Zee-straet
(1981)–Constantijn Huygens[p. 9] | |
De bejaarde dichter mediteert over de mensenwereld, ook over zijn eigen doen en laten als dienaar der Oranjes, en getuigt met Simeon dat hij bereid is heen te gaan (r. 1-52).De Wereld gaet haer' gangh, sy werrt en blijft aen 't werren,1
En 't gaet my in 't gewerr als met de meeste Sterren:
My dunckt, en ick geloov 't, daer is een' order in,3
Sy hebben elck haer' swier en haer' verscheiden sinn;4
5
Maer ick ontwerr het niet, en die 't haer onderwinden,5
Ick sie sy roemen 't, maer ick twijffel of sy 't vinden.6
Soo spaer ick wisse moeyt voor ongewisse Vrucht;7
Ick besigh Sonn en Maen voor heldere genucht,8
En Sterren voor soo veel haer' glinsteringh kan strecken,
10
En mog'lick van soo verr wat goeds of quaeds verwecken,10
Terwijl het and'ren lust te soecken, nacht en dagh,
Waer door en wat sy doen, en wat elck wesen magh.
Het Wereldsche beleid van Landen en van Steden13
Begaep ick even soo; ick houdt'er voor, dat Reden14
| |
[p. 10] | |
15
Haer werre-garen twernt en ontwernt soo 't behoort;15
Maer hoe dat twernen gaet, daer kom ick niet mé voort,
Noch tracht het niet te doen: ick kan de moeyte derven,17
En leven sonder sorgh, om sonder schroom te sterven18
Van quae Gemeentes klapp, die blinde slagen slaet,19
20
En keurt het overlegg der saken, nae 't vergaet.20
Het Schip zeilt, en ick mé: maer 't Zee-volck kent Getyen,21
En Wind en Weer; ick niet: veel min verstaen ick 't glijen22
Van min en meerder Wand door Block en door Catroll;23
Is 't slechte Zee, ick smaeck 't als and're; gaetse holl,24
25
Ick draegh 't als andere, geduldigh still, in 't midden
Van 't stormige gerucht, help ick de Maets met bidden26
Dat God haer helper zy, en uyt mijn' arme kist27
Met wat ick beter soo bestede dan verquist.
Doe 't mijn' beurt is geweest den Mann te roer mijn' handen29
30
Te leenen, daer hy quam te schepen ofte landen,30
Ded' ick het yverigh, en met de selve trouw31
Die 'ck noch het Vaderland, als 't zijn most, leesten souw.32
| |
[p. 11] | |
Sijn Kind hebb ick gedient soo langh het God liet leven,33
Het Kinds-Kind blijv ick by, soo langh het God will geven,34
35
En 't Kind gedoogen sal: de Peerel van sijn' Erf,35
Staet, seght men, eenighsins op mijner diensten kerf:36
En staet my niet goed koop; vier mijner laeste Jaeren,37
Door Hoven voll gewoel, door Bergen en door Baeren,38
Door stormen en soet weer, zijn even toegebracht,39
40
Om 't Kind sijn eigendomm te brengen in sijn' macht.
Of't menschen niet en de'en, God heeft het willen loonen,41
God heeft het midden op den middagh willen kroonen.42
Sints ben ick moe gewerrt; en 't voeght my wel geseght,43
Haelt, Heer, in Rust en Vré uw' afgesloofden Knecht;44
45
Nu my de Wereld kan en ick de Wereld derven,45
| |
[p. 12] | |
Weest met my op mijn End, en, na my, met mijn' Erven.46
Ick hebber, door uw' gunst, van Kinds been in geplantt47
Wat deughd, wat wetenschapp de dienst van 't Vaderland48
Van sulcken eischen magh: men achte wat sy weten,49
50
Men acht' het niet; mijn sorgh heeft sich in als gequeten,50
En 't queecksel heeft sich selfs gequeten soo het most,51
En manlick uytgevoert het geen ick wel begost.52
| |
Hij realiseert zich, hoezeer hij ondanks zijn ouderdom gehecht is aan zijn geboorteplaats Den Haag, kort tevoren nog verfraaid door de aanleg van een weg door de duinen naar Scheveningen (r. 53-91).Terwijl ick 't seggen gae, en dien slagh van gedachten
Of wel, of qualick, soeck in andere te smachten,54
55
En schudd mijn selven om, en soeck in mijn gemoed,55
(Dat selden vrolick is als 't niet met all en doet,56
En niet altoos gesint tot Stemm' of Snaer, of lesigh)57
Waer mé 't bey, wel gesint te maken is, en besigh,58
Soo komt ghy meestendeel, mijn uyterste behaegh,59
60
Mijn noyt volpresen, noyt half uytgepresen Haegh,60
En opent my de Milt; want, tegens all' de wetten,61
| |
[p. 13] | |
Natuer, van uw gesagh, die lust en liefde pletten62
Als 't op de hoofden sneewt, schijnt, deze liefde groeyt,63
Hoe mijn verloopen dagh meer na den avond spoeyt.64
65
'k Hebb Jongh en achteloos, nu menigh Jaer geleden,
Soo 't Kalf treedt in de Wey, all daer ick tré getreden,66
Maer sonder gae te slaen in wat een Paradijs67
Mijn snoer gevallen was. Nu werd ick het soo wijs,68
Dat, waer my lust of last gevoert heeft, op mijn' dagen,69
70
(Vraeght jonge Lieden niet) my geenerley behagen70
In 't kostelickste mall, in 't wijste moy, 't gemoed71
In 't minst en heeft beroert als mijn' Geboort-stadt doet.72
Een jongh hert, wel geraeckt van 't schoon van sijn' beminde,73
En keurt niet schoon by haer, in wat gewest hy 't vinde:74
75
Mijn oud hert, even soo, en werdt niet schoons verthoont,75
Dat schoon te noemen zy, by waer het wierd en woont;76
| |
[p. 14] | |
Ick kom van over Zee, van uyt de warme Landen,77
Die over-bueren zijn van d'Africaensche stranden,
En hebbe daer doorsocht, doorkropen en doortre'en,79
80
Wat heerlick, aengenaem en lieflick was, of scheen;80
Maer, Oost, West, t'huys was 't best. O t'huys van hooger waerde,81
Kost ick uw' wedergae niet vinden op der Aerde82
Doen ick u laest verliet, Waer mede derv ick nu83
Uw' onlanghs niewen glans verg'lijcken als met u?84
85
Een' Land-stadt liet ick u, gedolven in uw' Duynen,85
Gedoken in uw Sand: Waer zijn die witte kruynen,86
Waer is die dorre Klift, waer is dat steile droogh,87
Daer geen oogh over moght, m'en stonde Toren-hoogh?88
Kan ick door Bergen sien, en sonder sand in d'oogen?89
90
En sien ick Scheveningh, en ben ick niet bedrogen,
En sien ick door een' Laen ten einde van sijn' Straet?91
| |
[p. 15] | |
De dichter voelt zich overweldigd door zijn onderwerp, en beseft tegelijk dat zijn grijze haren hem zeggen ‘nu of nooit’ (r. 92-108).O edel onderwind, ô eer van Stadt en Staet,92
Waer vind ick woorden uyt om u voll uyt te prijsen?
'k Heb eertijdts wat bestaen voor Sotten, wat voor Wijsen,94
95
En wat voor een Voorhout, een Hofwijck, of een leur,95
Hier weet ick wat, noch hoe, hier dwael ick in de keur;96
Der dingen is soo veel, die 'k vinde te beschrijven,97
Dat, hoe 'k meer onderneem, hoe 'k min sie te bedrijven.98
Mijn' hand joockt niettemin, mijn' hersenen, mijn hert,99
100
En all wat met de hand in 't werck bewogen werdt.100
Maer hert en herssenen zijn mijn' twee scherpste sporen,
Die thoonen my mijn Haer, die brengen my te voren102
Hoe kort het overschot van mijne loop-baen is,
Hoe naer die uer kan zijn, die altoos soo gewiss,104
105
En soo onseker is, hoe 'ck stadigh hebb te vreesen105
Dat my de laetste Sonn dien morgen is geresen.
