Skiplinks

  • Tekst
  • Verantwoording en downloads
  • Doorverwijzing en noten
DBNL Logo
DBNL Logo

Hoofdmenu

  • Literatuur & Taal
    • Auteurs
    • Beschikbare titels
    • Literatuur
    • Taal
    • Limburgse literatuur
    • Friese literatuur
    • Surinaamse literatuur
    • Zuid-Afrikaanse literatuur
  • Selecties
    • Onze kinderboeken
    • Basisbibliotheek
    • Tijdschriften/jaarboeken
    • Naslagwerken
    • E-books
    • Publiek Domein
    • Calendarium
    • Atlas
  • Gebruiksvoorwaarden
    • Hergebruik
    • Disclaimer
    • Informatie voor rechthebbenden
  • Over DBNL
    • Over DBNL
    • Contact
    • Veelgestelde vragen
    • Privacy
    • Toegankelijkheid
Journal tenu par Isaac Beeckman de 1604 à 1634. Tome 2: 1619-1627

  • Verantwoording
  • Inhoudsopgave

Downloads

PDF van tekst (5,48 MB)






Editeur
Cornelis de Waard



Genre
non-fictie

Subgenre
non-fictie/dagboek
non-fictie/natuurwetenschappen/wiskunde
non-fictie/natuurwetenschappen/natuurkunde
non-fictie/filosofie-ethiek


© zie Auteursrecht en gebruiksvoorwaarden.

 

Journal tenu par Isaac Beeckman de 1604 à 1634. Tome 2: 1619-1627

(1942)–Isaac Beeckman

Vorige Volgende

1625

[1 januari 1625]

+Vox alta et submissa differt à plenâ et exili non in multitudine particularum spiritualium simul exeuntium. AEqualis enim in altâ et plenâ est earum portio, id est eadem est diameter columnae vociferae eademque crassitudo et corporeitas vocis; sed in altâ spiritusd) exit compactior, id est plures particulae spiritûs sunt in altae vocis lineâ quâlibet quàm in tali lineâ plenae vocis. Potest igitur esse alta et exilis, si columna tenuis et brevis diametri contineat plurimum aeris. Celeritas verò effit acumen; id est, si particulae celeriùs volitent, vox fit acutior, si tardiùs gravior1). Vox igitur gravis est interdum plena, interdum exilis; interdume) gravis est plena et alta, interdum gravis est plena et submissa.

De acutâ et gravi antè2) saepiùs actum est. Alta autem vox longiùs auditur quàm submissa, quia compactior et densior res longiùs et diutiùs movetur quàm rara, si movens aequè celeriter utrumque moverit; non aliter quàm plumbum longiùs proijcitur quàm spongia, dummodo utrumque in manu existens aequaliter moveatur;

[p. 315]

+ id est si movens hoc non sit celeriùs movente illud, dum adhuc utrumque a movente continetur et tangitur. Acuta autem plena et alta omnium longissimè ex-auditur; alta et plena etiam fortis vocatur. Altam dico eo sensu, quo dicunt praeceptores suis discipulis recitarea) altâ voce. Differt igitur exilis vox à plenâ sicut globus parvus à globo magno; plena verò ab altâ sive (ut distinctiùs loquar) à forti voce, sicut globus ligneus à globo plumbeo.

 

+Emphatica syllaba1) longitudine et profunditate non videtur differre à reliquis syllabis ejusdem commatis, sed potissimum fortitudine. Reliquae enim syllabae sunt debiliores, haec verò fortiùs pronuntiatur et fortassis etiam paulò pleniùs, Hîc vides totas periodos orationum ejusdem esse toni quantum ad acumen et gravitatem attinet, quibus cantus potissimum constituitur. Cùm autem oratio tantum possit in animis auditorum ut fletum, risum etc. illiciant, quid si cantui, quo nonnulli extra se dicuntur rapti, virtutes orationum adjungantur? Quis nonb) affectûs ciet? Demus igitur operam ut conjungantur.

Ironia non differt verbotenus à seriâ oratione, sedc) pronuntiatio contraria est verae, id est si oratio requirat plenam pronuntiationem, pronuntiatur exiliter et contrà; sid) tardam celeriter etc.

+Interrogatio interdum dignoscitur ex dispositione vocabulorum; in genere verò cognoscitur quia una syllaba longè differt à reliquis, id est proportio fortitudinis etc. hujus ad reliquas multò major est proportione emphaticaee) ad reliquas. Caeterum si accuratè perpendas, videbis omnes syllabas unius periodi ejusdem esse acuminis vel gravitatis, ita ut non differat latitudine (quam interdum profunditatem dixi, dubius quae vox cuique rei magis conveniret). Sed finalia verba videntur paulò graviora. Certè multò sunt reliquis debiliora et submissiora.

Exhortationum verò acumen differt ab acumine consolationum; ita periodus objurgans à laudante etc., prout hîc major aut minor affectus introducendus est. |

[5 januari 1625]

+Vooren ergens2) is noch eens gevraeght waerom de forme van boecken deselve allom is: wat hoogher dan breet; ende dat men selden viercante boecken vindt. Te weten, hoet kompt dat die forme tvolck best aenstaet?

Meyne noch, dat het kompt door eenighe musicale proportie, dieder is tusschen de hooghte ende breette. Hetselve gebeurt oock dicwils in de glase veynsters, ruten, ende stenen.

Ic segghe, dat de hooghte behoort 3 te syn ende de breete 2. Want als den boeck open licht, so is de breette 4, twelck al te samen maeckt een perfecte harmonie, die

[p. 316]

+ men seffens siet, want de hooghte teghen de halve breette (twelck is den boeck toegevouwen)a) wortb) merckelick in den openen boeck met de diepe groeve onderscheyden; dat maeckt een quinte. De hooghte tegen de breette des geopenden boeckx een quarte, ende de breette des gesloten boeckx teghen des geopendens een octave. Als dan den boeck open licht, so is de middelste linie, die aen deen syde een quinte, aen dander syde een quarte maeckt, de hooghte, gelyck de la in de harmonie makende de aldervolmaeckste re - la - sol.

Den 5en Jannuary 1625.

[13 februari 1625]

+Candela prope rem visibilem admota, multò meliùs eas illustrat quàm Luna; at si paulò longiùs à re dimoveatur, multò minùs illustrat res quàm Luna.

Ratio est, quòd proportio distantiae candelae ad rem visibilem, optimè illustratam, ad distantiam paulò remotiorem est manifesta; distantia verò Lunae à re visibili adc) rem visibilem remotiorem, non est sensibilis, ideòque differentia illustrationis insensilis. Candela enim, centro illustrationis existented) circumferentiâ remotior, sensibiliter est major propinquiore, ideòque minus luminis est in unâquâque +particulâ. Sic etiam ubi aer obscurus et nebulosus est, propinqua Sol satis commodè illustrat, remota verò nequaquam, quia hîc illustratio pendet non à radijs immediatis, sed reflexis à rebus, quae tum habentur centri loco, unde potissimum ratio illustrandi prodit.

 

+Marcilius Ficinus, de Sanitate tuenda, Lib. 2, cap. <14>e)1), agit de colore viridi, aquâ et speculis, quatenus prosunt visui.

Quod attinet ad specula, existimo potiùs prodesse ratione manifestiore, scilicet, quia res per ea videntur, paucioribus speciebus oculum ingredientibus, quàm cùm immediatè res aspicimusf); plures tamen ingrediuntur ab ijs in oculum, si attentiùs visa in ijs consideremus, quàm si negligenter absque ijs res conspiciamus. Visio igitur mediante speculo est media inter attentam et negligentem visionem (attentam voco cùm legimus et uni rei intenti sumus, negligentem verò cùm obambulamus vel meditamur, nullam rem praecipuè intuentes)g). Mediâ autem visioneh) per specula res omnes circa nos existentes longiùs abesse putamus et reverâ videntur quàm reverâ absunt, videlicet secundùm distantias oculi à speculo et speculi à re visibili. Quae igitur paulò antè ex propinquo vidimus, multis speciebus oculum

[p. 317]

+ penetrantibus, ea nunc videmus paulò paucioribus penetrantibus, atque ita per medium ad negligentem visionem pervenimus. Quod non solum visui, sed toti etiam naturae gratum, quae non facit saltum nisi cum violentiâ. Sic vitrum ubique planum, oculis oppositum, recreat visum, quia non omnes radij rei visibilis illud transeunt, sed quidam, ad aversam partem reflexi, alio tendunt.

