Geeraerdt van Velsen

(1976)–P.C. Hooft




[p. 80]
Derde bedrijf + Harman van Woerden. Geeraerdt van Velsen. Gijsbert van Aemstel H. v. Woerden Ick koom het inder ijl daer alles deur ghevlooghen. 673 De poort is wel bewaert; de brugghen opghetooghen; 674 675 Op elcken tooren is een schildwacht uytgheset; Het wachthuys vol kryoels; een yder rustich, met 676 De waepens byder handt; en niemandt suf van allen: 677 Verseeckert houd ick ons voor schielijck overvallen: 678 Ten zy selfs 's Hemels haet ten oorloch ons ontseg. 679 G. v. Velsen 680 'Ten is de meening niet te wachten na beleg. 680 Maer, om bequaemelijck de saecke te voltrecken, 681 Vereyscht den tijdt, dat wy 't verborghen nu ontdecken, 682 Aen neef van Aemstel, als een treffelijck medelidt 683 Van ons verbintenis. G. v. Aemstel Wat's dat verborgens? H. v. Woerden Dit. 685 Van al die 't vaederlandt ghetrouwe liefd toe draeghen, De gulden vryheyt, en gherechticheyt naejaghen,
[p. 81]
Ick wel gheen aenstoot vrees, zy prysen ons verdrach: 687 Maer op haer hulp men oock sich niet verlaeten mach. In quaeden saecken wert den hevighe bedryver, 689 690 Met haesten aenghevoert, van zijn verblinden yver: Gherechtighe' aenslach sloert, onder beleydt, en raedt 691 Des juysten redens, die nauw uyt haer tredt en gaet. Soo sullen zy: des waer daer op te wachten, doolen. 693 D'onkundighe ghemeent heeft d'ooghen inde soolen; 694 695 En blindeling verkiest, en blindeling versmijt; En vaeck vive ma mort, meure ma vie krijt. 696 Des vaylich nerghens wy in 't landt zijn vande Graeve. 697 G. v. Aemstel Hoe dan doch toe? 698 G. v. Velsen De Vorst die onder zynen stave, 't Ghehoorsaem Eng'landt buycht, en heeft in zyner macht 700 De kindren effen rijp te scheyden, van gheslacht 700
[p. 82]
En ouwders eeuwelijck (hoe seer het oock doorsnyde Haer overhangend hart) en prestense ten stryde, 702 Met booghen handich tay, en flitschen scharp van dop: 703 't Zy dat hy drieghe met beschreylijck oorloch, op 704 705 Te koomen den Franchoys, wiens speer hy niet laet roesten; Oft met verslinnende' heyrtocht Schotlandt te verwoesten; 706 Oft te versteuren, met het yser blanck en 't vier, 707 In zyne nachten lang, den ongastvryen Yer: 708 Dees heeft hem vast ghemaeckt by schriften, en by spraecke 709 710 Van eeden dier, ghelooft te' handthaven onse saecke. Des den verraeder hem te geven inde handt 711 Wy hebben, ons in zijn bescherming ende landt. 712 H. v. Woerden Daer is des Graeven soon de Prince Jan met naemen, Dien d'eer ghebeurt is van in echte te versamen 714 715 Met 's Konincx dochter; dees als vande rechte struyck, 715 Een onbesproocken spruyt, salmen naer ouwdt ghebruyck, Doen sweeren 't onderhouwt van alle vryicheden, 717 Die 't land oyt had voorheen, oft hebben mocht met reden; 718
[p. 83]
En soo bemoffelen zijn handen, dat hy 't spel, 719 720 Door hoochmoed, echter ons niet weer in 't war en stel; 720 Maer heb eerbiedelijck d'Enghelsche Croon te vreesen. En als hy sal ghehuldt op dese voorwaerd wesen, 722 Verheffen tot den naem zijns vaders. Desen vondt 723 Is d'eenighe' uytcoomst die wy hebben, des terstond, 725 (Want ons gheen ding soo quaet als sloffen is oft slepen) 725 Bestelt ons, neve, drie vande beseylste schepen. 726 Ghy kendt dees hoeck, ghelyck u volck de schipliên doet. 727 G. v. Aemstel Schepen? Ick ben ghescheept daer ick med' over moet. 728 En vind my soo ver t'Zee met u verhaeste kielen, 729 730 Dat ick, helaes! vergheefs nu omsie nae mijn hielen. 730 Maer weeldich Wtrecht, o Bisschoppelijcke stadt! 731 In ick noch binnen uw strijdbaere vestens sat; 732 Ick brachte den Tyran in handen niet den gheenen, Die min het vaderlandt als eyghen wraecke meenen. 734 735 De waerheyt is (ghelyck ick gheensins en beneen) 735 Dat ick in handeling en vruntschap ben ghetreên, 736
[p. 84]
Op uw aenhouwden, met de Vorsten ons ghebuyren, 737 Eer datmen yets bestonde'; om binnen haere muyren 738 Uytvlucht te vinden, en eenighen toeverlaet 739 740 Te weten, by al dien misluckt waer onsen raedt, 740 En aenslach vol ghevaers: die 'k helpen heb beginnen, Met goeden yver, om gheleghentheyt te winnen, Tot het vergaederen der Staeten, 't welck dus lang, 743 De schalcke Dwinghelandt door slimmer treecken gang, 744 745 Door dreyghen en ontsich, gheweeten heeft te weeren. 745 Maer toegang inden land t'oopenen vremden Heeren, Om groote steeden met drieschende slooten vast 747 Te dwinghen; 't platte landt parssen met overlast 748 Van knechten tuchteloos, en Overzeesche koppen; 749 750 Met oorlochsvolck uytheemsch ons vestinghen te stoppen; 750 Te setten d'Eedlen van haer ampten; Borghers rijck 751 Van haer vryheeden oudt; Huysluyden op den dijck: 752 't Was noyt mijn meening. 753 G. v. Velsen Wie kan ordentlijck verquicken Een staet ter doodt toe kranck, en weêr in orden schicken,
[p. 85]