Den Hemel doe daer van wat des geschreven stae,107
Dit Haspeltje moet af eer ick ontleven gae.108
| |
[p. 16] | |
Er was een tijd dat men wel inzag, hoe een groots werk het zou zijn een weg door de duinen aan te leggen, maar men achtte het onmogelijk, zoals men voorheen kompas, buskruit, boekdrukkunst, verrekijker en slingeruurwerk voor onmogelijk gehouden zou hebben (r. 109-184).'t En is van gist'ren of van heden niet begrepen,109
110
Dat die den taeyen tré van door den Duyn te slepen110
Soo verr verlichten kost, dat Haeghsche Burgery111
Voll adems, koel en droogh geraeckten op de Zy,112
Een eewigh Mann sou zijn, diens salige gedencken,113
Den Haegh en Scheveningh met Roosen sou beschencken:
115
Maer 't hiet onmogelick, als all dat onbeproeft115
Oneindelicken dwang van redenen behoeft.116
Noch houdt geen' reden steeck; men will 't niew sien en voelen:117
Voor dat men 't voelt en siet, sietm' alle sinnen woelen118
Om 't voor sott en verwaent te doemen, en 't Papier119
120
Daer 't in beworpen staet verdoemen tot schoon Vier.120
Wie dorst een stuckjen Stael sijn Schip, sijn Goed, sijn Leven,121
Sijn' wel en qualick-vaert, soo te beleiden geven122
Als 't nu gegeven werdt? wie docht'er dat een Steen123
| |
[p. 17] | |
Dat Stael begaven sou met met oordeel, schier, en re'en,124
125
Om altijd even wijs, en stevigh, voll bedaren125
En onbeweeghlickheit in alle wedervaren,126
(Dat menschen niet en doen) sijn ooghwitt gae te slaen,127
En sonder wanckelen recht uyt door Zee te gaen?128
De Proef most richter zijn; en nu zijn 't soo veel proeven,129
Wie wist hoe Swavel, Kôol en Steen-sout t'samen swoll131
Eer 't uyt een Monicks Hooft of uyt een Duyvels Holl132
Ter Werelt was gebracht? (waer 't in dat holl gebleven
Wat souder duysenden, sints maer dry Jaren, leven,134
135
Wat vocht men mannelick en sonder vuyl getier135
Ten minsten in het diepst van 't Water vry van Vier,136
En sonder Blixem-slagh te vreesen als van boven!)137
Nu weet men 't by de proef, nu derft men 't soo gelooven,138
| |
[p. 18] | |
Als die geen' Hell en kent, en keurt de waerheit vals,
140
Tot dat hy 't voel' en hebb' den Duyvel aen den hals.131/40
Wien docht het voor niet langh waerschijnelick te wesen,141
Dat een mann in een' dagh souw leveren te lesen142
Daer aen een' menighte sich satt te lesen vond,143
Dat in een' oogenblick een blad voll lett'ren stond,
145
Daer op het scherpe Gift van Wateren, die bijten145
En 't vinnighste Metael doen splijten en verslijten,146
Geen' bijtens macht en heeft; soo dat de leck're tand147
Van luye Monicken kon leven sonder hand,148
En, met de penn in 't vier, haer lollen en haer lesen149
150
Voor onbesorghden kost haer swaerste plicht sou wesen;150
En datter nauwelicks oud Linnen voor Papier151
Genoegh verslijten sou, om dat onlesbaer vier152
Van Schrijvers te voldoen, die, dagen langh en nachten,
Haer selven pijnigen, en ons met haer' gedachten,154
155
Daer nu soo weinigh is te twijffelen aen 't stuck,155
Soud 't van geleerde Li'en niet zijn geseght, sy rasen,157
Hadd haerer een belooft, met brockeltjens van Glasen,158
| |
[p. 19] | |
All' oogen, jongh of oud, soo stercken hulp te bien,159
160
Dats' alle verr, naerby gedwongen, souden sien,160
En Delft en Rotterdam tot voor den Haegh bescheiden,161
En schier geen onderweegh begrijpen tusschen beiden,162
En reisen Hemel-hoogh, en seggen in de Maen
Schier hoe de Menschen zijn die langhs de huysen gaen?163/64
165
't Is niettemin geluckt, en mog'lick niet ten ende;
Wie weet waer God begeert dat dat bestaen belende,166
En hoe veel naerder hy sal doogen ons gesicht167
Hadd yemand oyt gewacht dat yemand in ons' dagen169
170
De Son soo na sou gaen, dat eens het eewigh klagen170
Van ontrouw Rader-werck ten einde wesen sou,171
En geen' meer twijffelingh aen Veer of Wicht en Touw?172
Siet, wy besitten 't soo als 't niet en was te hoopen;173
Men houd' het my te goe, derv ick my Groot-vaer doopen174
175
Van d' allom lieve konst; Hy diese heeft versint175
| |
[p. 20] | |
Oude Scheveningseweg bij de tol, in de richting van Den Haag gezien; tekening P.C. la Fargue, 1766.
| |
[p. 21] | |
De dichter vond geen weerklank voor zijn idee van een zeestraat en nam zich voor, zijn plan op schrift te stellen (r. 185-224).185
't Hiet all onvindelick wat ick dus langh verhale,185
En, wat ick preken moght, men hiel geen' ander tale186
Van Haegh en Zee aen een te knoopen met een' Wegh;187
De weerklanck van mijn Wegh en was niet als, wegh, wegh;188
En op, Aen een, sloegh Neen; en 't waren siecke droomen:189
190
Wat mocht ick mijmeren, daer kost geen deegh afkomen.190
Het sand vermeesteren met een' gebacken baen,191
Waer, om begaen, niet vreemd, maer ydel, om bestaen;192
Was ick een Hagenaer, en kenden ick ons sand niet,
En hadd ick noyt gelett hoe 't even over 't Land schiet194
| |
[p. 22] | |
195
Als AEtna met sijn' Asch, van onderen geterght195
Door d' ingeslopen Zee, of't Napelsche geberght?196
Hadd ick geen' heugeniss van onse Winter slagen?197
'k Hadd heden wat gewrocht; men souw my mergen vragen,198
Waer is die harde Wegh, die klare klinckaert heen?199
200
Met sulcken lossen sand, en wel soo lossen re'en,200
Vielm' oud en jongh op 't Lijf. Ick pooghde my te weeren;
Ick pleitte, Sand was Sand, Sand quam, en Sand kost keeren,202
't En was noch Steen, noch Stael, en soo 't, als Stael of Steen,203
Daer 't eens gedreven was gepackt waer over een,204
205
Dat Haegh en Scheveningh van over lange jaeren205
Onwedernakelick van een gescheiden waeren,206
Met spijtiger Geberght en naerder aen de Locht207
Dan daer den Africaen sijn' Leger over brocht:208
Dat onse heuvelen best schenen te gelijcken,209
210
Het dagelicksche lot van Armen en van Rijcken,
Altoos in 't ongewiss, na 't stormen van den tijd,211
Dan weeldrigh en voll op, dan kael en alles quijt.212
Maer pleiten gingh niet aen: men leende my geen' Ooren,213
| |
[p. 23] | |
Daer 't sinnelickst geweld van Reden in kon booren;214
215
Onreden stont'er voor, en onmacht, mogelijck.215
Van mijn' te weke tongh, of dez' en die gelijck.216
Soo maeckten ick meer Zeils, en paste schoot te vieren,217
Om, in Ty, maer voorwind, mijn' haven te bestieren.218
Ick kende mijn' onkund' en mijn' onmondigheit;219
220
En hoopte dat mijn' hand wat bondiger bescheid220
En meerder nadruck soud' en meerder indruck geven,221
Ten minsten het Geschrift den schrijver over leven,
En, als ick wegh sou sijn, een vroom mann mogelijck223
Van herten seggen sou, Die brodder hadd gelijck.224
| |
Uitweiding over de betekenis en de waarde van op schrift gezette gedachten boven de ijdele praat van onberaden babbelaars (r. 225-284).225
Dat hebbense voor uyt, Papieren; langer leven225
Als die haer 't leven gaf, sijn' kind'ren, sijn' naneven226
En 't uyterste geslacht; wanneer die langh verby227
En rott zijn in haer Graf, soo gaen Papieren vry.228
Danck hebben de goe Lien die s' eerst te voorschijn brachten,
230
Die Gall, dat Coperood, dat Linnen en die Schachten,230
| |
[p. 24] | |
Daer door de sterflickheit haer selven overleeft,231
En van 't onsterffelick wat voorsmaecks heeft en geeft.