Aqua speculi naturam refert nisi quòd cum radijs nonnihil humidi gratissimi oculis accedit. Perspicilla senibus grata, quia res per ea meliùs illis apparent. |

+Color viridis fortassè delectat quia medio modo se habet inter omnes colores. Conferatur enim perspicuum unisono quia oculo similè; album octavae quia parculae, ex quibus constat, lucis capaces sunt crassitie ut unum ad duo; nigrum dissonantiae; flavum diapente, id est quintae; caeruleum tertiae minori; rubrum tertiae majori; viride quartae quae ambigit inter consonantiam et dissonantiam, vel quia componitur ex flavo et caeruleo. Fiunt proportiones 3: 2: 6: 5a), ubi 3 ad 6 est diapason, 2b) verò ad 5 est dissonantia.

Cùm igitur omnis generis res videmus, et quae nimium, et quae minimum oculi poros dilatant, gratum est interdum medium interserere utrumque mediocritate praestans. Niger color omnium paucissimos radios ad oculum transmittit, quia dissimiliter excidentes, radij, sibi invicem impediti, occurrunt, atque ita dispersi, ab oculo avertuntur.

 

+Lunam maris accessum et recessum causare, apud omnes philosophos in confesso est; causam eam variè dicunt1). Simon Stevyn2) existimat ibi esse altissimam aquam, ubi ipsa Luna, vel ejus oppositum, est in Oceano. Physicam autem rationem ejus hanc non inconcinnè fortassis reddidero3).

Ut Sol est fons caloris, ita Luna humoris; frigus et siccitas sunt duntaxat eorum privationes. Luna igitur perpetuò ejaculatur humorem: nec tamen magis deficit quàm Sol ejaculando calorem, cùmque sit Terrae proxima, non videtur difficiliùs nutriri humore, id est aquâ, quàm Sol, multò sublimior, igni, qui multò ab hoc est remotior. Luna igitur plurimum humorem emittit in aeremd) sibi proximum, qui est is, qui in eodem cum illâ est meridiano; tum etiam non multò minùs emittit in aerem oppositum. Cùm enim humor non facilè ignem penetraverit, radij humidi, Terrae superficiem vix tangentes, repercutiuntur ad superficiem aeris; cùmque id fiat ab omni parte, sitque radius incidentiae aequalis radio reflexionis, necessè est

[p. 318]

+ reflecti ad partem aeris è directo Lunae oppositam, ubi omnes radij Lunae, à Terrâ aberrantes, conveniunt. Omnes enim ada) concavam superficiem aeris faciunt angulos minores rectis.

Et si fortè quis existimet aerem Terrae tàm propinquum esse, ut reflexi radij unâ reflexioneb) nequeant pervenire ad oppositumc) Lunae, putet hîc radios eos, tantâ velocitate emissos, semel eo motos, tam diù in gyrum moveri, donec sibi invicem ibi occurrerint, aeremque ibi repleverintd). Qui verò radij etiam ignem penetrant, altiùs concurrunt <et>e) concursu suof) deorsum ex parte pelluntur.

+Audivimus autem antè alubi1) aerem mixtum humore, rariorem fieri, ideòque minus habet ponderis ad aquam comprimendam; lateralis verò aer purus, per quem radij tantùm transvolant, non redditur levior ijs radijs, retinetque gravitatem suam atque ita exprimit aquas ad ea locag), in quibus diximus aerem, jam ad resistendum ineptiorem factum. Ad haec aer, plenus humore, intumescit superioraque ejus ad latera descendunt, unde haec etiam advenientish) aeris ope comprimunt. Et etiamsi haec nequeant fieri uno momento, fit tamen pedetentim satis commodè. Aere enim semel repleto humoribus illis, sequens locus repletur successivè secundum motum Lunae. Facilè igitur locus repletur, cùm materia sit proxima, et satis temporis sit ad eam mutationem loci promovendam.

An verò Luna humorem ejaculetur, fortè explorari poterit per specula comburentia, post quae omnes radij colliguntur in unum punctum. Hîc enim multa humiditas in chartâ siccâ apparebit, praesertim si multa ejusmodi perspicilla dirigantur in +idem punctum chartae. At si humor Lunae non fuerit tam tenuis, ut per poros vitri possit transiri, adhibeantur specula catoptrica ad quae radij reflectunturi) versus eundem punctum; aut potiùs fiat pyramidis specularis, cujus interior superficies sit specularis, exterior verò obducta; opponaturque latior pars, quae est orificium ejus, Lunae, ut radij Lunae, ibidem collecti cum humore, ad conum internum perveniant, atque ibi chartae particulam quandam madefaciant, si Luna humorem emittit. |

 

+Pestilentiae acumen omnes mirantur, cujus vaporem non malè videtur Quercetanus appellare venenumk) Napellinum, arsenicalem etc.2). Eodem etiam modo miremur vim corrodentem realgari aut arsenici ipsius, quod viscera et carnem mortificat; nec aliter sublimatum radit ferrum, et aqua fortis aurum in pulverem comminuit. Unde inchoandum videtur rationem reddenti, quia maximè sensibus subjectum.

[p. 319]
+

Aqua igitur fortis continet in se salem acutissimis angulis praeditum et admodum subtilem, ita ut poros quosvis, etiam maximè exiguos, transeat. Cùm ergo aqua haec auro circumfunditur, particulae salis hujus se insinuant in ejus poros, nulloa) corpore repletos; aer enim nimis est crassus et tenax, ut eos ingrediatur. Insinuant autem se non affectu quodam, ut temerè quidam, minùs accuratè, philosophantes, dixerint; sed a gravitate ipsius aquae undique comprimuntur inque poros impelluntur. Ad haec aqua haec, mixta particulis ijs, a circumfuso aere comprimitur, atque ita in poros vacuos auri nonnihil ejus cum sale mixta, impellitur. Antè autem explicuimus1) quantum gravitas aeris possit cùm vacuum intercipitur, quam diximus esse rationem cur natura dicatur fugere vacuum. Postquam autem sal hoc intra poros auri conceptum est, impellitur ulteriùs in minores poros; cùmque sint particulae hae velut tot cunei, violenter immissi, dividunt particulas auri ab invicem. Cùm verò minimae auri particulae ita inter se sunt colligatae ut solutae dissiliant, quippe post compositionem, siccitate superveniente, tensae, dissiliendo repellunt aquam; cùmque multi tales sunt cunei repulsi, videtur aqua fervere, eo modo quo vitrum aquâ plenum digito circa limbum fricatum aquam commovet et exultare facit2). Calet autem haec aqua fortis reverâ, quia sal percussum solvitur in spiritûs, qui nihil sunt aliud quàm ignis, ideòque, intra poros solutum, fortiùs disijcit et solvit auri continuitatem, ut pulvis pyrius sibi adjuncta discutit. Auri autem particulae dissiliunt eo modo, etsi non tam violento, quo ligni siccissimi accensi particulae et scintillae eijciuntur. Nam et lignum ab igni solvitur et solutum dissilit eob) modo, quo dissilit herba Noli me tangere3). Vel, si cuipiam non videantur particulae auri tam inter se constrictae et tensae, ut possint dissolutae dissilire, existimet particulas salis, jam porum unum transgressas, in sequentem porum majorem subitò ingredi, atque ad ejus latus adversum impingere ibique frangi et ita in spiritum converti; vel ab utrâque parte salem concurrere in porum majusculum seque invicem collidere, secare et in ignem convertere, ut ita tota actio sali adscribatur.

Carnem verò hic sal, mixtus humore, etiam in minima dissecat et in pus vel carnem mortuum convertit, omni connexione ademptâ. Spiritus verò Napellinus sanguinem etiam eo modo comminuit, vel ejus salem secat in particulas similiter sibi acutas, ita ut in venis venenum crescat ex materiâ sanguinis.

 

+Methodus thematis tractandi vera est incipiendo ab universalioribusc), per intermedia ad angustissima.