755 Als d'Opperoverheyt onordlijck wordt beliedt? 755 H. v. Woerden Dat konde d'eerste nocht de tweede Brutus niet. 756 Nocht die in 't vrouwenkleedt als mannelijck bevryder 757 Zijns Vaederlants hem droech. En waer 't dat het een yder Soo nauw soud nemen als Epaminond en ghy; 759 760 Doen Thebe', en Hollandt nu, bleven in slaverny. 760 G. v. Velsen Dan waer het straffeloos de volcken te verslinnen. 761 G. v. Aemstel Onordens al ghenoech, laet orden eens beginnen. 762 H. v. Woerden Dat sal 't, wanneer de Graef sal zijn in 's Konincx handt. G. v. Aemstel Siet toe, siet toe, ghy scheept 's Lands welvaert uyt het landt. G. v. Velsen 765 Wie is dat? de Tyran, dien wy te samen vinghen? G. v. Aemstel 's Lands hoocheyt ist, die ghy verraedt aen vremdelinghen. 766
[p. 86]
G. v. Velsen Men set een billick Prins, in Dwinghelandt zijn stoel. 767 G.v.Aemstel Hoe lang doch billijck? tot dat hy sich meester voel? 767-768 H. v. Woerden Zijns levens heele loop doet hem voor goedt befaemen. 769 G. v. Aemstel 770 Het zy soo: wie wil borgh zijn voor zijn erfghenaemen? G. v. Velsen Dat is te ver ghesorcht. In tusschen dach en raedt. 771 G. v. Aemstel Noyt sorchde' hy ver ghenoech, die sorchde voor een staet. H. v. Woerden Ghemeen'lijck komen voort de vroomen vande vroomen. 773 G. v. Aemstel En als die reghel mist dan is het omghekoomen. 774 G. v. Velsen 775 Men kan een Vorst zyn macht bepaelen by verdrach. 775 G. v. Aemstel Volvoert dat, als zyn vremdt krijchsvolck u overmach. 776
[p. 87]
H. v. Woerden Wat middel soudt ghy dan goedt vinden te ghebruycken? G. v. Aemstel Den Graef, en Graeflijckheydt haer wiecken wel te fnuycken; 778 Doch niet door vremdt gheweldt: maer nae voorouwders seên. 779 780 Beschrijft de ridderschap, beschrijft de grote steên, 780 Daer d'opperheyt by staet: en laet die wederhaelen 781 De buytenspoorsche macht in d'ouwbesette paelen. 782 Ick waerschuw, noch ist tijdt, verblindt u niet de wraeck. H. v. Woerden En soo de Staeten haer niet kreunen onse saeck? 784 G. v. Velsen 785 Oft soo zy, den Tyran ten dienst, ons teghen spannen? 785 G. v. Aemstel Wil 't beste deel des volcx verheert zijn van Tyrannen 786 Het oordeel staet an haer: des dulden zy, elck een 787 Die dulde dan met haer, oft geev' hem elders heen. 788 Want, stootmen dit om, 't schuym van Burghers en van Boeren 789 790 Sullen, ghelyck als ghy den Prins te land uytvoeren; 790
[p. 88]
En soo zy 't vinden goedt, met lasterlyck bedryf, 791 Hem tasten aen zijn croon, hem tasten aen zyn lyf. Des soo gh'u niet en wacht hier verder in te moeyen, 793 Soo sullen eeuwelijck verspuwen en verfoeyen 794 795 De tydtghenooten en naeneeven uwen naem. 795 En, oft ick 't met u stond, soo waer 't noch onbequaem 796 Dus inder yle, volck en schepen toe te reeden. 797 H. v. Woerden Dewyl de saeck by u dus staet, ick ben te vreeden Dat wy ons inde rust van dese nacht beraên. G. v. Velsen 800 Soo ghy my overstemt, ick moet'er onder staen. 800 Maer sal doch nimmermeer hier blyven vaylich vinnen. G. v. Aemstel Noyt isser heyl ghevolcht uyt raedt van bystre sinnen. 802 Ay reddet d'uwe' en toont van reden wat meer blycx. 803 H. v. Woerden Goe nacht soon. G. v. Aemstel Neef, goe nacht. G. v. Velsen Ick wensche' u desgelijcx.
[p. 89]

Geeraerdt van Velsen. Machtelt van Velsen G. v. Velsen 805 't Was wel dat wy de grondt voor Aemstel eerst versweeghen, 805 Wy hadden anders hem niet in 't verbondt ghekreghen. 't Is quaet yet aen te slaen met nauwghesette liên. 807 M. v. Velsen Myn Heere, zydy daer? wat quelt u? over wien Is u misnoegen? 809 G. V. Velsen 't Schynt oft Aemstel soud beswycken. M. v. Velsen 810 Hoe dat? 810 G. v. Velsen Hy nycht tot raedt die geensins vaylichlycken Te wercke zijn ghestelt, noch billijck wesen kan. 811 M. v. Velsen Wat doch? 812 G. v. Velsen Maer sachtelijck te' hand'len den Tyran. M. v. Velsen Indien een vrouw betaemt te segghen haer ghevoelen, Soo bid ick laet den brandt van onse smart bekoelen,
[p. 90]
815 Soo veel, dat onse leedt, en de besondren haet, 815 Niet boven liefde van 't ghemeene best en gaet. 815, 816 816 G. v. Velsen 'k Heb groot verlanghen na mijn Schildknaeps wederkeeren, De welcke' ick henen heb, om antwoordt te begheeren, 818 Dat d'uytcoomst vande saeck ontdecke naeckt en klaer, 819 820 Nae Muyderberch gheschickt, aen Timon tooveraer. Ick gis, hy is nu wel ten eynde zynen paede. 821 M. v. Velsen Wat quaeder raetsman, lief, daer ghy mee gaet te raede! 822 G. v. Velsen Wat sal ick maecken? een begheerte sonder maet, 823 My 't harte nimmermeer te snerpen af en laet, 824 825 Om weten wat gheluck wy hebben te verbeyden. 825 't Zy dat wy laeten ons van Aemstels sinne leyden; 826 Oft datmen 't aende gunst der winden hanghen sal; 827 't Is rondom vol ghevaers en 't gelt my boven al. M. v. Velsen Helaes! G. v. Velsen Soo niet mijn troost, mijn siele, spaert u traenen. 830 Van vaeck ick my en van vermoeytheydt voel vermaenen. 830
[p. 91]
M. v. Velsen 't Is wonder dat u die bevinghen niet veel eer. G. v. Velsen Treedt in. 832 M. v. Velsen Ick volch, mijn lief treedt in en geeft u neer.
