si languidâ pulsandi facultate existente in corde, coeterae facultates cordis, alio destinatae, usu postulante, in subsidium veniant, atque hoc pacto facultas sese erigere dicatur?

⁺Gal., Lib. 3 de Causis pulsuum, dicit⁴⁾ in somnis contractionem distentione majorem esse.

At ejus explicationem non intelligo. Rem verò hoc pacto capio. Contrahitur arteria à fine distentionis, usque ad principium quietis internae. Tempore autem quietis redit arteria absque facultate distendente solâque tunicarum propter nimiam contractionern resultu, ad naturaliorem statum. Ab hoc verò incipit distendi, ita ut tanto major sit contractio distentione, quanto^e), tempore quietis, tunicae resultant propriâ naturâ, in morem laminarum, quae flexae resultant.

⁺Cùm Gal., Lib, 9 de Hip. et Plat. plac.⁵⁾, et omninò de Usu partium⁶⁾, probet hominem certâ prudentiâ, non fortuitò constructum esse, ita ut nulla pars magis illi conveniret quàm quas habet. Proinde si fortitudinem leonis nactus fuisset, multa fuissent in eo ad multos usûs incommoda, propter instrumenta quae ad fortitudinem requiruntur, innumeris hominis actionibus adversa.

Non obscurè videtur facultas^f) naturalis demonstrari. At cùm necessariò ad forti-

+ Fol. 66^v
23 décembre 1616-16 mars 1618

+ Facultates quomodo sese interdum erigant.

1) Περὶ τῶν ἐν τοῖς σφυγμοῖς αἰτίων λόγοι δ´ (de Causis pulsuum Libri IV) Lib. II, cap. 4. Cf. pp. 95-96 de la Pars tertia de l'édition des Oeuvres de Galien citée ci-dessus p. 161.

a) resp.

b) Lib. 7.

2) Lib. III, cap. 3 du de Natural. facult. Cf. p. 109, ll. 20 sqq. de la Pars prima de l'édition (Basileae, 1538) citée ci-dessus p. 159.

c) quidvis quaedam.

3) Lib. III, cap. 16. Cf. pp. 108-109 de la Pars tertia de l'édition citée ci-dessus p. 161.

d) contricis.

+ Dormientibus arteriarum contractio major distentione.

4) Lib. III, cap. 9. Cf. p. 106 de l'édition citée dans la note précédente.

e) tantum... quantum.

+ Homo non est fortuitò constructus.

5) Lib. IX, cap. 8 du traité citée ci-dessus p. 157. Cf. p. 339 de la Pars prima de l'édition citée.

6) Traité cité déjà ci-dessus p. 159.

f) d'abord facultas hominis; hominis barré.

[p. 164]

⁺tudinem certae particulae requiruntur, nec fortitudo posset constare absque fortitudinis dictis instrumentis, sequitur omnium rerum facultates jam esse constitutas ⁺et terminos agendi unicuique rei jam esse, neque haec inferiora prudentiâ^a) immediatâ^b) adhuc regi, sed semel^c) eo ordine et positu res omnes dispositas esse, ut sponte suâ per se et fortuito concursu quidlibet componant, non aliter quàm si quis formicas, apes, araneas^d), aves etc. loco aliquo concluderet, materiasque illis apponeret, in quibus sese exercerent. Hic determinat quidem haec animalia, ut nihil possint efficere quàm quod dictae materiae^e) permittunt^f), sed tamen fortuna^g) permittit, quam quisque partem materiae sibi elaborandam sumat, quodque opus homo, qui fortè etiam cum illis sit, faciat.

Sic numerus et ordo creata sunt corporum, extra quae nihil fit; apta tamen facta sunt ut concursu suo non infinita, sed finita non determinata producant. Nisi enim certi limites forent, nihil obstaret quin omnia ex omnibus orirentur et homini, non impeditis^h) reliquis actionibus, accederet leonis fortitudo. Cùm enim opifex sit omnipotens, quidni posset, quod nos non intelligimus? id enim tantummodo intelligimus fieri posse, quod Deus intelligiⁱ⁾ posse voluit.