Proposito igitur <de>d) homine tractando, primùm explicabitur nominis ratio, quod est omnium communissimum; nam cùm tractatus totus dividatur in ea, quae

[p. 320]

+ communiter ad hominem pertinent, et ea, quae pertinent ad singula hominum genera, vel si mavis species, communia illa sunt universaliaa) specierum, quae ipsa habent suas partes loca logica. Antequam igitur deveniamus ad species thematis, oportet percurrere omnia loca logica, totum hominem spectantia, quae omnia loca conveniunt in definitione vel descriptione.

Divisio verò est ipsum pervenire ad specialiores tractatûs, in quibus non aliter agendum quàm in genere, homine viz., actum erat. Cùm autem definitio constet duabus partibus, genere et differentiâ, oportet cum genere, viz. animali, leviter percurrereb) loca logica, sed exactissimè, cum differentiâ, id est ipso homine, ejusque proprietates omnes recensere, quae omnibus hominibus conveniunt, non omnibus verò animalibus. In recensendis omnibus quae conveniunt differentiae, id est homini quâ homo, sunt tria genera locorum logicorum: consentanea, dissentanea, comparata, quae singula nihil habent generale. Nihil enim dicitur de | homine quod convenit omnibus locis consentaneis, aut dissentaneis, aut comparatis, sed in unoquoque loco possunt haberi genera et species tota et partes.

Adjunctum hominis sit virtus, quae multas habet species constatque etiam partibus eam constituentibus. Sic materia hominis sunt manûs et quaecumque ipsi cum omnibus animalibus non sunt communia; et sunt duo pedes etc. Si verò similia ad consentanea transferantur, dissimilia autem ad dissentaneac), sic etiam paria et imparia, poterit unum genus statui consentaneorum, alterum dissentaneorum, ut rationabilitas complectitur omnia argumentad) consentanea, differentiae verò contrarium, irrationabilitas comprehendet omniae) dissentanea.

Sic igitur agendum: Homo dicitur ab animale rationalef); animal dicitur ab animâ sentienteg): edit, bibit, currith), habet caput etc.; rationale dicitur à ratione. Tum hominis causae, effecta, subjecta, adjuncta, similia, paria enumerantur, quae ipsa per partes et species distinguuntur; verbi gratiâi) virtute est praeditus, viz. fortitudine, temperantiâ etc.; materiam habet manûs, quae habent quinque digitos oblongos, articulatos etc. Post deveniendum ad irrationale: non est irrationale, non bestia, non lapis, non sicut horologium etc. Tandem ad divisionem veniendum; dividitur igitur <in>k) pigmeos, gigantes, medios, cum quibus eodem modo, quo actum est cum homine, agendum est, nisi quod genus eoruml) jam satis explicatum est.

 

4o, 3o, ipsis, postridie Idûs Febru. habita fuit vehemens et longa disputatio inter Davidem Jacobi1), Roterodamensis Ecclesiae praelectorem aegrotorumque consolatorem, et Petrum Johannis2), Hornanum, Amsterodami vel Episcopum vel prae-

[p. 321]

+cipuum disputatorem et propugnatorem agentem religionis Anabaptisticae, tanto ardore ut interdum ab horâ matutinâ 8a usque ad 5am vespertinam duraverit, nemine praesentium cibum aut potum capiente; Davitque solus, absque ullâ interruptione, semel tres horas continuas locutus fuerit. Cùmque ipse praesens, jussi omnia à duobus discipulis meis, Cornelioa) Vincentio1) et Robberto de Jonghe2), chartis excipi. Hinc confusiora pleraque animadvertens, notavi id quod sequitur, 1625 ipsis Idibus Febru.

+Optimum genus disputandi, meo juditio, hoc est, ut uterque vicissim dictet sceleton, id est unde <habeat>b) ipsam substantiam argumenti unius ad probandam unam duntaxat conclusionem; nam qui in uno non conveniunt, non convenient in multis. Posito autem hoc syllogismo, explicet suam mentem verbis paulò latiùs, tandemque dicat, ita intellectis ijs quae scripta sunt: ‘probatur quod volebam’c). Vicissim, inquam, id est, cùm primus haec fecerit, secundus eodem modo argumento probet contradictorium majoris vel minoris propositionis, mediumque terminum itidem verbis, non scripto, amplicet.

Ita paucis scriptis intimè unus alterius sententiam intelliget, et vim argumentorum videbit, necessariòque, si probâ mente et bono animo ad disputandum accesserint, et satis acuto ingenio sint praediti, unus in alterius sententiam pedibus transibit.

 

+Quatuor modi syllogismorum hypotheticorum possunt reduci ad cathegoricosd) vulgari modo mediante conversione, ut: Si Petrus est homo, quidam homo est apostolus, pro eo: Si quidam homo est Petrus, quidam homo est apostolus. Propositiones quatuor terminorum perdunte) unum: Si Petrus est homo, quoddam animal est apostolus, pro eo: Si quoddam animal est Petrus, quoddam animal est apostolus. |

[23 februari 1625]

Den 23en Feb.

+Also der een vrouwe hier te Rotterdam overal veel exterooghen uytgetrocken hadde, soomen meynde, daeruyt treckende kleyne witte puntjens, gelyck dorenkens, hebbende daervan van elcke rycke een schellinck, ende van dander 2 stuy-

[p. 322]

+vers, so trock sy er uyt eenen voet dickwils menichte als 50, 60 etc. Jae, hebbende een vroupersoon groote menichte uyt haer voet getrocken, ende daerin noch al veel meer siende, kreegh sy seven gulden op de handt om sanderdaeghs de reste te kommen uyttrecken. Nu dan so kreegh sy gisteren van ons buerwyf 2 gulden ende van myn wyf, sonder myn weten, eenen daelder, want sy trock haer 7 dingentjens uyt een exterooghe in haer oore. Twelck myn huysvrouwea), my verhalende, ende de pinnekens toonende, die uyt haer exterooghe gekommen waren, seyde ick dat het al bedroch was ende dat het bitjens van commyne kees was, of yet anders, die sy so gesneen hebbende, aen of in de exterooghe stack, ende also die daeruyt scheen te halen; want sy puterde eerst al wat langhe met een instrumentjen in de exterooghe dattet bloede, ende wel seerdede. So dan dede ick se tmynent kommen om noch meer exterooghen uyt te trecken, maer sy siende dat ick nauwe oplette, en konde in niemants voet eenighe ware exterooghen gewaer worden, so sy seyde. So seyde ick haer aen haer bedroch, nam haer tobbekens, ende vont daer een stuck commyne kaes in; ontboot onsb) buerwyf, ende dede de troggelesse haer de 2 gl. weer geven ende verboot haer dat se haer voortaen daervan wachten soude. Ende ontquam also met schoon spreken uyt den huyse, by my latende te pande het tobbeken, een doosken, ende mes; maer sy vergeet het wederom te halen.

 

+Si omnis homo est perfectus in suo genere, nullus homo est quadrupes. At verum prius, ergo et posterius. Hîc, si subjectum conclusionis demas, videtur talis cathegoricus: quod est perfectum in suo genere, non habet quatuor pedes, quod falsum est.

Sunt igitur quaedam propositiones hypotheticae etiam hujus modi, quarum praedicata respiciunt subjecta, id est, quae requirunt subjecta repetita vel subintellecta. Nam verum non est, si omnis homo est res perfecta in suo genere, nullus homo habet quatuor pedes; nam si est canis, est res perfecta in suo genere. Verùm vera est haec: Si omnis homo est homo perfectus in suo genere, nullus homo habet quatuor pedes, reduciturque ad cathegoricum hoc modo: Nullus homo perfectus in suo genere habet quatuor pedes etc., quod potest probari, quia natura ejus aliena est à quatuor pedibus, quae ratio etiam poterat reddi hypotheticae ante reductionem. Sic Walaeus in Ethica1), pag. 97, sec. 2: Si nulla virtus sit vera virtus nisi quae est conjuncta cum reliquis omnibus virtutibus, tum nulla est vera virtus in mundo, quia nemo sine vitijs nasciturc). Proderit ergo studiosis logicae si jubeantur similia omniave alicujus paradoxi Ciceronis argumenta ubi reperitur nam, enim, quoniam etc., reducere ad formam eamque cathegoricam.