O, dooden die soo leeft, en na dit halve sterven,233
De gansche Wereld roept om van uw goed te erven,234
235
(Want of het goed geruckt, gepluckt, ge-eigent wordt,235
By Dusenden, soo valt den inboel noyt te kort)236
O, dooden die noch zijt, ô Boecken die ick eere,237
En soo gemackelick en soo geern mé verkeere,238
Hoe komt gy my te stae, dien 't ydele gerucht239
240
Van dagelicks geklapp noch vreughd en geeft noch vrucht?240
Waer ick my henen wend', ick vind mijn' arme ooren
Soo veel onlijdelicks gedwongen aen te hooren,242
Dat ick het schouw en vlucht, en bergh my onder u.243
Want, schoon de Wereld eer niet wijser waer als nu,244
245
(Ick vrees sy was 't nochtans; en sie geen' Sterren lichten245
Dien 't voor die van eertijds niet toe en stae te swichten)246
Dit weet ick, wat Papier bevolen is geweest,247
Was sekerlick de vrucht van een' bedaerden geest:248
Die Schrijver satt'er toe, en waer het in 't vermogen249
| |
[p. 25] | |
250
Van sijn vernuft geweest sijn selven t'overpoogen,250
En doen meer dan hy deed', en beter dan hy schreef,
Het hadd in 't Witt gestaen: de schael hingh recht en scheef,252
En wipte menighmael ter slincker en ter rechter,253
Eer hy, sijn eigen Roe, sijn eigen scherpe Rechter,254
255
Het vonniss vellen dorst, en seggen eens op 't lest,
Ick weet het nauwer niet te siften, dit's mijn best.256
Hoe anders, Hemelen, sienw' ons de Hoofden breken,
By menschen, meestendeel, die metter haest eerst spreken,258
En dan bedencken! Volck, dat ons by loss gevall259
260
Haer wilde tael toebraeckt, en woorden by 't getal,260
Geen' Reden by 't gewicht met reden en manieren261
Will, noch weet voor te doen, noch, will, noch kan vertieren.262
Want kunnen hoeft sijn' tijd, sijn' stae, sijn' overslagh.263
Oock is my onbewust wat stercker geest vermagh:264
265
Mijn swacke werckt soo traegh op wat hy heeft te wercken,
Verbijstert sich soo licht in watter staet te mercken,266
Van 't geen by rappe lien en rapper tongen wordt267
| |
[p. 26] | |
Met beckens, mogelick met emmers, uyt gestort,
Dat, my, dien 't lamm gesegh of sluymeren of geewen,269
270
Of walgen doet op 't lest, my brenght het snelle schreewen270
Van scherpe kakelaers in onmacht van begripp,
En 't fijnste gae ick quijt, als tusschen Kaey en Schip.272
Is 't vreemd dat my doo Li'en haer blad'ren best behagen?273
't Zijn bladeren voll fruyt: en doo Li'en derv' ick vragen,274
275
En vragen vraegh op vraegh, wie, wat, waerom en hoe,
En, wat ick vraegh en vraegh, sy werden quaed noch moe.276
Mijn Leser is 't hier bei, soo 'ck lichtelick vermoede:
Oock voeld' ick 't komen; maer men houd' het my te goede,
Daer viel geen houden aen: als 't hert van onderen
280
Aen 't blixemen geraeckt, will 't boven donderen:279/80
Genegentheit slaet door, en is niet meer te dwingen281
Als in eens Vryers mond het spreken en het singen
Van die sijn hert besitt. En, leser, weest vast bly,283
't Sal wel gevochten zijn, geraeckt ghy hier mé vry.284
| |
De dichter vertelt hoe hij zijn betoog over een zeeweg op papier zette, beginnend met de argumenten - eer, vermaak en voordeel -, voorts handelend over de wijze van financieren, en met weerlegging van de mogelijke bezwaren; en hoe hij er ten overvloede nog een kernachtig gedicht aan wijdde (r. 285-326). | |
[p. 27] | |
Bestond ick 't met die Penn, die, als 't my heeft belieft,287
Mijn schrijvens onderwind niet nood en heeft gerieft:288
Ick bracht mijn Leger uyt, en stelde 't in slaghoorden,289
290
Slaghoorden op Papier van geen' onduytsche woorden,290
En plaetsten yeder een, soo veel en verr my docht,
Daer 't slaend of weerende ten besten gelden moght.292
'k Sei, Scheveninger Straet was een bestaen voll eeren,293
En geen soo heerlick om 's Lands luyster te vermeeren,294
295
En dan den luyster van dien luyster, onsen Haegh,295
Ja mijnen van de Wiegh, daer ick mijn' roem op draegh;296
Ick seide, geen vermaeck van alle de vermaken297
Van in en om den Haegh en soude dit genaken;298
Ick seide, geen gemack en waer soo wel besteedt,299
300
Als om arm Scheveningh te helpen uyt het sweet;
Ick sei, gewisse winst was uyt het werck te malen,301
En, quam het op de baen, hoe en waer sou men 't halen?
Mijn' armoed stondt'er voor, ick wou de mann wel zijn,302/303
| |
[p. 28] | |
Soo geen Bors op en wou, men socht het in de mijn';304
305
Op redelick bespreck, dat niemand sou beswaren,305
En doen my schad' ontgaen, en noch wat oversparen.306
Maer, om geen' eigen-baet te schijnen na te gaen,307
Ontleedd' ick 't heel geheim van all' mijn overslaen,308
En gaf het Stadt en Staet, en wie het waer, te kiesen,
310
By mogelick gewinn geen mogelick verliesen:
Al watter tegen viel te dencken, wierp ick neer,311
En blies 't gewichtighste daer henen als een' veer.312
Ten overvloed verscheen het scherpst van mijn' Geweeren;313
Ick socht het ongeloof met Dichten te bekeeren:314
315
Dit wist ick by de proef, dat Rijmens soete macht315
Veel' Herten, meer als dwangh van redenen, verkracht:316
't Gedicht is als de wind door een' Trompett gedreven,317
De nauwte geeft hem 't scherp, en een veel sneller sweven,318
320
Dus hadd ick alles in een bondelken gebrocht:320
| |
[p. 29] | |
‘Waer 't niet als Eerlijck, niet als Voorderlijck alleen,
Niet als Vermakelijck, daer voor hier werdt gestreden,
Mijn seggen waer gegrondt: Ja kiest van dryen een,
In een van dryen is voll overwicht van reden.321/24
325
Hoe blijfter dan yet goeds, yet doenlijcks ongedaen,
Daer Eer, en Voordeel, en Vermaeck te samen gaen?’326
| |
Maar de tijd was niet rijp om de mensen te overtuigen; hetgeen de dichter ertoe brengt zich af te vragen hoe het komt dat de mensen niet willen aannemen wat hun als voortreffelijk wordt aangeboden; terwijl ze voorts, getuige de Franse mode, op dwaze nieuwigheden verzot zijn, maar nuttige nieuwe zaken met onverschilligheid tegemoet treden (r. 327-368).Dit roerde sommige, die 'k mede scheen te slepen:327
Maer daer het gelden most en wierd het niet begrepen.328
Geeft goede drancken in; en blijft des wel gewiss,329
330
Haer werck en doet geen werck eer 't zeer aen 't rijpen is.330
De Kind'ren weten tijd van Knickeren en Koten,331
En, sonder Almanack, en is 't haer noyt ontschoten332
Wanneer 't goed knickeren, wanneer 't goed koten wordt;
Soo langh schiet alle kracht van redenen te kort:334
335
Tijd doet, en Tijd doet niet, Tijd geeft, en will niet geven:335
All wie wat goeds versint mach 't niet altoos beleven.336
| |
[p. 30] | |
Geen dingh en werdt verkracht; daer hoort wat rijpens toe,337
Soo lange staet men still en loopt sijn selven moe.338
Soo lagh die Mispel daer, en scheen te moeten rotten,
340
Eers' eetbaer werden sou: het meer en minder spotten340
Van meest onkundige stond ick geduldigh uyt:341
Ick kostse laten doen, 't en gingh niet door de huyt;342
Daer is geen' gaere spijs voor magen die het woelen
Van scherpen etens lust van binnen niet en voelen:343/44
345
Haer walgen maeckte my noch yverloos, noch gramm:345
Mijn' Tafel bleef gedeckt, om of haer honger quam.346
Door eene twijffelingh weet ick my niet te redden;347
Neemt redenloos Gediert; ick weet en derv' het wedden,348
Het neemt gewilligh aen wat hem te stade kom';
350
Stelt het sijn oorboor voor, ten sendt het niet weerom.350
Wat lett de menschlickheit? wy, redelicke dieren,351
Waer halen wy van daen d' uytsinnige manieren352
Van, wat ons werdt verboôn, te willen met geweld,
| |
[p. 31] | |
Oude Scheveningseweg, met in de verte de kerktoren van Scheveningen; tekening P.C. la Fargue, 1778.