Schildknaep. Timon Schildknaep Myn leven hoord ick vaeck en meenichmael ten breesten 833 Van spoock ghewaeghen, en van toovery en gheesten: 834 835 Maer ondervond noyt yet, doch 't hooren en het sien 835 Van sulck bedrijf somwijl ghetuyghen kloecke liên, 836 En die niet zijn ghewoon de waerheyt te bemeuselen: 837 Des ick wel 't meeste deel, maer al niet houd voor beuselen. 838 Als ongheluck my parst, vind' ick my heuchlijck som, 839 840 En somtijts treurich, dat ick niet kan sien waerom. Komt dat by gheesten toe, die swyghend inne sluypen, 841 En onse sinnen door haer binnenste becruypen? 842 Oft maecken sonneschyn, oft buyich weêr onstuym 843 Den menschen nu een droeve' en dan een blyde luym?
[p. 92]
845 Doet al uw best, somtijts een licht ding sal u missen: 845 En somtijts rolt een saeck van selven teghens gissen. 846 Zijn 't gheesten, die alsoo beschertsen ons verstant? 847 Oft is het wildt gheluck des werelts allerhandt? 848 Som schynt te picken yet op ons van alle zyen: 850 Som waerschuwt yet; oft helpt; en schynt met ons te lyên. 850 Wanneermen daer op let, dunckt my gheloovens waerdt, Hoe datter gheesten zyn van goede' en quaeder aerdt. Den quaeden gheesten eer van wysheyt toe te schryven; Aen haer te soecken heyl en raedt in ons bedryven; 855 En is na dat ick kan bevroên, niet wel ghedaen: Nochtans belast myn Heer my daerom uyt te gaen. 856 Een ander van zyn hals dus duydend had gheschoven 857 Zijns Heers bevel: Ick leg de toortsen inden oven. 858 Hoe dat ick naerder koom aen Muyderberch ghegaen, 860 Hoe dicker lucht; of laet ick 't my te vooren staen? 860 Hier, in verlooren hol en hegghen naer beloocken, 861 Timon de Tooveraer van niemant onbesproocken Verschuylt zyn haetlyck hooft, 't verkeerde schepsel leydt 863 En wallecht vanden dach en alle lieflijckheyt.
[p. 93]
865 Zyn eyghen lichaem niet en wenscht hy wel te tieren: 865 Maer scharp ghebeent bekleedt met onderaertsche spieren, 866 Is schoonheyt in zyn sin: een kinne dien de schayr Haer ruycheyt noyt besnoeyde', en onghekemmet hayr, En van gheschroockten huydt de rimpels hem vermaecken; 869 870 Lantaernhoornich ghesicht, holle' ooghen, hooghe kaecken. 870 Onsaelich mensche' is dan uw wysheyt onghemeen 871 Ghebonden aen dusdaenighe wanschaepenheên? 872 Oft kan de dwaesheyt yl van jonghers en van vrouwen, 873 Aen desen woesten schijn lichtlijcker toe vertrouwen 874 875 Verborghen weetenschap? voorwaer het mochte wel, 875 Dat dit, en al uw doen niet waer dan guychelspel. 876 Ick sal 't doorsien. Wat kan 't my meer als u doch deeren? Hou, luystert, constenaer die met afgrijslijck sweeren, 878 't Haylloose vollick dwingt des afgronds, naer ick hoor. 879 Timon 880 Ick hoor. 880 Schildknaep Ghy die mijn eyghen stem te rugghe kaetst, in 't oor, En antwoordt met mijn mondt, waer zydy met u wonder? Timon Onder.
[p. 94]
Schildknaep Indien ghy u vermeet te wesen een vermonder 884 Van 't gheen dat sal gheschiên, soo gundt dat ick coom in. Timon Coom in. Schildknaep Op saecke van ghewicht ick hooren soud' uw sin. 887 Wat raet om 't hol zijn deur te vinden in dese' hoecken? Timon Soecken. Schildknaep 890 Ick soeck vergheefs, en soud mijn ooghen schier vervloecken Maer hier is 't duyster, leydt de wech hier nae beneên? Timon Neen. Schildknaep Al is het dicht, waer ick het loch te vinden meen. 893 Seght vanden ingang my, bid ick, een merreckteycken. 894 Timon 895 Eycken. 895 Schildknaep Hier staetse, maer het oogh gheen ingang can bereycken. 896 Komt buyten liever ghy, verwachten u ick sal. Timon Ick sal.