[p. 323]
+

+Een wieghe wort gemaeckt, dat het kindt1) onder het centrum licht van den circel der voeten. bcd de voet, a tkindt, i tcentrum. Want als ba de hangende wort, so is tkindta), swaer synde, verder vant centrum der aerde. Want ab is langer dan ac, keert derhalven wederom ende staet stil, als ab de hangende is. Maer de swaerte in e synde, keert om, ende e kompt ondert centrum. |



illustratie
Fi8. 32


+Omniab) quae à coelo ad nos veniunt, id est per stellas demittuntur, videnturc) esse vel humores vel calores. Humorem quidem ostendi antè2) per Lunam praecipuè demitti in aquam; humor autem aliarum stellarum, quid agit, alibi fortassis posthac. Nunc verò aer restat, ventorum materies, qui cùm rarefiat calore, igni particulas ejus divellente, ventos excitatd), calore coelesti se intra eum insinuante.

Caloris autem fons Sol praecipuè, qui suâ praesentiâ facit aestatem, absentiâ verò hiemem. At cùm mense Augusto aura sit calidiore) quàm mense Junio, et ante et post Januarium frigidior ipso Januario, contra quodf) Solis locus indicat, necessè est fixas stellas hîc suo calore nonnihil agere; fixas inquam, quiag) plerumque id in idem tempus incidit, nisi interdum aliud quid interveniat, quod significat planetas omne id praestare, quod varietatem sapiat.

Solem solum plus posse quàm reliqua omnia, nemo dubitat. Primum igitur ejus actiones auget vel minuit coelum octavum, prout plus vel minus caloris à se vibrat. Ejus vim ut cognoscamus, aliter longè, sed fortassè certiùs quàm Veteres, colligenda est quantitas caloris ex unoquoque loco prodiens, et examinandum quid in unâquâque quantitate possit obliquitas incidentiae. Ut autem illud commodè fiat, totum id coelum complendum est circulis, sextae magnitudinis stellas aequantibus. Et siquidem omnes stellae essent sextae magnitudinis, facillimum foret constituere proportionem inter loca vacua et plena stellis; nam si unum potest una stella in Zenit, decem stellae in Zenit decuplum possunt. Sed stellae quae habent duplam diametrum, octuplum possunt; dicentur igitur tantum posse quantùm octo stellae sextae magnitudinis vicinae, nisi quod virtus magis unita plus possit quàm vicina tantùm. Hîc igitur colligendumh) quantum spacij vacui inter quasvis stellas, et quid possit subita mutatio ab illis ad stellas, et contrà. Item quid mutatio languida et successiva. Hinc sciemus quid planeta quispiam agat in loco vacuo, quid cum stellâ quâpiam conjunctus.

His positis statuimus influxûs stellarum dilatare aerem, spacijs verò vacuis

[p. 324]

+ supervenientibus, igniculos ex aere ascendere, ac denuò eum concidere, quae mutatio +ventos facit. Nam aere subitò, per spacia ab Oriente venientia, ut semper, condensato, omnis aer orientalior minorem locum occupat occidentaliore, ideòque ab Occidente aer in loca decliva decumbit, fitque Zephirus, qui apud nos salem affert ex vaporibus marinis sublimatum. Si verò subitanea fiat mutatio a vacui spacijs ad plena stellarum, aer, in Oriente semper dilatatus, unâ cum stellis movetur ad Occidentem decliviorem, qui apud nos, à Terrâ et dulcibus vaporibus veniens, omnem salem (quem alubi1) ignem esse probavimus) pellit; atque ita Eurus frigus affert. Nec propterea existimandum est Eurum calere, quia à calore fit; fit enim tantùm a mutatione subitaneâ quae nullo modo praerogativam caloris indicat.

[16 maart 1625]

+De leughen schyndt syn rechte nature te hebben uyt de materie, want woorden te spreken ende gestien te doen teghen de waerheyt van de sake, is in verscheyden gelegentheyt onbestraffelick; maer alser een grondt van deucht doorgebroken wort, dan isse quaet ende wort eygentlick leugen genoempt, ja men moet somtyts lieghen om die deucht te behouden. Als eenen schelm, uyt vreese des doots, veel gelts ende stilswygen belooft is, so ick mynen eet houde, sal daermede de straetschenderye styven. Als dan ons tegenpartye eenighen gront des deuchts gebrooken heeft, also datse gebroken blyft, indien ick sowel niet en lieghe als hy, so lydt de deucht en goede sake schade. Als de borghers in onse steden, den vyant toegedaen synde, de stadt teghen haren eet konnen overleveren ende verraden, so doen syt, ende de onse volgen haer na in hare steden, sonder dat wy haer schande spreken. Waer nu alle verbondt van treves oock so onseker als dit, souden wy haer niet nadoen? |

 

+Naerdien datmen int legghen van waterloopen in verre weghen, daermen steden mede moet gerieven, groote buysen van doen heeft, ende datse door onse instrumenten qualick te maken syn sonder dat het steen aen deen syde al te dun worde, so salmen den stock, daer de cley ronsom geperst wort, van styf yser maken ende so lanck, dattet buyten den back meer dan een buyse lenghde komme; ende men salt ant eynde also vast maken, dat ment oock los doen kan om de buyse, afgesneen synde, uyt te rollen. Twelck geschieden kan, soomen het slot vastmake aen yet, dat mede met de buyse over het canefas wech rolle. Men sal oock een slot maken op de plaetse, daer men de buyse afsnydt om het yser, terwylen de buyse uytgerolt wort, in denselfven standt te houden.

Te Rotterdam, den 16en Meerte.

[27 maart 1625]

+Abraham Melis2), den 27en Meerte, seyde, dat hy bedocht hadde een middel om een waghen op de seestrandt, ofte een sle opt ys, met alle winden te doen voort-

[p. 325]

+gaen. Daertoe moest hy eenen wintmeulen op de waghen setten, die met cammen ende staven de wielen dede keeren; de meulen en hoeft men maer te stellen na de windt1).

 

+Verstondt hier oock van eenen Bales een experte remedie teghen het flerecyn, te weten met de voeten ten halven beene in Spaens soudt te sitten, so heet als ment verdraghen kan.

Twelck dese reden heeft na myn verstandt: Het soudt, in een vochtige plaetse in een besloten glas gestelt, treckt na sich de vochticheyt, also dat het vlietende wort, de vochticheyt passerende door tglas. Hoe veel te meer sal dan de gicht, die een vochticheyt is in de knokels sittende, door vel ende vleesch getrocken werden? Ende indien men te vooren de voeten in warm water badet, also dat de pori des huyts open wierden, ende de gedrooghde tophi in de knokel bevochticht, so soudender meughelick al veel tophi met de vochticheyt volghen. Ende soomen dat dickwils dede, oock als men gheen paroxismus en heeft, soude misschien wel al de tophi uyt kryghen ende de podagra heel genesen. Want den voorsz. Bales verclaert, dat hy van veel grootelickx bedanckt is geweest door den raet van met de voeten in heet Spaens soudt te sitten; ende diet deden, waeren wel een half jaer vry.

 

+Also ick hem seyde dat het goet is teghen de steen in de blase, datmen styf uytpist, want datter dan int laetste al wat drabbege druppeltjens als grontsop uytgeperst wort, so seyde hy daertoe, dat hem docht oock goet te syn datmen niet terstondt en pist, alst ons overkompt, mejnende dat het water dan in de blase licht ende wielt ende turbeert.

Daerop ick dat toestondt, doch also, dat men, alst ons overkompt, niet en gae lesen, schryven of besongeren, maer stadich daerop dencke. Want alsmer niet op en denckt, dan en isser niet meer woelens dan oft een noch niet overkommen en ware; maer alsmen opt pissen denckt, so loopen de spiritus na de blase toe, ende makense door haer tegenwoordicheyt gevoeligher dat se het prickelen begrypt, ende veerdich om die kittelinge af te wenden, ende also het water te beroeren. Van welcke spiritus, hoe sy van het hooft na al de binnenste leden gesonden worden, ende dat oock de natuerlicke actien daerdoor geschieden, ende niet alleen de animale, hebbe vooren ergens2) getoont.