355
Te haten en te vlien? ick meen het is te halen355
Uyt d' eerste Appel-schuld, die wy soo dier betalen,
Dat elck genegen is 't verboden na te gaen.355/57
Maer waerom tasten wy 't gebodene traegh aen?358
Geleerder volck als ick, 'k laet u den knoop bevolen:359
360
Als gh' hem ontbonden hebt, soo vraegh ick noch uw' Scholen,360
Hoe komt het ydel Niew by menschen soo bemint,361
| |
[p. 32] | |
En tot een dienstigh Niew elck een soo ongesint?362
Daer hoeft maer eenen Droom van dertele geburen,363
Die onse kleederen by dagen en by uren364
365
Aen niewe snipp'ren sny, van d'een aen d'and'ren dagh365
En siet mender niet uyt gelijck men gistren sagh:
Spreeckt van huys-backen Niew, van ingeboren vonden,367
Daer hooren jaren toe eers' yemand konnen monden.368
| |
Hoe er tenslotte van hogerhand belangstelling ontstond voor Huygens' ontwerp en hoe hij, zelf in het buitenland verblijvend, toestemming gaf zijn kasten open te breken en het ontwerp ter beschikking te stellen (r. 369-390).En dit's mijn lot geweest: nae langer jaren tijd369
370
Verloste 't Vaderland sijn selven van 't verwijt370
Van all te tragen sucht tot niewe nuttigheden,371
Of nutte niewigheit: allenghskens wierd het reden,372
Dat altijd reden was, maer soo niet heeten moght,373
Doe 't ongesiene kind ter Wereld wierd gebrocht.374
375
Men socht het in de wiegh daer 't eertijds was geboren;375
't En wasser niet te sien: Men wou den Vader hooren;376
Hy was veel mijlen verr van 't Noorden om de Zuyd;377
| |
[p. 33] | |
Maer met beleeft geweld van Brieven vondm' hem uyt.378
Wat sou daer tegen staen? all 't vorige verachten379
380
Verachten ick soo geern als droomige gedachten,380
En altijd was 't my lief, altoos quam 't my te pass381
's Lands dienst te voorderen met wat ick wist of was;382
En die sich emmermeer daer in dorst laten soecken,383
Verdiende noyt Rapier te handelen, of Boecken.384
385
Gebrack 't aen sleutelen, Smits haeckwerck quam te baet,385
Om Kassen op te doen, daer Scheveninger Straet386
Niet in het sand en lagh, maer in Papier begraven,
Met all den ommeslagh die haer mijn' sorgen gaven,388
En 't sprekende Papier wierd soo beleeft onthaelt389
390
Als vriendelick verschaft; daer was ick mé betaelt.390
| |
[p. 34] | |
Sy zijn soo geestigh, soo voorsichtelick besteedt,393
Dat die het niet en looft niet loffelicks en weet.394
395
Men damt Rivieren in met wederzijdsche Dijcken,
Om dollen overvloed van Wateren t'ontwijcken;
Hier werdt den overloop van Beest en onverlaet397
Met Dijcken wederzijds gehouden van de Straet.
Wat is uw ongemack, bedillers, in 't bekrammen399
400
Van 't uytsicht van eertijds, Wat doen u groene Dammen
Voor overlast in 't oogh; zijt ghy den dorren Duyn401
Van ouds niet moe gesien, en kan u geenen Tuyn
Geen enckel wandel-pad volkomentlick behagen,
Soo gh'aen dat wandelpad geen' lijst en vindt van Hagen,
405
Van Hagen daer veeltijds geen ander nutt af kom',405
Dan dats' u moeyelick ontduyst'ren kruyd en Blom?406
En is het daer soo goed, het schoon gesicht te weeren,
Lijdt met beleeft geduld wat hier te lijden is,409
410
Dewijl dit lijdens end niet als verblijden is.410
't Zijn gunsten diem' u doet; aenvaerdtse maer ten beste:411
| |
[p. 35] | |
Onwijse gaen ondiep, wel-wijse sien op 't leste:412
Maer neemt, de wandelingh en vall' u niet te soet:413
Wy weten, hoofd voor hoofd, dat elck eens sterven moet,
415
En van dat sterven sprack een' Wijs' in oude dagen,415
Is 't sterven niet te swaer, soo kan ick 't licht verdragen;416
Soo 't swaer om dragen is, ten minsten is het kort;417
En dat 's de selve troost die hier gegeven wordt.418
Twee vierden van een' uer zijn haestigh omgeloopen;419
420
Wie sou voor dat verdriet die vreughd niet willen koopen,420
Van door d'onlustigheit van een' benauwden Pand421
Sijn adem rijckelick te scheppen op een Strand?
Is 't niet genoegh gesorght voor all wat u kan deeren?423
De Sonn, die boose Sonn, heeftm' u gesocht te keeren:424
425
En siet, de schaduw komt van menig' groenen tack,
Die in geen' lange wijl sal groeyen tot een Dack.426
Gebreeckt'er noch meer sorghs, en schrickt ghy voor de Winden?427
Die sullen oock eer langh haer' krachten in sien binden,
Eer lange staet die Straet gemantelt op een' Ry429
430
Met drymael dobblen Elst aen d'een' en d'ander' zy:430
Meer waer te veel begeert, daer meer niet is te wenschen.431
| |
[p. 36] | |
De dichter richt zich tot de Scheveningers, die er moeite mee hebben, aan de weg door de duinen te wennen (r. 432-478).Maer hebb ick 't uyt een' droom, arm' Scheveninger menschen,
Of is 't u uyt den mond gevallen, 't weeldrigh woord,433
Daer van ick schrickende het galmen hebb gehoort?434
435
Is 't wel gelooffelick dat oyt in uw' gedachten
Gedachten zijn gegroeyt van opspraeck en van klachten,436
Als of men u, eilaes, groot leed hadd aengedaen,437
Als gh' over klinckertjens verbonden wierdt te gaen,438
En slijten Schoen, of Kous, of kousseloose Voeten,
440
Die in 't bekende Sand geen' Keyen en ontmoeten,440
En veel min distelen, en Slangen allerminst,
Soo dat u 't niewe pad verlies bood, maar geen' winst?
Zee-buren, arm geslacht, tot Slaverny geboren,443
Was u dat seggen ernst, soo moet ghy ernstigh hooren,
445
Wat ick in ernst verhael, en u te hooren staet:445
Uw' Voeten hebben my gebracht op dese Straet;
Uw' Hoofden oock niet min: in tijden en ontijden447
Sagh ick haer' drachten aen met deerlick medelijden,448
En my en docht de Sonn soo klaer niet op den Noen,
450
Als dat elck schuldigh was u wat onthefs te doen.450
Daer deden 't met haer' Bors, en, mogelick, van desen,451
| |
[p. 37] | |
Als 't pass gegeven heeft, hebb ick wel willen wesen:452
Maer uw noodsaecklickheit te keeren in vermaeck,
Maer uw noodsaecklickheit te keeren in vermaeck,453
En uwen last in lust, hiel ick een' beter' saeck.454
455
Ey, sluyt uw' herten voor ondanckbare gedachten:
Ghy waert het, kinderen, daer ickse minst af wachten.456
En, over Kous en Schoen en blooten Voet en all,457
Zijt ghy met my t'onvre'en, 't is onverdiende gall:458
't Was dobbel wel gemeent, en beter uytgevallen:459
460
Denckt hoe ghy zijt en waert, het moet u wel gevallen:460
Scheelt singen uyt de borst, en sténen niet van een,461
En dribb'len over Straet van door heet Sand te tre'en?462
Gaet dribb'len naer de Merckt, en komt al singend' weder:463
Valt u den Hemel hard met hard en onsoet weder,464
465
Het hard dat onder light versaft dat boven drijft,465
Soo dat het eene hard het andere verdrijft:
Het sachte pad viel hard, daer valt geen seggen tegen,467
Nu valt het harde sacht: gedenckt eens wat een segen,468
Dat u de volle Mand min onder weegen weegh',469
470
Dan die ghy door het Sand na Huys droeght licht en leegh.