⁺Gal., Lib. 6 de Sumpt. causis¹⁾ <dicit>^k)2) clysteres et excrementa interdum sursum ferri propter eorum immodicam retentionem etc.

Sed quaeritur <cur?>^l), cùm intestina se aequaliter habeant ad motum sursum et deorsum; sic etiam musculi abdominis. At saeptum transversum solummodo deorsum expellit in intestinis contenta. Et^m) ita vires excelluntⁿ⁾ | quae deorsum movent, illis quae sursum <pellunt>^o).

Cur aliquando quid sursum feratur? Ratio est quia in quibusdam casibus intestina se non habeant aequaliter ad utrumque motum, atque hoc pacto tantum unus potest praevalere alteri, ut vim septi superet. Hic motus fit cum inferiori retentis^p). Facultas contrahit propter offensam aliquam etc. Haec contractio contenta sursum movebit paululum. Hîc verò existens excrementum, etiam hanc partem afficit ut contrahatur utque depellat; ad inferiora verò non potest, quia jam inferiora contracta sunt propter contractionem, aut reliquias^q) effectûs. Ergo pellitur contentum sursum ad partes quae necdum materiae^r) efficientiam^s) senserunt, sed quiescebant. Quae paulò post dolentes, similiter inferioribus agunt, non obstantibus phrenibus, si effectus praegrandis^t) fuerit.

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 66^v-67^r

+ Naturâ semel positâ sponte fiunt res.

a) prodentia.

b) in mediata.

c) regi se semet.

d) araneos.

e) d'abord materiae requirunt; requirunt barré à l'encre du texte.

f) permittant.

g) fortunae.

h) impedite.

i) fieri.

+ Clyster cur interdum sursum feratur.

1) A partir de ces mots l'écriture est continuée par une main plus courante qui se prolonge jusqu'à fol. 120recto. Ce nouveau copiste aussi a commis plusieurs erreurs. Cf. notre Avertissement au premier volume en tête de ce volume.

k) dicit omis.

2) Pour le traité en question, cf. ci-dessus p. 149 et pour le lieu cité cf. p. 240 de ΓΑΛΗΝΟΥ Γ. Galeni Librorum pars tertia etc. (Basileae, 1538) (édition citée ci-dessus p. 161) (Lib. III, cap. 2 dans des autres éditions du traité cité).

l) cur? omis.

m) at.

n) excellant.

o) pellunt omis.

p) intentis (sic),

q) reliquias,

r) materiam.

s) ientiam (fin du mot) et

t) praegrandis ajoutés en caractères gothiques.

[p. 165]

⁺

⁺Haec statuo memoriae ergo de causis altricis facultatis ad Lib. 6 Gal., de Causis sumpt¹⁾.

Calor solus attrahit, in eoque facultas attrahendi consistit. Nulla enim ratio videtur quòd sese particulae dilatarent propter indigentiam: nihil enim consilio agunt. Humiditas aptissima ad concoctionem et assimilationem^a) caeteris temperatis, siccitas verò ad <facultatem>^b) retentricem et expultricem. Auctâ autem siccitate vitiatur expultrix: eget enim expultrix volubilitate et flexibilitate, quia subitò actio administratur; at retentrix minus laeditur, quia pedetentim et diutiùs operatur. Sic <....; ....>^c) ciora enim et difficilè flectuntur^d). Tamen si tardè id fiat, non laeditur et firmiùs comprehendunt diutiùsque, quia difficulter solvuntur. Jam si particula humiditate et siccitate sit temperata, sed imbecillior, propter caloris et frigoris intemperantiam, statim deficit retentrix: haec enim majore eget potentiâ. Frigus tandem est totaliter iners.

⁺Quaenam est ratio quòd chordae duae unisonae utraeque moveantur, alterutrâ tantummodo impulsâ?