 

+Wy saghen eergisteren tusschen Delft ende den Haghe eenen watermeulen met vier wintwiecken, drayende paralleel met den horisont, haer platten perpendiculaer | synde op de horisondt3). Ende men seyde ons, datse so hard ginck, alst styf wayde,

[p. 326]

+ datter niemant bykommen en dorste. De wiecken, seyden sy, waeren planxkens, die open ende toeginghen, also dat d'een syde van de heele wiecke maer en droech, ende de ander syde ginck voor de wint open; ende alse aen dander syde quam, ginck se weder om toe, also dat d'een syde maer en droech, twelck groote kracht gaf, dewyle dat niet teghen en hielt. Ende desen meulen schiel van dander meulen gelyck een schip, dat voor de wint gaet, schilt van een, dat teghen wint laveert.

 

+Seyde oock1) dat als ymants oore over kouwe geleden heeft, datse wel soude afvriesen; soomender dan snee aen dede so wortse wederom warm, want, seyde hy, sy is allenskens koudt geworden ende de nature heeft sich van langherhandt wechgetrocken, maer de snee, subitelick groote koude daeraen brengende, kompt de gevoelende nature te hulpe.

Dochte my wel geseydt. Want de snee raeckt oock plaetsen, die noch niet bevrosen en syn, ende daeruyt subitelick de spiritus verdryvende, steuten sy wederom, ende brenghender noch meer met haer, also dat niet alleen het onvervrosene, maer oock het vervrosene vervult wort met spiritus. Ende kompt so tot sich selven.

 

+Scripsi antè de syllogismorum hypotheticorum reductione ad cathegoricos, et passim miscui argumenta comparata absolutis.

Ut verò haec distinguantur, tenendum est cathegoricos omnes syllogismis constare absolutis, sive affirmantibus, sive negantibus; hypotheticos verò etiam comparata continere, ut: Si Petrus est homo, Johannes est homo, argumento ducto à pari; Si bestia intelligit, homo intelligit, vel: Si quoddam intelligens est bestia, quoddam intelligens est homo, à minori; Si gubernator regat navem, rex regit populum.

In ijs reductio requirit quaedam addenda, ut: Petrus est homo; at Johannes est Petrus; ergo Johannes est homo, ubi minor est falsa, nisi pro Petrus intelligamus id quod Petro est simile et eandem rationem habet ad hominem. Gubernator regit navem; rex est ut gubernator; ergo rex regit aliquid quod simile est navi. Navis est populus, at rex regit navem; ergo rex regit populum, intellige, sicut populus, sicut navis.

 

+Men houdt het daervoor, ende de lieden segghen datset metterdaet also bevinden, hoe fynder ende klaerder ende schoonder glas, hoe min men van de winckels in de keucken sien kan, ende hoe beter men uyt de keucken in de winckel siet.

De reden hiervan is, omdat het effenste glas aldermeest reflectie geeft. Daerom, alsmen in de wynckel staet ende na de keucken, door het middelschofs gelas sien wilt, so schyndt het licht van de strate teghen die fyne ende effene glasen, afsteutende in de ooghen, also dat het licht, dat van de strate teghen tglas in de ooghen schyndt,

[p. 327]

+ grooter is dan tgene dat van de keucken (die veel donckerder is) door tglas (teghen hetwelcke noch veel lichts van de keucken wederom steudt) in de ooghen kompt, waerdoor de dynghen <die>a) in de keucken syn, niet beter en konnen in de wynckel gesien worden, dan de dinghen, die opt strate syn, gesien konnen worden van ymant, die voor de deure van een blakende smisse staet.

 

+Als de Armenianen segghen, dat het vrempt is dat wy de sekerheyt van onse salicheyt weten door het ingeven ende inspreken des Heylighen geests, so wilde ick hen wel gevraeght hebben, hoe sy anders weten dat de schrifture Godts woort is dan so? Laet haer dan teghen de Turcken disputeren gelyck wy teghen haer doen. |

[6 mei 1625]

+F. Verulamio in Historia sua vitae et mortis1), pag. 64, etc. dicit esse in corporibus nixum quendam se contrahendi idque ostendit in membranis ad ignem admotis etc.

Sed simpliciter hoc nixui ascribere, absque ulteriore indagatione, mihi non satisfacit. Unde enim hic nixus, quae ejus causa proxima, cùm subjectum sit irrationale? Ignis igitur ingressus membranae proximam partem, miscetur humori ejus; dumque ignis avolat, etiam humor is, igni adhaerens, unâ sequitur. Aliae verò partes paulò longiùs ab igne remotae, concipiunt quidem ignem, sed non tantum ignis, ut plurima secum rapiat, sed duntaxat dilatet humores quosdam, qui dilatati, protrudunt fibras versus eam partem quae jam humore suo est destituta et hians. Tali aut simili modo ingenijs potiùs satisfaciendum.

Den 6en Mey 1625 tot Rotterdam.

 

+Pag. 3732) malè dicit candelam, superimposito vitro, extingui, quia aer, per calorem dilatatus, contrudit flammam eamque minuit et extinguit. Nam si contruderet flammam, aqua in eo vitro aquaeb) impositoc), non ascenderet, sed potiùs excavaretur. Meliùs igitur ipse alubi: calorem aer attenuatusd) per vitrum secum rapite), unde exinanitio3).

 

+Pag. 3874) dicit spiritum vivum ad tempus aliquod notabile durare.

At quia mente concipiat eum per se à quiete ad motum redire, praestiterit igitur tenere eum perpetuò se loco movere et promovere, nec redire ad originem suum per se, sed coactè; moveri verò lentiùs quàm flammam, idque per viam jam paratam

[p. 328]

+ nervos, fibras etc., à majoribus ad minores usque ad cutem, perque eam in aerem evanescere. Ne igitur existimemus eum spiritum, qui jam ad manûs pervenit, ad cerebrum redire, sed regitur a cerebro per novum spiritum qui, coactus a cerebro, eum assequitur.

 

+Si autem verum aut verisimilè est quod dicit de restitutione hominis, experiatur in cane etc., vel in hominis digito.

 

+Alstedius, Logicâ1) suâ, de Syllogismo, Lib. 7, cap. 5b), pag. 402: Qui non perseverant ad finem, non erunt salvi; at electi erunt salvi; ergo electi perseverant ad finem. ‘Non concludunt, inquit, tales syllogismi, nisi vi primae figurae, quia conclusio est affirmata.’ At conclusio est negata, viz.: ergo electi non sunt qui non perseverant ad finem, ut antè etiam pluribus ostendimus. Et ipse in praecedenti capite vidit minorem negantem in primâ figurâ ob terminum medium non debere dici negantem. Referantur haec igitur ad crypsin et copiam verborum grammaticam, quâ idem varijs modis et vocabulis effertur.

[22 mei 1625]

+Den 22en Mey 1625 ben ick van de vroetschap van den Briel met alle de stemmen verkoren tot haren rector, also den voorgaenden2) daeghs te vooren begraven was. De gedeputeerdenc) wisten my te berekenen dat onse familie daerdoor hondertpont vlaems sjaers meer vaste incomste hebben soude, dewyle myn broeder Abraham3) daerdoor wel een conditie van 50 £ soude gekreghen hebben, behalven dat daer 30 kinderen in de kost syn, elck gevende ten minsten 25 £ sjaers.

Doch hebbe dat afgeslaghen, ende ben daerover van de burgemeestersd) van Rotterdam bedanckt opt stadthuys, omdat ick daerdoor myn profyt niet en hebben soecken te doen met haer vermeer | deringhe van gage af te drynghen, gelyck gemeynelick op sulcke occasien gebeurt, belovende dat in gedachten te houden om die resoluteyt tsyner tyt te recompenseren4).

 

+Vapor, in corpore humano ex aliquâ parte corporis excitatus, miscetur spiritibus, unde spiritûs minùs conjuncti, ideòque minùs fortes; quare actiones omnes languescunt. Spiritûs enim originem ducunt ex ijs partibus quae actionibus imperant; vapor verò, ex loco imperatore non emissus, nee ab eo regitur. Sic cerebrum emittit spiritûs qui si vaporibus plenum sit corpus, nequeunt satis densè coire. Sic etiam agitur cum spiritibuse) cordis et jecoris. Natura enim non potest agere per eos vapores, quibus ipsa ad suas actiones originem non dedit. Confer cum his ea, quae

[p. 329]

+ scripsi1) de aquâ salsâ et aquâ sordidâ; haec enim difficiliùs, illa faciliùs onera fert. Transfer etiam haec ad tales vapores, qui sunt acres, pungentes; ac vide quâ in re differant ab his venenati. Omnes autem spiritûs rarefaciunt et disjungunt.