Wijckt yemand onder u noch voor gevoel noch Reden,471
| |
[p. 38] | |
En noemt hy met geweld sijn oude, lieff'lick treden,472
Sijn niew, onlijdelick, hoort, Wijven, 't gaet u aen,473
De Duynkant staet u vry, ghy mooght hem wel begaen;474
475
Gaet douwter door en door, het is een soet vermaken:475
Maer, waer ick in 't bewind, men soud u hier bewaken,476
En, quaemt ghy eens de Straet te roeren met een' voet,477
Men keurde Mand en Visch den Tollenaer verboett.478
| |
Over de tol en de mogelijkheden om de opbrengst ervan te doen toenemen (r. 479-530).Ghy, goede Tollenaer, die sluyten en ontsluyten479
480
Wel-wettelick verkoopt voor Stuyvers en voor Duyten,480
Past op uw eigen recht, tolt alle Wiel en Been;481
Maer onder Been en Wiel laet Scheveningh met vre'en:482
De wel-besteede gunst en magh men 't niet besnijden.483
Oock sal u noyt gebreck van Wandelen en Rijden,
485
Van gins en weder-reis bejegenen, soo langh485
Als 't woeste Noorder Natt sal woelen tegen 't Strangh.486
Maer, wilt ghy tusschen ons' vier oogen en vier ooren487
Een' niewen overslagh van wat meer voordeels hooren?488
Een' onbesproken winst staet alle neeringh vry:489
| |
[p. 39] | |
490
Dus trachten ick mijn' Pacht te bet'ren, raeckten 't my:490
De Zee geeft wonderen: sy sendt ons groote Vissen:491
Elck isser u een' waerd', dat sal u selden missen:492
Sy voert ons Schepen toe, dan heel, dan half vergaen:493
Daer moet den Haegh op uyt; 't en kan u niet ontstaen;494
495
Sy sendt ons het geluyd van droeve Zee-gevechten;
Daer will een yeder heen met Kinderen en Knechten;
Men haet dat donderen, en lange zijn wy 't moe;497
Noch wilder yeder eens bekommeringh na toe:498
Jae 't kon u lichtelick meer heugen als verveelen,499
500
Wat onse fiere Buert haer' drijvende Casteelen500
U hebben aengevoert voor kijck-geld over hoop;501
(God gunn' u selden kans van sulcken overloop)502
Maer Vloten en Gevecht, en groote Visch en Wracken503
En zijn van geen gevolgh, maer seldsam' ongemacken:
505
Ick denck op 't dagelicks verlichten van uw' Pacht,505
En, soo ick niet en dool, dus hebt ghy 't in uw' macht:506
| |
[p. 40] | |
Het minste niew gerucht kan ons ten Haegh uyt drijven:
Saeyt soete tijdingen van niewe tijd-verdrijven;508
Doet spreken onder 't Volck van weddingen op Strand,509
510
Om prijsen aengestelt op allerhanden trant,510
En huert'er loopers toe te Voet, te Paerd, te Wagen:511
't Verschot sal minder zijn, als wat de Toll kan dragen.512
'k Hebb Londen leegh gesien (arm Londen, nu soo leegh?)513
Om d'ongemeene Maer, die 't in sijn' Straten kreegh,514
515
Van diere Weddingen op een' verwaende Deeren,515
Die 't rappe Mannevolck sijn roemen af wou leeren,516
En loopen een' verby die van de rapste was:517
Dat haelde Duysenden uyt Duysenden haer' Tass,518
En noch meer Duysenden ontliepen werck en huysen,
520
Om 't Wedspel by te zijn. Wat soudt ghy oortjens pluysen,520
Wat all Toll-dubbeltjens; gaf u den Hemel in,521
Somtijds yet voor te slaen van dien of and'ren sinn!522
Indien die vreughd verslijtt, denckt weer op vreemder vonden,
Die 't volck, of om haer niew, of om haer' waerde, monden:524
525
Brenght Wagens onder Zeil: daer leeft 'er noch wel een,525
Betakelt by Stevin en van sijn' Vorst bere'en:526
| |
[p. 41] | |
De tol aan het begin van de Oude Scheveningseweg; tekening P.P. Schiedges, 1889.
Ick gev' u niet alleen mijn' Haegenaers te wachten,527
Heel Delft, heel Rotterdam sal Ross en Rad bevrachten,528
Om 't oud-niew wonderwerck te soecken op het Strand,
530
Daer 't een Zuyd-weste storm doe vliegen over 't Sand.530
| |
[p. 42] | |
't Voorhout, die Kalverstraet, daer yeder brenght te Mert533
't Jongh goed, of 't niet genoegh op stall gesocht en werd.534
535
Werdt ghy niet wervelsieck van dat mall mole malen,535
Werdt het u niet van noo den aêm eens op te halen,536
In plaetse van die rond', in een' gestreckte Laen,537
Die naer het oud Voorhout sijn' eer begint te staen?538
Wat soeckt ghy in 't Voorhout? (want die u sien en hooren,539
540
Komt dat langh draeyen voor, als waerder wat verlooren540
Dat niet te vinden is) wat soeckt ghy? niet met all.541
Ey, wendt na Scheveningh; daer is noch Bergh noch Dal542
Dat u gemack verstoor', en uw' Gelasen kassen543
En vindend'er noch Asch, noch Slijck, noch Puyn, noch Plassen;544
545
En, light'er sand gestroyt, de klinckertjens te baet,545
Soo veel velricht men u 't gerommel van de Straet:546
Daer hoort geen swijgen toe; hebt ghy wat soets te praten,547
| |
[p. 43] | |
Ghy hebt het hier noch min als in 't Voorhout te laten;548
Danck hebbe d'open' Baen en d'onbedompte lucht.549
550
Noch meerder is 't verschill van des' en die genucht:550
Daer ginght ghy nergens heen, waer sult ghy hier belenden?551
Op 't heerlicke gesicht van een van 's Werelds enden;552
Daer 't ronde van de Locht aen 't platt-rond van de Zee553
Soo dicht schijnt aen gewelft, als warense geen' twee.
555
Vindt ghy de Golven vlack en still en ongeresen,
Slaet allen voorval gae, maer past voor all op desen,556
Ghy, Vryers, praets gesint, het is uw rechte slagh;557
Verthoont uw' Joffertjens, hoe lieffelick 't gelach558
Van 't soete weder is; hoe grouwelick daer tegen
560
Het bruyssen van de Zee in baren opgestegen;
En seght haer, Kinderen, dus gaet het t'uwent mé,561
Ghy kunt soo vriend'lick en soo suer sien als de Zee:562
Maer lett eens op 't verschill van 't een en 't ander wesen,563
Ghy sult ons altoos soet, en noyt bars willen wesen.564
565
Lacht, lieve schepselen, en neemt uw voordeel waer,565
Wy soecken 't, jae, voor ons, maer 't gaet u vry wat na'er.566
Daer staet geen schoon soo vast, 't en kan sich wel ontçieren,567
Dat hanght aen meer en min bevallicke manieren;568
| |
[p. 44] | |
't En is geen' schoone Vrouw die suer siet op een' Mann,569
570
't En is geen' leelicke die vriend'lick wesen kan.
Is 't wijser onderhout dat ghy hebt uyt te houwen571
By vracht van meerder ernst; seght, Mannen, en seght, Vrouwen;572
Siet ghy dat water wel? t'hans siet ghy 't soo niet meer;573
Voor middagh gingh 't te rugh, van avond komt het weer,
575
En mergen soo weerom; en dat en sal niet enden,575
Voor dat ons Die 't ons schiep het laetste Vyer sal senden.576
Wat stellen wy ons hert op voor of tegenspoed?577
In all het Wereltsche gaet even sulcken Vloed,578
En sulcken Ebb te rugg: siet Menschen, Huysen, Staten579
580
En Koninghrijcken aen: daer is geen toeverlaten580
Op evenstandigheit; die schael moet op en neer;581
Die nu meent vast te staen valt morgen wel om veer;
Het Huys dat heden bloeyt zy mergen op sijn hoede
Voor onvoorsienen slagh die 't om stoot' of verwoede:584
585
Wy hoeven geen bewijs van heel en half gesont,585
Dat yeder lichtelick door all sijn leven vond;586
De Rijcken waggelen, de Konincklicke Steden,
En die men gisteren sagh staen, waer zijn sy heden?