[p. 95]
Schildknaep Waer wildy dat ick toef, beneden in het dal, 900 Dat vol van liesen staet, oft liever hier ter stede? 900 Timon Ter stede. Schildknaep Ick bid u helpt my voort, 't is middernacht alreede, Wanneer soo sal u const doch coomen voor den dach? Timon Voor den dach. Schildknaep Beginnen sult ghy dan al sonder lang verdrach; 904 905 De Son, om dees tijdt 's jaers is niet ghewoon te luyen. 905 Wat sien ick? d'eycken leeft. Het aerdrijck met de cruyen, 906 Rondom de wortel schudt, de boom springt uyt zijn grondt: Die waesemt roock, en vlam, och dit's den hel zijn mondt! Och, dreyghen vande doodt my noyt soo seer vervaerde. Timon 910 Hier ben ick Timon, die in waeter, lucht, en aerde, Voer, over gheesten, spoock, en ickers heerschappy. 911 Al, waer de wereldt af verschrickt, dat schrickt voor my: 912 In 't diepe vander Zee, door cracht van heylloos rymen, 913 Becommer ick de Son. Ick doe de Maen beswymen, 914
[p. 96]
915 Dat zy haer doodtveruw set, de winden, sonder toom 915 Aen 't rennen schut ick cort, en maeck een doode stroom. 916 En mits het my beliefdt, help ick haer weer aen 't hollen, 917 En schud den Hemel, dat de starren suysebollen. Ontbinden can ick de ghemoeden vande min: 919 920 En andren weder stuyr ick harde sorghen in. By naere middernacht mijn eunjers ick doe draven 921 Het kerckhof om, en driesch de dooden uyt de graven, 922 En breeck haer ysren slaep; en dwing haer vaerdich, dat Zy my aenwysing doen van een verborghen schat, 925 Oft van cleynoodien voor veel jaeren al verlooren. Oft wil ick weten 't eyndt eer dat het is ghebooren, Van eenighe' aenslach; sulcx sal by een gheest gheschiên, 927 Die door d'omstandicheên vervollichs noot can sien. 928 Eyscht wat ghy weten wilt. Schildknaep De Velser heer ontsteecken 930 Met eedel gramschap, om de schennisse te wreecken, Bedreven aen zyn vrouw, heeft als een moedich man, Zijn handen cloeck ter daedt gheleydt aen den Tyran: En houwdt op 't Muyderslot ghevanghen den misdaedighen. 't Gheluck wat dreycht het? sal 't zyn aenslach begenaedighen? 934 935 Oft waer het beter noyt in dit ghevaer ghetreên? Timon Vertoeft soo lang dat ick behoorlijck toe mach reên. 936
[p. 97]
De mondt van eenen gheest u 't antwoordt sal verclaeren. 937 Verschrickt niet, wat haer voor ghedaenten openbaeren; 938 Want alles is in dwang van dese roedes cracht. 939 Schildknaep 940 Daer coome wat het zy; al 't gheen dat ghy verwacht, Dat ben ick wel ghetroost; en zijt ghy voor de schaeren Der hellen veylich self, ghy sult my wel bewaeren. 942 Timon Nu luystert nae my, ghy driekoppigh' Hecate, 943 Som vol, nu rechts, dan slincx van trony hallef snee; 944 945 O grootste dwaelstar, die de duyster mindt, van sessen; 945 Ghy die in u ghewouwt hebt alle tooveressen, 946 En let van liever leede' op beevaert, en ghelol; 947 Nachtloopster, luystervinck, weermaeckster, groote kol. 948 En ghy ghekroonde draeck, vol van verbolghen steuring; 949 950 Die 's Hemels burghery afvallich bracht tot scheuring, En worpt u op tot hooft des heyrs dul opgheruydt; 951 Die 't muyten suyrst bequam, en noch ghestaedich muyt 952
[p. 98]
Aenhissende' Hemelwaerts uw boos wanschaepen schimmen, 953 Hoe wel nu t'sinck soo diep als ghy dacht hooch klimmen. 954 955 Tyran des sulphurpoels, voor wien den afgrondt beeft, 955 En al wat, onder Maen, de wereld ommesweeft, 956 Van toovergheesten tuck op kruyden en venynen; 957 Oft onderaertsch ghedrocht gaet waeren inde mynen. 958 U lieden ick besweer, door dese teeckens plat, 959 960 Door dese beelden die ghemaelt staen op dit bladt, Door dese naemen groot by Arabiers en Mooren, 961 Door dese roed', en door de kracht daer in beswooren, En door 't versteurt ghebeent van desen circkel rondt, 963 Dat ghy verschynen doet, alhier voor my, terstondt 965 Een gheest, gheswind op reys, deurtrapt, rondommeswierich, 965 Betweeter, tydingsieck, bemoeyal, en nieusgierich, En die van looghentael te spreecken voor myn schrickt. 967 De maen ghehoorsaemt reed', zy heeft my toegheknickt: Der hellen Koning meede', oft ick ben onervaeren; 970 Want d'aerde loeyt van anxt, en arbeydt om te baeren. 970
Schildknaep. Timon. Helsche gheest Helsche Gheest De Vorst der diepten schickt my, uyt den helschen brandt, 971 Onwillich, maer door dwang zyn vaerdighe ghesant, 972
[p. 99]
Timon, om op de vraech, die ghy hebt voor te stellen, t'Antwoorden. Vraecht maer cort, en oorloft my ter hellen. 974 Timon 975 Den Heer van Velsen houdt, d'Hollandsche Graef ghevaên, Te Muyden op het slot, seght hoe 't hem sal vergaen. Helsche Gheest 't Is wel van hem versint, 977 Dat hy 't sich onderwindt. 978 Timon Vaert heen ghy hebt voldient. 979 Helsche Gheest Ick vaer. Timon Dees tyding draeghen, 980 Ghy jongman moocht u Heer, dien zy wel sal behaeghen. Op looghen ghy den Gheest sult vinden nimmermeer. 981 Schildknaep Ick gae dan, Timon, dit laet u te loon mijn Heer. 859-982 982 't Is onghelooflijck dat soo wonderlijcke saecken Niet inder daedt gheschiên, maer dat haer menschen maecken, 985 En gheven valschen schijn. Nochtans haer maeckt verdacht, 985 Dat zy dusdaenich spel niet spelen dan by nacht;
[p. 100]
Een tijdt die gunstich heelt 't litteecken vande looghen. 983-987 987 Laet sien, hoe sprack de Gheest? ick soudt vergheten mooghen 988 't Is wel van hem versint, dat hy 't sich onderwindt. 990 Hoe nu? het woordt versint, men dubbelduydich vindt. 990 Ist van mijn Heer versint, met sinnen wel ghesleepen? 991 Oft heeft hy sich versint, en wel te deech vergreepen? 992 Wie leydt my uyt, hoe ick dit nemen sal? Ja, ja, Nu dat het ommekomt vind' ick my even na. 994
Rey van Aemstellandsche jofferen 995 Och hoe veel beter waer het noyt te zijn ghebooren, En 't licht te missen, 996 Welcx min soo meenich meenich mensche doet bekooren, 997 En schendich glissen: Als uyt voorouwders snoodt te zijn ghesprooten; 999 1000 En wesen van 't veracht, Onsuyvere gheslacht, 1001 Verworpen looten?