 

+Eo quo ostendi modo negationem interdum esse partem termini, idque in tribus figuris, ita etiam quantitas est non rarò pars termini. Verbi gratiâa) nullus sapiens est in summo malo; at quidam sapiens est in omni dolore (aut: at sapiens est in omni dolore)b); ergo nullus dolor est summum malum. Hîc in tertiâ figurâ conclusio foret universalis, nisi quantitas haec addita fuisset termino minori, qui est minoris praedicatum.

[8 juni 1625]

+Den 8en Junij 1625 ben ick bevesticht tot ouderlinck in de kercke van Rotterdam, te weten op den achtsten dach, nadat ick myn derde gebodt gehadt hadde2).

 

+Myopes litteras longinquas non discernunt, si minores sint; majores verò discernunt. Rationem ejus rei alibi3), sed minùs distinctè, reddidi.

Ex quolibet igitur puncto rei visibilis exeunt multi radij, qui omnes, post corneam concurrentes, ante tunicam aragnoidem iterum disjunguntur, omnibus in puncto concursûs invicem secantibus; atque ita non punctum tunicae aragnoidis, sed pars ejus, a puncto visibili afficitur. Hinc fit visio confusa, si res visibibilis tam est exigua, ut hi radij in locum tunicae incidant, in quem radij alterius puncti in parte rei visibilis, integrantè existentis, etiam incidet. Sed si res est tam magna, ut radij punctorum partes tunicae aragnoidis quidem occupent majores quàm oporteat in distinctâ visione, verùm radij unius partis integrantis (id est quâ res visibilis distinguitur) non occupent locum in tunicâ, in quem incident radij alterius partis, non magnopere confunditur visio, quia, etsi puncta rei visibilis non occupent minimas partes, in tunicâ aragnoide occupant tamen eas tantùm partes in quasc) radij ex eâdem parte integrante (id est similis naturae et formae) incidunt. Nihil igitur refert, sive ab his, sive ab illis punctis veniunt, cùm sint puncta partium similium. Ideò turres et templa è longinquo conspicio, sed non eorum partes minores.

Communis autem omni visui ratio, cur minora non videantur è longinquo, est quod ex parvâ re visibile pauci radij emittantur; in crassa verò multa sunt puncta, ex quibus radij veniunt, puncta, inquam, in unâ parte uniformi.

 

+Si colores respondeant consonantijs4), necessè est ex eorum mixtione eos colores

[p. 330]

+ emergere qui sunt similes consonantijs, quae ex talibus consonantijs emergunt. Verbi gratiâa), si flavum quintae, caeruleum tertiae respondeant, id est 3:2 et 5:4b) additis antecedentibusc) et consequentibus, fit 8:6b), id est 4:3b) quod est quarta pro viridi colore. Sic ex 4:3 et 6:5b), tertiâ minore, fit 10:8b), tertia major 5:4b). Invento igitur colore qui respondet tertiae minorid), necessariò ex ejus mixtione cum viridi emergite) coeruleum, praesertim in coloribus liquidis, ubi particulae omnes exactè miscentur, et in coloribus exquisitis. Videndum igitur hoc artificio qui colores quibus consonantijs respondeant, vel non correspondeantf) |.

 

+De Verulamio, de Augmentis scientiarum1), Lib. 5, cap. 3, pag. 251g)2): ‘viginti pondo plumbi et libra una eodem ferè spatio cadunt’h).

Hîc alio potiùs quàm ad rei veritatem respicit. Magnum igitur pondus in vacuo non celeriùs cadeti) quàm parvum. Sive enim particulae conjunctae, sive connexae sint, eodem modo deorsum feruntur: unaquaeque secundùm proprium nixum. Quae igitur ad latus est, nihil addit alteri celeritatis; quaeque superior est, non premit inferiorem. Nulla enim causa est cur superior atomus celeriùs descenderet quàm inferior3). Ergo <in aere>k) varietas sola consistit in magnitudine superficie4), ac praecipuè in varietate puncti casûs, quam superficierum diversitas profert, ut antè5) alibi pluribus.

 

+Om valsch gelt te kennen, so salmen dat weghen teghen een goet stuck even swaer, ende dan die beyde in water van deselvighe superficie ofte oppervlack laten dalen. So sal het valsch gelt int water lichtst weghen, dewyle het meer plaetse beslaet dan het goet, want 3 kopere oortjens, weghende 7 engelsche, geleydt teghen 7 engelsche realen silver, weghen in water 7 asen min, dat is op elcke engelse een aes. 7 engelsche pistolet gout teghen so veel reael silver, weghen int water 11 asen meer dan het silver. Sodat de proportiel) vant gout teghen tsilver grooter is, dan tsilver teghen het koper. Derhalven kanmen tvalsch gout lichter ende sekerderken nen

[p. 331]

+ dant, valsch silver. 6¼ pistoletten gout teghen soveel goutgulden gout van gevalueerde goutguldens weghen int water 6 asen meer.

Alles is gewoghen in reghenwater met beyde balanskens daerin.

 

Als men d'een schale int water laet hanghen ende dander buyten, so weeght hetgene int water hanckt, hoe dieper hoe meer. Want het dynck synde een duym groot ende een duym onder water, so perst teghen het onderste vlack dinckx 2 duym waters, ende tegen het opperste maer 1 duym, namentlick maer de helft soveel; maer 2 duym onder water synde, so perster teghen het onderste 3 duym waters, ende teghen het opperste maer 2 duym, namentlick anderhalf mael soveel. Ergo min verschil dan te vooren ende het dynck wort allanckx so min van onder verhindert. Hieruyt volcht, datmen een ancker gemackelicker houden sal, een voet onder water dan een voet van de gront in de diepe see.

 

+Cancer (de kanker) differt meo judicio à peste, ut fermentum à flammâ. Nam illud humore, pestis verò vapore et spiritu in suam naturam convertit.

 

+In sale, sulphur ita est subtiliatum ut transgressum sit naturam ignis, et immediatè mutetur in lumen. Quod facili negotio excutitur in aquâ salsâ, noctu conspicuum.

 

+De pekel dringht door dinghen, daert soet water niet door en kan, omdat het soudt de visceusiteyt des waters wechneempt, doordat het sich met syn kleynste deelkens menght, ende so ist water vaneen gesepareert; ende daer en hanght soveel niet aeneen als te vooren, waerdoor het allom beter deur kan, selfs deur kleyne gaetkens, daert soudt achter blyft, twelck slechs, het water subtilierende, door sommige gaetjens niet en kan. Maer het water in kleyne deelkens gedeelt synde, en hanckt so niet meer aeneen, maer loopt voorts onverhindert, ende onweerhouwen van het achterste. Ende so ist wel te gelooven, datter door de duynen in Seelant meer water dringht dan of de see soet ware.

 

+Een pampierken int water geleydt, treckt schielick aen de kant alster naby is, oft oock na malcanderen.

De reden hebbe ick vooren1) geschreven: omdat het water, indrinckende tusschen tpampierken ende de kant, een leeghte maeckt, daert dan in schiet. Dit wort geconfirmeert omdat eenen roomer in eenen eemer waters na de kant niet en treckt, dewyle het glas geen water in en drinckt. |

 

+Cùm tandem videatur musicum exercitium harmonicum desiturum, psalmorum verò cantus potiùs auctum iri, excogitanda est ratio facillima quâ juventus possit eos canere, unâ aut pluribus vocibus.

[p. 332]
+

Facillima autem ratio mihi videtur si pro se exerceat in uno modo, nec antè ad alium accedat quàm et notis et verbis eum exactissimè teneret. Quae institutio etiam inserviria) potest hodiernae musicae, ubi quatuor, quinque aut plures homines eandem cantilenam, artificiosissimè compositam, canunt. Tum, ut possint psalmi pluribus vocibus simul harmonicè decantari, quaerendae sunt consonantiae in unoquoque modo, quae omnibus psalmis ejusdem modi conveniant; imò omnibus omminò modis, si finales omnes eâdem et dulcissimâ harmoniâ ornentur. Sic etiam quintae supra eas, tum tertiae supra eas, tum secundae, tum quartae, tum sextae, tum septimae, id est qualem harmoniam habet finalis tenoris primi modi, talem etiam habeant reliqui modi. Exempli gratiâb) primi modi finalis sit unisona cum basso, contratenor sit quintâ altior, superiùs octava. Erit igitur primi modi harmonia re re la sol, undecimi ut ut sol fa etc.c).