Soo draeyt der dingen Rad, en die dat stuyten will,589
590
Sat beter op sijn' rust en hiel sijn' handen still.590
| |
[p. 45] | |
De jongelui kunnen ook uit de koets stappen en nog wat wandelen langs het strand; de meisjes hoeven niet meer bevreesd te zijn in zee gedragen te zullen worden, want die gewoonte is in onbruik geraakt (r. 591-618).Als 't lang gekruyt sal zijn, ten Oosten of ten Westen,591
Naer 't Sonn' en Wind gedooght, langhs des' ons' buyten-vesten,592
Daer van men heel die Zee de Grachten heeten magh,593
Sult ghy noch lichtelick een steertjen van den Dagh
595
Aen beter' oeffeningh van moe-geseten leden595
(Want alle veel verveelt) met wandelen besteden.596
En vreest hier Slijck noch Stoff, jongh volckje, nett geschoeyt,597
Of, als ick 't seggen magh, moetwilligh soo geboeyt,598
Dat geen' gevangene meer lijden in haer' holen,
600
Het droevige vernacht van donckere gijolen;599/600
Treedt af; daer light een Vloer van witt' Sand, daer den Haegh601
Sijn' beste Kameren mé moy maeckt alle Daegh;602
En treedt gerustigh toe, moy' Meissjes; 't mall vermaken
Daerm' uw' vrouw Moedertjens den Zeekant om de'e laken604
605
Is langh in ongebruyck; daer valt niet meer te doen605
Aen Vrouwen-spoelery, spijt nieuwe Kous of Schoen:606
| |
[p. 46] | |
De Wereld, seght men ons, wordt alle daegh wat booser;607
En 't is waerschijnelick: ten minsten wordt sy looser;608
Ten minsten weet men nu wat beter als men placht,609
610
Dat twee Li'en leed te doen, al waer 't maer met gedacht,
Sijn selven en sijn' Vriend, is haperingh van sinnen:611
Hoe veel min schickt het sich van Vrienden tot Vriendinnen,612
Die m' eertijds handelden als warens' in de pijn,
Die menschen overkomt, van Honden doll Fenijn:613/14
615
Die doopers soo my dunckt, verdienden self het doopen,
Soo sotten waerdigh zijn haer' sotheit te bekoopen,616
En, diese nu sagh doen dat doe soo geestigh stond,617
Sou seggen, daer 's vergift aen 't wercken van een' Hond.618
| |
Over schelpen en hun bewonderenswaardige bouw, precies afgepast op hun bewoners (r. 619-650).Maer beter besigheit kan u den Tijd wegh helpen:619
620
Raept Schelpen, die het lust: en seght niet, 't Zijn maer Schelpen:620
Neemt eene letter uyt, 't zijn Schepen, en gewiss621
Dat yeder Schelp wel eer een Scheepje was voll' Viss,
Ja Schell-viss, die sijn' Schell, dat is sijn Huys, ten lesten,623
| |
[p. 47] | |
Moe levens, heeft geruymt, en gaf het ons ten besten.624
625
Het meer of minder groot en doet niet tot de waerd';625
Daer swemt gediert in Zee, daer gaet'es over d' Aerd'626
Van ongelijcke form: een Walvisch by een' Haringh627
Maeckt machtigh onderscheit; een' Mier die aen een Haer hingh
En woegh het haer niet door; wat meent een Oliphant?629
630
Hy is, gelijck die Mier, een maecksel van Gods Hand;
En bei die maeckselen voll van gelijcke wond'ren:631
Geheimen die de Konst heeft onlanghs op doen dond'ren,632
Als s' ons' onkundigheit, door kleine stuckjens Glas,
Als in een' Werld gevoert daer niemand oyt en was,
635
Heeft Schepselen ondeckt, en door en door doen kijcken,633/35
Die voor de machtighste ter Wereld niet en wijcken,636
In onbegrijplickheit van Leden en gewricht;637
Maer in 't verschill alleen van omloop en gewicht.638
Siet wat all wonderwercks wy achteloos vertreden,
640
En of all 't menschelick vernuft, met all' de reden640
Daer 't sich op roemen magh, een Schelpjen machtigh is,641
| |
[p. 48] | |
Een Schelpen Horentje te bouwen, daer een Viss642
Sijn leventjen in berg' voor groote die het jagen:643
Och of wy op 't besteck van dees' gebouwtjens sagen,644
645
Hoe wisten wy ons self te huysen in 't gemack
Van geen te ruymen en van geen te nauwen Dack!646
Elck Vissjen past in 't sijn, daer hadden wy te leeren647
De rechte regelen van Huysingh en van Kleeren;648
Te ruym en schickt sich niet, te nauw valt suer en bangh,649
650
De middelmaet en geeft noch flodderingh, noch dwangh.650
| |
Een in de mond van een zeedier gelegde tirade tegen de wisselvalligheid en dwaasheid van de mode (r. 651-726).Waer ick een sprekend Beest ('t scheelt weinig, sult ghy seggen)651
Een sprekend Vissjen maer, 'k wist veel meer uyt te leggen,
En bet're lessen veel, dan nu zijn uytgeleit,653
Of uyt te leggen zijn: Ick vraeghde Knecht of Meid,654
655
Van meer en minder slagh, en Joffertjens en Heertjens,655
Werdt ghy noyt Spiegel-wijs aen onse Schelpe Kleertjens,656
En sult ghy noyt verstaen hoe redelicken dingh657
't Standvastigh wesen is by sta'ge wanckelingh?658
Hoe langh mishagen u de Wetten van den Hemel,659
| |
[p. 49] | |
660
En haer schoon Even-eens by 's Werelts kindsch gewemel?660
Hoe langh en derft ghy niet gesien zijn, soete lien,661
Soo ghy soo weinigh tijds voor desen wierdt gesien?662
Hoe lange sult ghy noch uw' niewste vonden prijsen,663
En die van gisteren verfoeyen en verwijsen?664
665
Wy wierden eens gekleedt, en blijven 't soo altijd;665
Ghy brenght u met geweld in eigen spott en spijt:666
Van daeg' versnippert ghy uw goed aen Rock en Mouwen,667
Daer stracks niet op en volght als meesterlick berouwen,668
Met een neuswijse waen, van altoos bet en bet669
670
Te weten, hoe het hoort, en dan een niewe Wett670
In versche Fransche tael arm Holland voorgelesen;671
Een' Staelen Wett? ô Jae, die mergen Stroo sal wesen.672
Wat deed de Schepper wel, die 't Schepsel Neus en Mond,673
En oor en oogen-paer elck hechtten aen sijn' grond,674
675
En hiet staen daer sy staen, en blijven soo sy stonden?675
Licht sagh men, sonder dat, hier Oogen en daer Monden,676
Hier Ooren, daer een' Neus van daegh uyt sijn gelidt,
En mergen mogelick vergunt sijn oud besitt,678
| |
[p. 50] | |
Naer de Parijsche Beurs haer Wissel-brieven melden;679
680
Want daer aen hangt uw heil, en, die 't soo niet en stelden,680
Souw voor een wangeboort verschijnen op het pad.681
Denckt huyden, tot een' proef, hoe schoon een' Juffer sat,682
Die geen Cometen-staert en sleepte langs de Vloeren,
En dweilde se schoon op: 'k siet eerlicke, 'k siet hoeren,684
685
'k Siet tot de Kind'ren doen; en, hoe'cker meer op lett,685
Hoe 'ck min bevroeden kan, wat regel en wat Wett
De menschen beestigh maeckt, wat oordeel haer, wat reden687
Met staert-stof overlaedt. Noch is het van de Leden688
Die Beesten nodigh zijn; haer staert is als haer Roer,689
690
En als haer hand veeltijds; maer, lieve Flodder-moer,690
Wat doet ghy met uw' Staert, wat hebt gh'er mé te stieren?691
Uw Schip van Ydelheit? O Tijden, O Manieren!692
De Rocken wegen u, en dies' u eerst aen trock693
Verdiende weinigh dancks, en knoopt ghy Rock aen Rock?694
695
Maer knoopt ghy lock aen lock (want dit 's een ander toontje,
En dat wat hooger luydt?) Hoort hier, ghy jonge Schoontje,696
Wat sitt ghy daer en krult? is 't eigen goed, of leen,697
Of aengekochte waer? Ick vrees voor een van tween,
| |
[p. 51] | |
En dat of Galgh of Rad noch met de Koppen proncken
700
Daer dese krulletjens aan hooren, eerse stoncken.700
Siet waer ghy moy mé sijt, en of oyt eenigh Beest701
Met roof-goed, haer of pluym, behangen zy geweest.702
Dit raeckt de Meissjes, ja, met haer oneigen Vlechtjens,703
Maer 't raeckt uw' Rekeningh wat nader, soete Knechtjens,704
705
Die tweemael Dieven werdt, en eerst u selfs berooft705
Van wat uw erfdeel was, en dan een anders Hoofd.