Quamquam hujus rei rationem alibi²⁾ scripserim, haec tamen vel explicando vel corrigendo servient.

Cùm ostensum sit unisonas chordas impulsas aeque moveri, cùmque necessè sit id, quod movetur, moveri ad motum moventis, ac tertiò quoniam aere mediante una chorda alteram contingit, sequitur aerem motum a motâ chordâ eodem modo moveri ac dicta chorda, et aeque crebrò et eodem tempore, singulas motiones recipere^e) et finire. Si igitur altera chorda, quolibet modo impulsa, semper aequabiliter movetur priori chordae simulque suos motûs utraeque terminent (quae est natura unisonorum)^f) quid mirum si aer impingens ad quiescentem chordam^g) eam moveat, fortassis invisibiliter. At cùm aer secundo <ictu>^h) hanc chordam impellit atque ea simul quoque secundum motum auspicatur, additur iterum aliquid motui. Sic etiam tertio ac quarto, atque ita tandem fit motus visibilis.

Si verò chorda quiescens non sit unisona cum motâ, nec propterea motiones suas aequaliter conficiunt, impellitur quidem ab aere chorda quiescens et movetur primo impulsu, atⁱ⁾ cùm secundo aer movetur et impellit, necdum finitus est motus chordae, atque ita redeunti^k) aer occurrit ac motum ejus impedit. Aere enim moto versus dextram, haec movetur versus sinistram, unde secundo motu semper sisti-

+ Fol. 67^r
23 décembre 1616-16 mars 1618

+ Facultates altrix, retentrix, concoctrix, expultrix.

1) Cf. p. 240 de l'édition indiquée dans la note précédente. (Lib. III, cap. 3 dans des autres éditions du traité cité).

a) assimilationem ajouté à la place laissée en blanc en caractères gothiques.

b) facultatem omis.

c) après le mot sic (qui se trouve à la fin d'une ligne), le copiste semble avoir omis quelques mots.

d) flectantur.

+ Chorda mota cur unisonam etc. secum moveat.

2) Pour la résonance, cf. ci-dessus p. 121. Cf. cependant ci-dessus p. 20, n. 1. Pour l'explication dans les deux notes suivantes, cf. les hypothèses émises ci-dessus pp. 92-93.

e) d'abord occipere; r écrit au dessus des deux premiers caractères en êcriture des notes marginales.

f) la seconde parenthèse manque.

g) hordam.

h) ictu omis.

i) ut.

k) rederati.

[p. 166]

⁺tur; cùmque primus | incomprehensibilis dictus sit, necessè est dissonantium chordarum, alterâ motâ, alteram quiescere, quoad sensum.

Dissonantium, inquam, nam fit forsitan aliquando, ut in vehementibus motibus chordarum, diapason ad se invicem sonantium, cum motâ alteram quoque moveri. Occurrit enim quidem aer secundâ motione alteri chordae motui eumque ideò minuit; movet tamen eam adhuc aliquantulum. Tertio verò motum, iterum simul moventur chordae. Chorda igitur secunda, jam in motu existens, atque ad unam partem inflexa, ac propterea per se ad eandem partem movenda aeris impulsu addito, impensè^a) movetur. Certum igitur est tertio^b) tremore chordam vehementiùs moveri primo. Sic etiam demonstrabitur quintâ trepidatione^c) motum iterum auctum esse. Atque hoc pacto non videtur absonum etiam hîc, primâ chordâ motâ, secundam moveri, sed <solummodo>^d) ubi motus est vehemens primae chordae multisque constans trepidationibus.

⁺Sed quaeret aliquis <an>^d) non aer fractus, sed^e) sonus ipse sit instrumentum motûs secundae chordae: etiam unisone semper occurrat.

Ventus verò, aut aer simplex, primò quidem a chordâ impellitur ad secundam chordam, at redeuntem primam etiam sequitur propter fugam vacui, in locum chordae succedens^f). Hunc aerem aer alter sequitur, hunc tertius, donec tandem etiam secunda chorda trahitur, atque ita secundâ chordâ abeunte et redeunte, chorda prima perpetuò auxilium sumit, si unisona sit.