[p. 101]
Al wie dat het ghenot van haer begheerte vynen 1003 Door boose daeden, 1005 Dien moet haer lust, met naesmaeck quaet, in 't cort verdwynen, 1005 Den Heer tot schaeden. 1006 En 't leelijck ongherucht sterft t'gheenen stonden, 1007 Maer wispelt naer, en voor 1008 Met vaele wiecken, door 1010 Der menschen monden. Gheen ding en isser dat soo seer verleydt de vroomen, Van vroomheyts weghen, Als slimme voorgang; meest van ouwders, en van oomen 1013 Tot quaedt gheneghen: 1015 In haerliêr spoor, zijn voeten onghebonden, 1015 Elck licht verreuckeloost, 1016 En met 't gheselschap troost Sich inde sonden. Hoe veele doen te cort, helaes! dan haeren neven 1019 1020 Naecomelinghen, De gheen, die door bedompte tocht des moeds ghedreven 1021 In schanden springhen!
[p. 102]
Ghelijck de Velser heer, die gaet besluyten, Dat hy, om wraex versaên, 1024 1025 's Lands hoocheyt wil verraên, Aen macht van buyten. 1023-1026 My lust in 't claechbadt, laes! weemoedelijck te treeden Nae drucx vermaenen, 1028 En my te wasschen heel van boven tot beneeden, 1030 In laeuwe traenen: O menschen broosch, hoe glad is voor u allen Heylsaeme deuchdes baen; Daer niemandt seecker staen En can voor 't vallen! 1035 Tot noch toe Velsen ging, soo 't scheen, dat niemandt vaster Zijn treeden spande. 1036 Nu is, helaes! helaes! zijn lof verkeert in laster. 1037 Zijn roem in schande. Voortaen sal elck, die plach te prysen, smaelen; 1040 Voortaen sal niemandt meer, Om d'onbesproocken eer, Zijn huys ophaelen. 1042 O Ghijsbrecht waerdich Heer van onsen vaderlande, Wijs, goedertieren; 1045 Die daer den claeren Aemstel met zijn groenen rande Hebt te bestieren;
[p. 103]
Hoe is den inslach u bedeckt ghehouwen? 1047 Hoe zydy ingheleydt, 1048 Door uw trouwharticheydt, 1049 1050 En goedt betrouwen? 1050 Nu vreese' een yder, die ghetroont werdt om gheswooren 1051 Aenslach te maecken, Dat daer yet anders schuylen mach, dan 't schijnt gheschooren, 1053 In 't hol der saecken; 1054 1055 Soo datmen lichtlijck comt, door 't valsch bedieden, 1055 Niet in ghevaer alleen; Maer nae te jaeghen 't gheen 1057 Men meent te vlieden. Niemandt verlaet sich hier op edel oft oneele, 1059 1060 Vrienden oft maeghen. Want, die te saemen spannen, doen 't, ten meestendeele, Door haer te draeghen; Oft hoop tot hoogher luck, bey d'eervergheeten: 1063 Neemt Aemstel uyt haer rot; 1064 1065 Wiens wit sal liefde tot 1065 's Lands welvaert heeten? 995-1066	+ De handelingsvoortgang van het derde bedrijf, zie Inleiding 1.4. 673 Ik kom er zo vlug mogelijk aan, na alles te hebben bekeken. 674 bewaart, bewaakt; opghetooghen, opgehaald. 676 rustich, kloek. 677 suf, laf. 678 voor, tegen; schielijck, plotseling. 679 ten oorloch ons ontseg, ons de oorlog zou verklaren 680 te wachten na beleg, een beleg af te wachten. 681 bequaemelijck, op een behoorlijke wijze. 682 't verborghen, het geheim. 683 treffelijck, aanzienlijk. 687 aenstoot, vijandelijke bejegening, tegenwerking. 689 den hevighe bedryver, enz., hij die hartstochtelijk, driftig aan het werk gaat, de zaak onderneemt, wordt door zijn blinden ijver (hartstocht) meegesleept. 691 gherechtighe' aenslach sloert, een wettige onderneming vordert langzaam; zij laat zich leiden en raden door verstandig overleg, dat zich niet overhaast. 693 Daarom zullen zij (de mensen van beleydt en raedt des juysten redens (691, 692), als je daarop zou moeten wachten, in dwaalwegen terecht komen. 694 onkundighe ghemeent, domme volk. Dit vers wordt door Van Tricht (noot 2 bij blz. 43, op blz. 222 v.) aangehaald in zijn beschouwing over het wel of niet ‘hoogmoedig neerzien op het gewone volk’ door Hooft, in verband met de bekende tekst in de brief aan Mostaert: ‘Ik (hoewel anders van 't volk niet) enz’ Van Tricht verzet zich tegen de theorie van Hoofts standtrots. Daar worden genoemd: Jonckbloet, Breen, Muller, Prinsen, Romein-Verschoor, Baur. Er hangen mee samen de kwesties van Hoofts voorouders en de mogelijkheid van de mentaliteit van een nouveau-riche. 696 In zijn domheid eist het volk dikwijls het tegenovergestelde van wat het moest verlangen. 697 des daarom. 698 hoe dan toch toe, wat wilt gij dan? 700 gheslacht, familie; effen rijp, pas volwassen. 702 overhangend, liefhebbend; en prestense ten strijde, en ze ten strijde te pressen. 703 handich, gemakkelijk te hanteren; dop, punt. 704 drieghe, dreige; op te komen, aan te vallen. 706 verslinnende', vernielende, verwoestende. 707 versteuren, storen; yser blanck, zwaard. 708 in zyne nachten lang. Hooft denkt aan de lat. naam voor Ierland Hibernia, eig. winterland, een afleiding van hibernus, winterachtig. 