Continget tamen hîc aliquando, ut in quibusdam modis ob falsas quartas et quintas nonnulla mutatio sit instituenda. Praeterea, etsi aliquo modo, vix tamen omninò, effugere possumus hac in re vitium tantopere decantatumd), viz. ne duae consonantiae perfectae se invicem sequantur. Cùm autem nulla praegnans ratio occurrat cur illud vitium tantopere sit metuendum, utilitasque hoc admisso tanta oriatur, ponam hîc specimen aliquod primi modi. Boni componistae procul dubio elegantiùs

illustratie



illustratie

dabunt et ipse fortè post elegantiùs daturus, ubi hoc ad satietatem exercuero, exactiùsque vitia ejus percepero. |

+
Vocis altae, submissae, plenae, exilis etc. ratio.
d)
d'abord spiritus celerius; puis celerius barré.
1)
Cf. t. I, pp. 93 et 93-94.
e)
d'abord interdum plena; puis plena barré.
2)
Cf. t.I, pp. 92-93, 93 (n), 93-94, 95 et 342-343.
+
Fol. 242r-242v
5 janvier 1625
a)
recita.
+
Cantus orationi junctus vires magnas ederet.
1)
Cette note et la précédente sont écrites bout à bout sans aucune interruption.
b)
d'abord non efficiet; puis efficiet barré.
c)
d'abord sed pleno quae oratio; puis plena quae oratio barré.
d)
d'abord si longam; puis longam barré.
+
Ironia et interrogatio quid.
e)
empaticae.

+
Librorum forma ad musicam relata.
2)
Cf. t. I, pp. 213-214.
+
5 janvier 1625
Fol. 242v
a)
pas de parenthèses.
b)
le ms porte: ende wort.

+
Candelae et Lunae in illustrando ratio.
c)
a.
d)
d'abord existente distantiae; puis distantiae barré.
+
Sol quî aere nebuloso illustret.
+
Visui quomodo prosint speculum, aqua, color viridis.
e)
14 omis.
1)
La première édition fut celle de Venise, 1516. Nous citons: Marsilii Ficini Florentini medici atque philosophi celeberrimi, de Vita libri tres, recens iam à mendis sitùque uindicati. Quorum Primus, de Studiosorum sanitate tuenda. Secundus, de Vita producenda. Tertius de Vita Coelitus comparanda. Eiusdem Apologia. His accessit Epidemiarum antidotus, tutelx quoque bonae valetudinis continens, codem auctore. Cum nouo omnium rerum atque uocum Indice. Basileae 1532. (colophon: Basileae, per And. Cratandrum et 10. Bebelium, mense Augusto, An. M.D. XXXII). - in -12o. - 342 pp. - pag. 79-82.
f)
d'abord aspicimus nec pluribus tamen; puis nec pluribus tamen barré.
g)
pas de parenthèses.
h)
le ms porte: media autem est visio.
+
Fol. 244v-243r
5 janvier-13 février 1625
+
Colorum ratio musica.
a)
entre 3 et 2 et entre 6 et 5 il y a des points seuls.
b)
duo.
+
Luna quomodo sit causa fluxûsc) et refluxûs.
c)
fuxus.
1)
Ainsi on attribuait de bonne heure la cause des marées aux rayons de la lumière lunaire. L'humidité était tenue pour l'effet propre de la Lune et plusieurs contemporains expliquaient le flux et reflux par une sympathie entre deux corps de même qualité. A côté de cette hypothèse on trouve aussi la théorie aimantique des marées. L'idée de décomposer la marée totale en deux autres - l'une causée par le froid de la Lune, l'autre par la chaleur du Soleil - fut favorisée surtout par les astrologues.
2)
Cf. le passage cité au t. I, p. 6, n. 2, ou bien le Tomus primus Mathematicorum hypomnematum, Lugd. Bat., 1608, Secunda pars, pp. 175 sqq.
3)
Pour des réflexions antérieures sur le sujet cf. t. I, pp. 6, 113, 151 et ci-avant pp. 167-168 et 229.
d)
arerem.
+
5 janvier-13 février 1625
Fol. 243r-243a
a)
d'abord ad interna; puis interna barré.
b)
refexione.
c)
opposum.
d)
repleveris.
e)
et manque.
f)
d'abord suo et insita gravitate; puis et insita gravitate barré.
+
Aer, Lunae humore mixtus, fit rarior.
1)
Cf. ci-avant pp. 3, 6, 9, 17, 36, 255, 289 et 290.
g)
loco.
h)
adventis.
+
Luna an humorem emittat explorare.
i)
reflectur.
+
Pestis ratio cum solutione auri, quod multis fit verbis, collata.
k)
le ms porte: vaporem.
2)
Cf. sa Pestis Alexicacus etc. (Parisiis, 1608) (pour le titre exact, cf. t. I, p. 37), où le passage cité se trouve pp. 153 sqq.
+
Fol. 243v
5 janvier-13 février 1625
a)
d'abord nullo alio; puis alio barré.
1)
Cf. t. I, pp. 23, 36, 36-37, 46-47, 79, 101-102, 123, 128, 143, 161-162, 197, 200 et ci-dessus pp. 235-236.
2)
Pour cette expérience, cf. t. I, pp. 210-211.
b)
d'abord eo quod; puis eo quod; barré.
3)
Cf. t. I, 124.
+
Thematis logicè tractandi ratio.
c)
universarioribus.
d)
de manque.
+
13 février 1625
Fol. 243v-244r
a)
le ms porte: universale.
b)
percurre.
c)
dissentantia.
d)
d'abord argumenta dissentanea; puis dissentanea barré.
e)
omnea.
f)
ab homo, est animal rationale est.
g)
sentientiente.
h)
curit.
i)
v.g.
k)
in omis.
l)
le ms porte: lorum homo.
1)
Sur David Jacobsz Haeckendover, cf. ci-dessus p. 206.
2)
Probablement Pieter Jansz. Twisck, né à Hoorn en 1565, un des plus zélés Anabaptistes d'alors qui se fit connaître par plusieurs écrits de controverse théologique, mais qui publia aussi une chronique de sa ville natale. Il mourut à Hoorn en 1636.
+
Fol. 244r-244v
13 et 23 février 1625
a)
cornenilio.
1)
Cornelis Vincentij, né à Veere vers 1606, fils de Elias Vincentsen, plusieurs fois échevin à Veere de 1613 à 1633, bourgmestre en 1619, 1627 et 1628. Cornelis avait probablement suivi Jacob Beeckman de l'école latine de Veere à celle de Rotterdam. Il se fit immatriculer à l'Université de Leyde comme étudiant en théologie le 28 novembre 1626. En 1628 il fut ministre à Serooskerke (W), d'où il partit en 1645 à Sas-van-Gent, dont il fut le premier ministre. Il y mourut le 21 février 1661.
2)
Robert de Jonghe (Junius), né à Rotterdam vers 1606. Après ses études à l'école latine de Rotterdam, il se fit immatriculer à l'Université de Leyde le 3 mars 1626. En 1628 il fut envoyé aux Indes et en 1629 il devint second ministre à l'île de Formosa, où il composa des traductions et des vocabulaires en langue formosane. Retourné à Batavia en 1643, il fut ensuite ministre à Delft (1645) et à Amsterdam (1653), où il mourut en 1655.
+
Disputandi optimum genus.
b)
habeat manque.
c)
pas de guillemets.
+
Syl. hypotheticorum reductio.
d)
cathegoricas.
e)
perdat.