Wat zijt ghy, Meid of Knecht? waer 't niet aen Keurs of Broecken,707
Ick wist geen' Mannetjens van Wijfjens uyt te soecken,
En, als ick soecken souw, waer vond ick Neus of Mond,
710
Soo doncker staens', in 't holl van een' bekrulden grond.710
Noch schortter wat, om ons ter deegh te doen verwijven:711
Waer magh de klevery van Plaester-Vliegjens blijven?712
Daer ick geen' weergae toe en vinde, wat ick soeck,713
Als by Corenten in een blancken Boeckwey-koeck.714
715
Heet dat Gods even-beeld verbet'ren of bederven?715
Monseurtjens, hoe het heet; ghy kont het qualick derven:716
't Is Meesterlick bedocht, en meer als oyt of Viss,717
Of Schelp bedencken kost, dat kladden, çieren is.718
Soo sprack ick, als ick Schelp of Viss waer, of yet minders;719
720
Nu hebb ick 't niet geseght: weest wel te vreden, Kinders,
| |
[p. 52] | |
En houdt my wat te goed', op eens soo veel weerom;721
Ick wist mijn' reden wel, en gunn elck sijn waerom;722
Ick steeck vol misverstands, en onkund' en onwijsheit;723
Die my dat als een' Viss op Menschelicker wijs seit724
725
Sal van mijn' Vrienden zijn; ick eisch gelijcke Munt,
En 't sal mijn Vriend niet zijn, die my die niet en gunt.726
| |
De dichter raadt de jongelui aan, verse vis te kopen en die hetzij naar Den Haag te laten brengen, hetzij in een herberg in Scheveningen te verorberen (r. 727-806).Maer, Vrienden, and're Munt sal hier stracks gangbaer werden.727
Siet ghy dat Schuytjen wel, en kont ghy 't noch wat herden,728
Tot dat het zeilen strijck' en door de Barning spring',729
730
Daer is Versch-Zee-Voer in, en levend leckerding.730
Doet beid uw' Borsen op, uw' Buydels en uw' Magen;731
Hier is dat beide licht verdouwen en verdragen;732
Mijnt voor de Joffertjens en stelt u in de ry:733
Maer, Vryers, past'er op, de Vrijsters staend'er by,
735
En 't goedje siet scherp toe; sy weten haest t'ondecken735
Wat ghy voor Koopluy zijt, of milde maets, of vrecken,736
| |
[p. 53] | |
En, waer eens 't masker af, en, die nu vrijt, getrouwt,737
Hoe nauw hy 't nemen soud op d' Erwten en op 't Sout.
Nu stiert de Zoo Duyn op, de Zee-straet langs te dragen,739
740
Tot aen uw' eigen haerd: of vreest ghy te beklagen740
Dat tusschen Haegh en Strand, hoe versch het goedje zy,
Voor Haegsche Tongetjens den hals gebroken zy;742
Of zijt ghy van 't gevoel, dat, buyten-Huys-verteeren,743
De smaken van goed cier by wijlen kan vermeeren;744
745
Daer hangen Ketels ree niet half soo diep in 't Land,745
Als Scheveninger Kerck en Kerckhof staen van 't Strand:
Want onse Bergen zijn gelegen, niet van Muysen747
(Als eertijds Bergen wierdt verweten) maer van Huysen.748
Geviel u Soetenburgh en waer de soete Mann749
750
Die 't bouwde soo uw' Vriend als ick hem noemen kan;
Ghy kreeght sijn' Deur wel op met wat beleefde woorden,751
En Sael en Keuken-tuygh met wat daer meer toe hoorden;752
Om daer een' vrolick' uer te spillen onder dack,
En de gesoden Zoo te nutten met gemack.754
755
Ontsiet gh' u mann of maeghd in Vriends Huys te verstooren,755
Daer zijnder voor uw Geld, en die daer toe behooren;756
| |
[p. 54] | |
Men wenscht aen d'over zy om soo gestoort te zijn,757
En staet ghy op de keur van Vloed of Ebbe-wijn,758
('t Zijn woorden van de kunst) men kander u gerieven,759
760
En ghy en uw gevolgh bevelen na believen.760
Terwijl de Keucken smoockt, terwijll uw soete Viss,761
Eens vry van 't soute, weer in 't soute Water is;
Bespraeckte Vryertjens, versuymt geen' tijd van praten:
De Meissjens luysteren, als ofse woorden aten,
765
Als woorden, t'haerer eer betreckelick en soet,765
De monden vullen met des herten overvloed.766
Neemt vensteren te baet ('t magh om den A vond wesen)767
En thoont haer hoe de Sonn het selve lieve wesen,768
Dats' uyt den Bedde bracht, weer soo te bedde leght,
770
En, Schoone, dus doet ghy, dus doen de stralen, seght,770
Die 's mergens, niet uw' Sonn, maer uw' twee Sonnen spreiden,771
Tot dats', ons moe gebrandt, allenghskens van ons scheiden772
En kruypen in haer bedd: Maer hier is 't groot verschill:
Die Son laet ons gerust en onse nachten still,774
775
Die Sonnen houden ons in een gestadigh woelen,775
Gesien en ongesien; het Hert en kan niet koelen,776
't Smoockt alle nachten door van den geleden brand777
| |
[p. 55] | |
Daer aen geen helpen is als met uw' Rechter hand.778
Heilzame Rechter hand, wanneer will 't u behagen779
780
Een eewigh Sonneschijn voor dese donck're Dagen780
Te brengen over my? hoe lange light de hoop
In dit vertwijffelt hert met wanhoop over hoop?782
Hoe langh. Maer daer 's de Viss; en eten gaet voor vryen.783
Gaet, jongh Volck, gaet'er u vrypostigh in verblyen,784
785
En past op geen' Doctoor, 't is Haeghsche Kind'ren voer,785
En van Viss eten seght den Haegh, soo 't quam soo 't voer.786
Derft yemant twijffelen of dat stout seggen waer is?787
Die sie door Scheveningh, of Vleesch en Bloed daer klaer is,788
En of die ruyge maets haer' tronjen Vissich staen,789
790
En of die van de Hall de haer' te boven gaen,790
En of die Meissjens, met haer incarnate koonen,791
De minste tekenen van erger voetsel thoonen,792
Als daer men in den Haegh de darmen mé verkropt,793
En door goed levens kunst langh levens loop mé stopt.794
795
Een' Haeghsche Maegh nochtans, die Scheveninger Vissen
| |
[p. 56] | |
Heeft te vermeesteren, en magh sich niet vergissen;796
All is de Schelvisch dood, hem komt wat swemmens toe,797
In beter als sout natt, het zy van Ebb' of Vloe:798
Ja Spagnen, daer ons meer verdriets van is gekomen799
800
Dan 't een t'herdencken lust, heeft ons, veeltijds, benomen800
De quellingh die 't ons gaf, door druyfjens van sijn' Kust,
Daer alle leed van Hoofd en Maegh mé werdt gesust.802
Neemt van het soete sapp gedropen uyt die rancken,
En giet het by de rest, ghy sult'es u bedancken,804
805
En vinden mergen vroegh uw selven fraey en frisch,805
En naer het Visschen-mael gesonder als een Visch.806
| |
De vis-maaltijd wordt besloten met onschuldige vrolijkheid van kussen, dansen en zingen, tot het tijd is huiswaarts te keren (r. 807-842).Hoe gaet het, jonge luy; zijn d'hertjens wat beglommen,807
En zijn de dampjes wat na bovene geklommen?808
Daer rijmt wel Sommen op, soo valt het m' in mijn' sinn:809
810
Weest niet te neuswijs om een soentje meer of min;810
't Is Hollands oude stijl, en 't magh de niewe blijven,
Spijt Zuydsche Volckeren, die ons, quanswijs, bekijven812
Om ontucht voor de Werl'd; daer, onder dat gelaet,813
| |
[p. 57] | |
Die kijvers schuldigh zijn aen meer verholen quaed.814
815
Verhaest u nochtans niet: want isser een' Vrouw Moeder,815
Die op de Kudde past, gelijck een Schapen-hoeder,
De sijne tegens Beer en Wolven gade slaet,817
Haer komt den eersten Kuss; uyt redenen van Staet;818
Het geen sy geerne lijdt, en sal sy niet verbieden,819
820
En 't klappen van de Sweep is wat voor oude lieden;
Werdt sy dan 't sitten moe, Madame, helpts'er af,821
En, dat sy 't qualick voel', van 't Pas gaen aen den Draf:822
Is 't van de vieste niet, en heeft sy maer min tanden823
Als doe sy jonger was, maer voeten vry en handen824
825
Van Exteroogh en Gicht, en Hoofd noch Heupen kromm,825
Van duysend tegen een, sy springht wel eens rondom,
En schroomt sich niet de Jeughd een Liedjen voor te singen,827
Noch, voor verdiende straff van Kerck en Ouderlingen:828
Sy heeft het aen Mameer, en Grootemoer gesien;829
830
Die waeren vrolick, jae, maer deughdelicke Lien.830
In 't ende doets' haer ampt, en spreeckt in ernst van scheiden831
All schijnt'er niet wat Maens om 't heir na Huys te leiden;832
Het half licht overschot van sulck een' somer-Dagh
Maeckt dat de tijd noch nacht noch avond heeten magh.