709 dees, nl. de koning van Engeland, Eduard II, heeft zich verbonden bij geschrift en bij uitgesproken, dure eeden beloofd onze zaak voor te staan, haar te verdedigen. 711 des daarom; inde handt, in zijn macht. 712 wy hebben, hebben wij (ghelooft); ons in zijn bescherming ende landt, en ons en het land in zijn bescherming (te geven). 714 in echte te versamen, enz., te huwen met 's konings dochter, Elisabeth. Bij verdrag was bepaald, dat Jan zou huwen met de dochter van Eduard I, dat Floris V daarvoor een som van 50.000 pond zou ontvangen en Jan, als deze zeven jaar was, naar Engeland zou sturen om aldaar te worden opgevoed. 715 struyck, stam. 717 't onderhouwt van alle vryicheden, de handhaving, het nakomen van alle voorrechten. 718 oft hebben mocht met reden, of later op billijke wijze zou kunnen krijgen. 719 bemoffelen, binden. 720 hoochmoed, overmoed, vermetelheid; echter, later, naderhand. 722 ghehuldt, ingehuldigd. 723 tot den naem zijns vaders, nl. tot graaf. 725 slepen, dralen. 726 bestelt, stel tot onze beschikking; beseylste, snelstvarende. 727 hoeck, streek; de schipliên, bijstelling bij u volck. 728 ick ben ghescheept, enz., ik zit in het schuitje en moet nu mede over; ik heb mij zover met u ingelaten, dat ik niet meer terug kan. 729 'tZee, zeewaarts in. 730 vergheefs nu omsie nae mijn hielen, vergeefs naar een gelegenheid zie om te ontvluchten, mij aan de zaak te onttrekken. 731 weeldich, heerlijk. 732 in, indien, zo; strijdbare vestens, sterke muren. 734 min, minder; meenen, beogen, bedoelen. 735 beneen, ontken. 736 dat ik in onderhandeling over een vriendschapsverbond ben getreden. 737 ons gebuyren, hier kunnen bedoeld zijn Jan II van Brabant, Guy van Vlaanderen en Eduard I van Engeland, die op een vergadering te Kamerijk hun hulp hadden toegezegd. 738 bestonde', ondernam; haere, hun. 739 uytvlucht, toevlucht, wijkplaats. 740 onsen raedt, ons plan. 743 Staeten, Zie Inleiding 1.2.3. 744 schalcke, gemene, slechte; door slimmer treecken gang, door middel van slimme streken. 745 ontsich, het inboezemen van vrees. 747 met drieschende slooten vast te dwinghen, met dreigende, sterke kastelen in bedwang te houden. 748 parssen, drukken, kwellen; overlast, gewelddadigheden. 749 knechten soldaten; overzeesche koppen, manschappen uit Engeland. 750 stoppen, vullen. 751 te setten van, te ontnemen. 752 vryheeden oudt, oude voorrechten; huysluyden, boeren. 753 ordentlijck, naar behoren. 755 als het opperbestuur op onmatige wijze wordt gevoerd. 756 dat kon L. Junius Brutus, de verdrijver van Tarquinius Superbus, noch Marcus Junius Brutus, de tribuun (195). 757 hier worden de Thebanen bedoeld, die in vrouwenkleren de bevrijding van hun vaderland begonnen; hem droech, zich gedroeg. 759 Epaminond, Epaminondas, de aanvoerder der Thebanen; Hooft kende Epaminondas via Montaigne, zie Veenstra, Invloeden, 79 v. 760 doen, dan zouden toen Thebe en nu Holland in slavernij gebleven zijn. 761 dan zou men ongestraft de volken kunnen vernietigen. 762 onordens, wanorde, verwarring. 766 's Lands hoocheyt, de gebieder van het land. 767 een billick Prins, een rechtvaardig vorst. 767-768 Voor de ideeën over de Vorst in deze verzen haalt Veenstra, Invloeden, 203, een plaats aan uit de Politica van Lipsius, vgl. ook vs. 502-504, 510-513; de behandeling hiervan begint op blz. 200. 769 voor goedt befaemen, als goed bekend staan; de naam geven van goed, rechtvaardig. 771 in tusschen dach en raedt, komt tijd, komt raad; in, imperatief van innen; tusschen, ondertussen. 773 In Invloeden, blz. 80 wijst Veenstra op afhankelijkheid van Montaigne. 774 omghekoomen, is het te laat, mis. 775 bepaelen, begrenzen, beperken. 776 u overmach, u de baas is. 778 de graaf en zijn macht te kortwieken. 779 vremdt gheweldt, zie Inleiding 1.2.3. 780 beschrijft, roep bijeen. 781 opperheyt, oppergezag, souvereiniteit; wederhaelen, terugbrengen. 782 buytenspoorsche, die buiten het rechte spoor s getreden; de perken te buiten ging; d'ouwbesette paelen, de van ouds gestelde grenzen. 784 haer niet kreunen, zich niet bekommeren om. 785 ons teghen spannen, tegen ons samenspannen. 786 't beste deel des volck, d.i. de aristokratie, de Staten. Hooft staat hier onder invloed van Montaigne, Lipsius e.a., zie Veenstra, Invloeden 80 v.v., 207, Inleiding 1.2.1. Van Aemstel spreekt hier en elders Hoofts eigen opvattingen uit. verbeert, overheerst. S. Lenselink haalt in zijn studie (zie vs. 423) vs. 786-788 aan in verband met zijn mening dat Hooft afhankelijk is van: Coornherts vertaling van Celta's Vindiciae contre tyrannos enz. (1579, vertaling 1586; studie Lenselink blz. 163, 164, 168). 787 des dulden zy, derhalve, indien zij dat toestaan. 