+
Exterooghen bedrieghlick uytgetooghen, van my achterhaelt.
+
23 février 1625
Fol. 244v
a)
huysvr.
b)
ons deux fois.
+
Syl. hypothet. reductio.
1)
Compendium Ethicae Aristotelicae ad normam veritatis Christianae revocatum, ab Antonio Walaeo, SS Theologiae in Academia Lugdunensi doctore ac professore, Lugduni Batavorum, apud Isaacum Elsevierium. Academiae Typographum. Anno 1620. - petit in-12o; 261 pp.
c)
vitijs nemo sine nascitur.
+
Fol. 244v-245r
23 février-16 mars 1625
+
Cunabulorum puerilium ratio.
1)
Au sujet d'un enfant de Beeckman, né en 1624, cf. ci-dessus p. 297, n. 2.
a)
kindt.
+
Coeli tempestates quomodo a fixis stellis.
b)
le ms porte: Cum omnia.
c)
videantur.
2)
Cf. ci-dessus pp. 167-168 et 317-318.
d)
excitatur.
e)
d'abord calidior aestate juni; puis aestate juni barré.
f)
contra quam.
g)
d'abord quia semper; puis semper barré.
h)
colligentum.
+
16 et 27 mars 1625
Fol. 245r-245v
+
Ventorum ratio.
1)
Cf. t. I, pp. 96-97, 187 et ci-avant pp. 25, 76, 78 et 126.

+
Mendatij natura.
+
Canales latissimas ex argillâ nostro more facere.

+
Currum omni vento promovere
2)
A son sujet, cf. ci-dessus pp. 150, 233, 239, 309 et 310.
+
Fol. 245v-245bisr
27 mars-6 mai 1625
1)
Amélioration du char à voiles que Stevin avait pratiqué en 1606.
+
Arthritidem curare.
+
Calculum vesicae praevenire.
2)
Cf. t. I, pp. 121, 124-125, 125-126, 136, 146, 157 et ci-avant pp. 27, 42, 57-59, etc.
+
Mola cujus alae horisontales.
3)
Sur un tel moulin à axe vertical cf. Gualth. Rivius, Der..... math. und mech. Kunst eigentl. Bericht (Nüruberg, 1547), Lib. III, p. 41; Besson, Théatre des instrum. math. et mech. (Lyon, 1578), pl. 50 et Faustus Verantius, Machinae novae (Venet., 1616). Pour une sembable machine les Etats-Généraux avaient donné, le 23 décembre 1600, un octroi à Pieter Pietersz et Pauwels Cornelisz, tous deux habitants de Crommenie, dont le premier avait bâti un modèle aux environs de Rotterdam. Un autre octroi leur fut donné le 19 janvier 1601. Sur ce moulin, appelé ‘de Mallemeulen’, cf. l'Appendice à la fin de ce volume, p. 432 sqq. Pour ses avantages le fol. 330recto au t. III.
+
27 mars-6 mai 1625
Fol. 245bisr
+
Aures congelatas restituere.
1)
Probablement le ‘Bales’, dont il est parlé dans les notes de la page 325, mais il n'y a pas de renvoi.
+
Syll. hypothetici ratio.
+
Vitra politissima quomodo conspectum culinae impediant.
+
Fol. 245bisr-245bisv
6 mai 1625
a)
die omis.
+
Salutis nostrae certitudo.

+
Membrana quomodo se ad ignem contrahat.
1)
Francisci Baronis de Verulamio, Vice-Comitis Sancti Albani Historia Vitae et Mortis. Sive Titulus secundus in Historia naturali et experimentali ad condendam Philosophiam. Quae est Instaurationis magna Pars tertia. Londini, In officina Io. Haviland, impensis Matthaei Lownes. 1623. -in-8o; 454 pp.
+
Candela in vitro inverso cur extinguatur.
2)
De l'ouvrage cité dans la note 1.
b)
d'abord aquae super; puis super barré.
c)
impositae.
d)
attenuatum.
e)
d'abord rapere; puis ere barré et it écrit dans l'interligne.
3)
Pour ce phénomène, cf. t. I, pp. 38-39 et ci-dessus pp. 144, 195, 227-228 et 228.
+
Spiritùs animalis natura.
4)
De l'ouvrage cité dans la note 1.
+
[22 mai] 1625
Fol. 245rbis-246r
+
Experimentum in canea).
a)
care.
+
Syllogismi crypsis.
1)
Pour le titre de cet ouvrage, cf. ci-dessus p. 196.
b)
Lib. 8, cap. 5, cap. 3.

+
Brielam quomodo rector sim vocatus.
2)
Franciscus Vil(l)erius, qui était nommé recteur de l'école latine de Brielle le 22 septembre 1609.
c)
gedeputeerde.
3)
Abraham Beeckman, né à Middelbourg le 15 janvier 1607. Cf. la Biographie en tête du t. I.
d)
burghmrs.
4)
Sur cette nomination et ses conséquences, cf. les documents au t. IV.
+
Spiritûs, cum vapore mixti, languorem inferunt.
e)
spiritus.
+
Fol. 246r
[8] juin 1625
1)
Cf. t. I, pp. 257-258.
+
Quantitas interdum est pars termini.
a)
v.g.
b)
pas de parenthèses.

+
Senior ecclesiae factus sum.
2)
Même remarque que dans la note 4 de la page 328.
+
Myopes cur majora longinqua distinctè satis videant.
3)
Cf. t. I, p. 112 et 304.
c)
quam.
+
Colores cum consonantijs an conveniant.
4)
Sur cette question, cf. ci-avant pp. 251 et 317.
+
[8] juin-[23 novembre] 1625
Fol. 246r-246v
a)
v.g.
b)
entre les nombres des points seuls.
c)
antecentibus.
d)
minore.
e)
d'abord emerget flavum, puis flavum barré.
f)
correspondent.
+
Corpus gravius an celeriùs cadat.
1)
Francisci Baronis de Verulamio, Vice-Comitis Sancti Albani, de Dignitate et Augmentis Scientiarum Libri IX. Ad Regem suum. Londini, In officina Ioannes Haviland. M.DC.XXIII. - Il existe une contrefaçon juxta exemplar Londini impressum, qui fut publiée à Paris en 1624.
g)
276.
2)
Le Lib. V, cap. 3 commence à la page 246.
h)
pas de guillemets.
i)
caderet.
3)
La thèse antipéripatéticienne que deux corps de même matière, mais de volume différent, tombent dans le vide avec la même vitesse, fut prouvée le premier, au moyen d'un raisonnement simple, par Benedetti (Div. spec. meth. et phys., Taurini, 1588, fol. 174). Galilee le suivit dans ses manuscrits (de Motu, Le Opere etc., ed naz.., vol. I (1890), pp. 283-284). Beeckman qui ne lut l'ouvrage de Benedetti que plus tard, doit avoir été déjà convaincu que dans le vide tous les corps tombent également vite. Cf. ci-avant p. 47 n. 3 et fol. 383recto, fol. 409 recto en 411verso du Journal dans notre t. III.
k)
in aere manque.
4)
Auparavant Beeckman lui-même avait prouvé que de deux boules de même matière la plus grande doit tomber, dans l'air, plus vite (cf. t. I, pp. 31 et 175 et ci-avant pp. 276-277).
5)
Sur les distances diverses auxquelles se doit trouver le point d'égalité dans la chûte de corps divers, cf. t. I, pp. 264-265, 265 et 267-268.
+
Monetam falsam in aquâ facili negotio examinare.
l)
d'abord proportie teghen tgo; puis teghen tgo barré.
+
Fol. 246v-247r
[8] juin-23 [novembre] 1625
+
Cancer ut differt à peste.
+
Salis sulphur quale.
+
Muria cur aquam suam transmittat quo sola aqua transire nequit.
+
Chartula cur in aquâ marginem petat.
1)
Cf. ci-dessus p. 212.
+
Contrapuncti 4 vocum in psalmis ratio generalis et facillima.
+
[8] juin-23 [novembre] 1625
Fol. 247r
a)
inserveri.
b)
e.g.
c)
d'abord etc. primi modi igitur; puis primi modi igitur barré.
d)
decatantum.

Vorige Volgende

Over het gehele werk

Journal tenu par Isaac Beeckman de 1604 à 1634 (4 delen)


Cornelis de Waard


Over dit hoofdstuk/artikel

1 januari 1625

5 januari 1625

13 februari 1625

23 februari 1625

16 maart 1625

27 maart 1625

6 mei 1625

22 mei 1625

8 juni 1625