⁺Hoc artificio poterit forsan ludus vel ostentum fieri chordis quibusdam occultis tensis, alijs verò manifestis, fiantque^g) chordae chordis unisonae. Motis igitur occultis, movebuntur etiam manifestae, videbiturque miraculum. Cura tamen^h) chordae, nullum sonitum edentes, vel primo sonitum quidem edentes, ut concordes statuantur; concordantibus verò sonitu ablato, removendo concavitatem in quâ sonus fit.

Si hae chordae ab invicem praedicto modo moveantur, patet a vento, non sono, motum fieri, de quo antè dictum.

⁺Gal., Lib. α´ Περὶ διαφ. νοσημ.¹⁾, λέγει ὅτι σύμπαντες χυμοὶ κατὰ τὴν ἰδέαν ὑγροὶ εἰσὶν ἀλλὰ τήν γε δύναμιν οὐχ ὑγροί.

Ergo fieri etiam potest, ut ex istis humoribus molle quid componatur, nec tamen humidum potentiâ, sed siccum, viz. bile et melancholiâ κατὰ τὴν ἰδέαν, humidis existentibus ut liberè mixtis. Ergo non omnia mollia humida.

+ 23 décembre 1616-16 mars 1618
Fol. 67^r-67^v

a) impensus.

b) tertia.

c) quinta trepidatur.

d) mot omis.

+ Aeris fluxus, non sonus, movet chordam intactam.

e) id est.

f) d'abord faccedens; fa barré et o dans l'interligne en caractère gothique.

+ Chorda chordam movet etiam sine sono.

g) fuitque.

h) le ms porte: si artem.

+ Mollia omnia non humida.

1) Περὶ διαφορᾶς νο σημάτων (de Differentiis morborum Liber). Pour le lieu cité cf. p. 204 de ΓΑΛΗΝΟΥ Γ. Galeni librorum pars tertia etc. (Basileae, 1538) de l'édition citée ci-dessus p. 161 (cap. 12 des éditions divisées en chapîtres).

[p. 167]

⁺

⁺Gal., Περὶ τῶν ἐν τοῖς νοσημ.^a) αἰτίων¹⁾: <ἐπὶ> τῶν σωμάτων <ὁπόσα>^b) θερμότερα γίγνεται σφῶν αὐτῶν ἐκ κινήσεώς τινος αὐξανομένου τοῦ θερμοῦ καὶ ἐξ ὁμιλίας ἑτέρου θερμοτέρου σώματος²⁾.

At quaeri^c) potest quomodo hoc modo calefacta diù calida maneant, et interdum etiam calor augeatur, cùm calefactus lapis brevi frigescat? Verùm credendum est in corpore nostro esse materiam incensibilem in morem sulphuris, sed igni invisibili, qui calor est, in materiâ aptâ seipsum fovens, non aliter quàm flamma. Cùm igitur calor satis magnus est, et materia haec^d) combustibilis apta, ardet quamdiu tali materiae^e) occurrit. Sic lignum incensum ardet aliquamdiu. Si autem aridior, producit flammam | in tempus longius; si verò planè arida, totum lignum absumitur, etiam solitarium. Extinguitur igitur solummodo propter praesentiam humidorum, et vicinitatem frigoris quae nequit separare^f).

+ Fol. 68^r-68^v
16 mars 1618

+ Ignis non durat absque materiâ.

a) νοση.

1) Pour le titre de ce traité, cf. ci-dessus p. 148.

b) le ms porte seulement: τὰ σώματα.

2) Le lieu cité se trouve au cap. 2 (p. 206, ll. 1-2 de la Pars tertia de l'édition citée ci-dessus p. 161).

c) queri.

d) hec.

e) materia.

f) seperare.

c) planetariarum.

c) ajouté en écriture des notes marginales.

f) perpetuo.

k) constituentii.

e) erectorus.