788 geev' hem, begeve zich. 789 stootmen dit om, sluit men dit (beste deel des volcx, de staten) van de regering uit. 790 te land uytvoeren, uit het land voeren. N.B. Er staat Prins (niet: graaf). 791 lasterlyck, schandelijk. 793 hier verder in te moeyen, u hier verder mee in te laten. 794 verspuwen, verachten. 795 naeneeven, nakomelingen. 796 't met u stond, het met u eens was; onbequaem, ongeschikt. 797 toe te reeden, in orde, in gereedheid te brengen. 800 er onder staen, er mij bij neerleggen. 802 bystre, verwarde. 803 reddet, breng in orde, ontwar; reden, gezond verstand. 805 grondt, de ware reden. 807 yet aen te slaen, iets te ondernemen. 809 soud beswycken, ons in de steek zou kunnen laten. 810 raedt, plan. 811 te wercke zijn ghestelt, kan worden uitgevoerd. 812 hand'len, behandelen. 815 de besondren haet, onze persoonlijke haat. 815, 816 Zie Inleiding 1.3. en 1.4. 816 van, voor. 818 henen heb gheschickt, weggezonden heb. 819 uytcoomst, afloop, uitslag; ontdecke, moge openbaren, mededelen. 821 ten eynde zynen paede, aan het einde van zijn weg, tocht. 822 welk een slecht raadsman raadpleegt gij. 823 maecken, beginnen. 824 houdt niet op mijn hart te folteren. 825 om weten, om te weten; gheluck, lot. 826 sin, wil. 827 of dat men Floris zal inschepen naar Engeland. 830 Het hoort bij het gedrag van de held en de tragische held dat deze ondanks alle gevaren zijn lichaam gebiedt te rusten, zie Veenstra 96 v. 832 geeft u neer, leg u ter ruste. 833 ten breesten, zeer omstandig. 834 spoock, kollektief; zie vs. 911. 835 yet, iets. 836 van sulck bedrijf, n.l. van spokerij en toverij; kloecke, verstandige. 837 bemeuselen, bezoedelen. 838 deel, is een substantief; al, alles; beuselen, beuzelarijen, leugens. 839 parst, kwelt; heuchlijck som, somtijds vrolijk. 841 komt dat by, gheesten toe, wordt door geesten veroorzaakt. 842 sinnen, gemoed. 843 onstuym, onstuimig. 845 missen, niet gelukken. 846 gissen, verwachting. 847 beschertsen, spotten met, voor de gek houden. 848 wildt gheluck, noodlot; allerhandt, veelsoortig. 850 met ons te lyên, medelijden met ons te hebben. 856 belast, gelast. 857 dus duydend, er zo over denkend, het zo uitleggend; of akteert de schildknaap hier? 858 ick leg de toortsen inden oven, ik waag het. 860 of laet ick 't my te vooren staen, of stel ik het mij maar voor, verbeeld ik het mij maar? 861 dicht omsloten door een eenzaam hol en struikgewas verbergt Timon de tovenaar, die bij ieder in een kwaad gerucht staat, zijn afzichtelijk hoofd. 863 't verkeerde schepsel, enz., het ontaarde schepsel heeft een afschuw, walgt van het licht; leydt en wallecht, ligt te walgen. 865 syn lichaem wel te tieren, zich goed voor te doen. 866 onderaertsche, gedrochtelijke, als die van de schimmen in de onderwereld. 869 gheschroockten, verzengde, verdroogde, verschrompelde. 870 lantaernhoornich, als het hoorn, waarvan de lantarens gemaakt worden, dus: geel, tanig; kaeck, jukbeen. 871 uw wysheyt onghemeen, uw ongemene wijsheid. 872 ghebonden, verbonden. 873 yl, ijdel, nietswaardig; jonghers, jongelieden. 874 schijn, voorkomen; toe vertrouwen, toeschrijven. 875 mochte, zou wel kunnen. 876 niet waer dan guychelspel, niets anders zou zijn als duivelskunstenarij. 878 constenaer, tovenaar; sweeren, bezweringen. 879 haylloose, afschrikwekkende, ongure; dwingt, beheerst. 880 ick hoor Hooft laat hier en verder de echo van de Muiderberg de schildknaap antwoorden. 884 ghy u vermeet, gij durft beweren; vermonder, verkondiger. 887 op, over, aangaande; sin, mening. 893 al, alles, overal; loch, gat, opening. 894 merreckteyken, kenteken. 895 eycken, eik. 896 staetse, staat ze, n.l. de eik. 900 liesen, biezen, vlotgras. 904 verdrach, dralen, uitstel. 905 luyen, luieren. 906 aerdrijck met de cruyen, de grond met al wat er uit voortkomt. 911 ickers, duivels, boze geesten. 912 af, van. 913 heylloos rymen, vreselijke bezweringen, toverspreuken. 914 becommer ick, houd ik tegen, belemmer ik. 915 haer doodtveruw set, doodsbleek wordt. 916 schut ick cort, houd ik plotseling tegen; een doode stroom, een korte stilstand der golven na de vloed, als de eb op het punt staat om in te vallen. 917 mits, wanneer. 919 ontbinden, bevrijden. 921 naere, duistere; eunjers, spoken. 922 driesch, roep door bedreigingen op; dwing ze te verlaten. 927 aenslach, onderneming; by, door. 928 vervollichs noot, wat noodzakelijk volgen moet. 934 't gheluck, de fortuin, het noodlot; begenaedighen, begunstigen. 936 toe mach reên, toebereidselen kan maken. 937 verclaeren, mededelen, geven. 938 wat haer voor, wat voor gedaanten zich. 939 dwang, bedwang, macht; ed. 1636: deze roed' haer' kracht. 942 bewaeren, beschermen. 943 driekoppigh' Hecate, Hecate is een afgrijselijke tovergodin, die in 't holle van de nacht over de graven rondwaart, op bloed van de gedoden aast, gifkruiden zoekt en de heksen helse kunsten leert. Zij verenigt in zich drie naturen, die van spookgodin, Selene (de maan) en Artemis, waardoor zij dikwijls met drie hoofden afgebeeld wordt. 944 som, somtijds; slincx, links; hallef snee, de helft missend, met afgesneden helft. 945 grootste der zes dwaalsterren (planeten), die de duisternis bemint. 946 ghewouwt, macht. 947 van liever leede', kalm, rustig; ghelol, het eentonig opdreunen van tover-spreuken. 948 kol, toverkol, heks. 949 ghekroonde draeck, Lucifer, steuring, verstoordheid. 951 dul, dolzinnig. 952 die, wie; suyrst, het zuurst. 953 boos, snode, verdorven. 954 hoewel gij nu zo diep gezonken zijt als gij hoog dacht te stijgen (bij uw verzet tegen God). 955 sulphurpoel, zwavelpoel, hel. 956 onder Maen, hier op het ondermaanse. 957 tuck op, geslepen ervaren in. 958 of al wat aan onderaards gedrocht rondwaart in de mijnen. 959 plat, eenvoudig, duidelijk. 961 groot, geacht, in aanzien. 963 't versteurt, uit de rust opgewekte, uit het graf gehaalde. 965 deurtrapt, slim, sluw; rondommeswierich rondom + swierich. 967 en die vreest leugentaal te spreken in mijn tegenwoordigheid. 970 arbeydt, is in barensweeën. 971 schickt, zendt. 972 vaerdighe, bereidvaardige, gewillige. 974 cort, spoedig; oorloft, geef mij verlof om heen te gaan. 977 versint, bedacht, vergist (zie vs. 990-992). 978 't sich onderwindt, het waagt, onderneemt. 979 vaert, gaat; voldient, uw dienst volbracht. 981 vinden, betrappen. 859-982 Veenstra bespreekt in Invloeden 163-169 in navolging van J. Worp, De invloed van Seneca's treurspelen op ons tooneel, de invloed van Seneca op deze Timon-scène, maar wijst vooral op de afhankelijkheid van Lucanus' Pharsalia met de tovenares Erictho. Men zie ook de Inleiding 1.4. 982 te loon, tot beloning. 985 valschen, bedriegelijke. 983-987 Een opmerking en beoordeling over de toverkunsten van Timon, die de schr. de Schildknaep laat uitspreken. 987 't litteecken vande looghen, het blijkteken, kenmerk van de leugen. 988 mooghen, kunnen. 990 dubbelduydich, dubbelzinnig. 991 versint, bedacht; met sinnen wel ghesleepen, met goed geslepen zinnen, verstandig. 992 sich versint, zich vergist. 994 nu het er op aankomt, weet ik niet wat ik er van moet maken, zie ik er geen gat in, ben ik nog even ver. 996 licht, levenslicht, leven. 997 welcx min, de liefde voor hetwelk; doet bekooren, enz., bekoort, verleidt en schandelijk doet uitglijden (op het pad der deugd). Ed. 1636: 't Welck men s. m. m. m. ziet b. tot schendich glissen. 999 snoodt, slechte. 1001 onsuyvere, onreine. 1003 vynen, vinden. 1005 aan hen moet hun lust door de slechte gevolgen spoedig vergaan. 1006 den Heer, de eigenaar van de begeerte; dus: tot eigen schade. Ed. 1636: Tot eyghe schaeden. 1007 leelijck ongherucht, het smadelijk, slechte gerucht, de kwade naam. 1008 wispelt, zwerft; naer en voor, altijd. 1013 slimme, slechte; oomen, bloedverwanten, voorouders. 1015 onghebonden, aan niets gebonden, aan geen wet van plicht en zedelijkheid gebonden. 1016 Elck licht verreuckeloost, ieder handelt gemakkelijk vermetel. 1019 hoe veele, hoezeer; neven, verwanten. 1021 bedompte tocht, verstikkende hartstocht. 1024 om wraex versaên, om aan zijn wraaklust te voldoen. 1023-1026 Zie Inleiding 1.2.3., zie ook Veenstra 93; voor vs. 1036-1043 zie Veenstra 98. Deze verzen zijn belangrijk voor v. Velsen als tragische held, zie ook Inleiding 1.1 en 1.4. 1028 nae drucx vermaenen, zoals de druk, de smart, die ik lijd, mij gebiedt. 1036 spande, richtte. 1037 laster, hoon, smaad. 1042 ophaelen, roemen. 1047 inslach, de inslag van het weefsel, de ware beweegreden van de samenzwering. 1048 ingheleydt, bedrogen. 1049 trouwharticheydt, gemis van wantrouwen. 1050 betrouwen, vertrouwen. 1051 ghetroont werdt, gelokt, verleid wordt; gheswooren aenslach, een onderneming waartoe men zich bij ede verbindt. 1053 gheschooren, geschapen. 1054 't hol, het binnenste. 1055 bedieden, uitleggen. 1057 maer nae te jaeghen, maar ook er toe komt om na te jagen. 1059 verlaet, mag zich verlaten. 1063 bey d'eervergheeten, terwijl beide eervergeten zijn. 1064 neemt uyt, zonder uit; rot, bende, aanhang. 1065 wit, doel. 995-1066 Volgens Van Es-Overdiep: De letterkunde van Renaissance en Barok in de zeventiende eeuw I, 369 (Baur e.a. Gesch. v. d. Letterkunde der Nederlanden, 's-Hertogenbosch z.j.) wordt Van Aemstel door deze Rey terecht gewezen. Van Tricht is het daar niet mee eens (noot 5 van blz. 55, op blz. 225); zie ook Inleiding 1.4.

Vorige Volgende

Geeraerdt van Velsen (1976)

Derde bedrijf +

Over dit hoofdstuk/artikel