835
Soo komen Koetsen uyt en wel gevoerde Paerden;835
| |
[p. 58] | |
Dien maer de spraeck gebreeckt, om na verdienst en waerden836
De niewe klinckertjens te loven dagh voor dagh,837
Gedenckende de plaegh die haer ten halse lagh;838
Does' onder het gejuych van luye jonge luyden839
840
In 't Scheveninger sand haer' longh te bersten kruyden,840
Die nu, 't zy natt of droogh, 't zy 't avond zy, of nacht,841
Na huys toe danssen gaen, soo vrolick als de vracht.842
| |
Een overpeinzing over de vluchtigheid van de kostbare tijd en over de geoorloofdheid van gepaste ontspanning, mits ernstige bezigheden er niet om veronachtzaamd worden (r, 843-882).Die dagh is soo gespilt: ick weet niet of het Wijsen,843
Of Gecken vaerdigh staen te laken of te prijsen;844
845
Ick houd hem wel besteedt, soo beter Besigheit845
Om spelen-varen niet van kant en is geleit.846
Noodsakelick gaet voor; daer staet niet mé te gecken;847
'k Weet niet hoe 't andre gaet; my kan geen' vreugd vreugd strecken,848
Daer ernst om werdt versuymt: sy werdt my schier een' pijn,849
850
Gelijck haer 't lacchen is die in swaer lijden zijn.850
O slibberige maet van wesen en bedrijven,851
| |
[p. 59] | |
O kostelicke Tijd; wat soecktm'? u te verdrijven?852
U met de schouderen te stooten, als een' vodd,853
Die nergens goed voor is? soo verr' verhoed' my God854
855
Mijn eigen moordenaer, mijn eigen dief te wesen:
Wy hoeven 't in geen' hoop ouw' Boecken na te lesen,
Hoe schichtigh de Rivier des Tijds is, wat een Pijl857
Geschoten uyt Gods Hand, en wat een' kleine wijl858
Elck Tegenwoordigh is, jae liever wat een stippel,859
860
Die niet te noemen is voor dat hy ons onthippel',860
Soo dat ons niet en staet te seggen als, Dat was,861
En Dat sal sijn, (soo 't luckt) Dat is, komt noyt te pas.
De Boecken seggen 't oock; maer alss'er niet en waren,863
De blinde voelden 't by elck een sijn wedervaren,864
865
Verwarde mymeringh en even wel gewiss!865
Wat blijft'er overigh, daer Nu noyt Nu en is?866
En loopt ons leven soo, en soeckt men 't noch te quisten867
Aen min als ydelheit? de Zee-luy die soo gisten,868
Verquistten hier een Ty en daer een' laeger wall,869
870
En raeckten sluymerend' in 't uyterst ongevall.870
Maer all is ydelheit: Dat is niet af te praten;871
| |
[p. 60] | |
En, hoe wy 't schilderen, in all ons doen en laten872
Is Ydelheit de vreughd en Ydelheit de vrucht:873
Waer toe dan steedschen ernst voor tijdige genucht?874
875
Bedaerde tijdigheit en hebb' ick niet te laken,875
En 't overhands gedoen is menschelick vermaken:876
Jae Beesten hebben 't lief, en allom de Natuer,
En lacchen heeft sijn tijd, en pruylen heeft sijn' uer,
En daer in heeft men elck sijn welgevall te gonnen:879
880
Maer, om weer aen te gaen tot daer wy 't flus begonnen,880
Tijd moet gesleten zijn, soo moeten wy 't verstaen:881
Maer 't scheelt onendelick, wanneer, waerom, waer aen.
| |
De dichter spreekt zijn afkeuring uit over kaartspelen om geld, dat allerlei hartstochten gaande maakt, die in het bijzonder de meisjes misstaan (r. 883-958).Noch een woord, Joffertjens; siet of ick Rijm, of Reden,883
Of bei gevonden hebb: het jonge Volck dat heden
885
Te Scheveningh soo was, als ick 't u hebb vertaelt,885
Heeft uyt die oeffeningh, mijns dunckens, meer gehaelt,886
Als 't Volckje van uw' slagh, dat in den Haegh geseten
Van Noen te Middernacht (ick wenschte 't niet te weten)888
| |
[p. 61] | |
Sijn Geld, sijn' dieren Tijd aen Blaedjens heeft gespilt,889
890
Daer mede wie best kan sijn' even naesten vilt.890
Naer lieden van geloof derv' ick de waerheit seggen:891
Men siet'er alle minn en heusheit onder leggen,892
Men siet'er Gierigheit aen 't roer van elcke schuyt,893
Die elck will laden met sijn' Vriend onthaelden buyt;894
895
Men siet'er aensichten van schoone ommetrecken895
Haer selven uyt haer vorm, als een gramm Vischwijf, recken,896
Men siet'er Nijd en spijt in openbaren swangh.897
En maken 't Jofferen malkanderen soo bangh,898
En heet dat spelen Spel, en dat Spel tijd verdrijven?
900
't Is waer, 't en schaedt u niet als 't plagh, getrouwde Wijven:900
Ghy hebt uw' hooghste prijs gegolden by uw' Mans:901
Maer, Meiskens, denckt ghy niet dat een' verkeerde kans
Onstuymigh uytgestaen, de Vryers, die maer lincken903
Hoe 't met uw hoofjen staet, den yver wat doet sincken,904
905
En dencken, ister soo gestelt in 't jonge groen,
Als 't groen versleten is wat sal het dorre doen?905/06
En datter andere waer nemen, hoe het winnen907
| |
[p. 62] | |
Uw' gansche Ziel ontkleedt en all' haer' drift van binnen?
Daer helpt geen masker aen, men siet u door de huyt;909
910
Verliesen gaet aen 't Hert, en d'Oogen brengen 't uyt,
En winnen doet sijn werck; dats even swaer om decken.911
Telt dan de winst eens op waer mé ghy sult vertrecken,
'tZy dat gh' een' Bors mé draeght met swaer Geld overstelpt,913
Of, met een' ledige, Mama aen 't pruylen helpt.914
915
Mamatjens, wijser Volck dan ick hoef t'onderwijsen,
Elck in ons' eigen saeck zijn wy de minste wijsen,
Een oogh en siet sich niet, het heeft van buyten aen917
Een anders hulp van doen, die 't waerschouw' en vermaen',918
Gedooght ghy dat ick spreeck soo 't dese grauwe haeren919
920
Niet all te qualick voeght, geeft menighte van jaeren920
Goe woorden wat gesaghs, (ick hebber sonder baerd921
De Wereld voorgestelt, daer vruchten van gebaert922
En noch in wesen zijn) laet u van my geseggen,923
Is 't doenlick desen Tuysch uw' Dochteren t'ontleggen,924
925
Ontleght hem haer by tijds: ick hebb niet half gepleitt,
All wat ick pleiten moght van watter tegen leit.926
'k Verdoem het spelen niet, soo langh het Spel magh heeten:927
| |
[p. 63] | |
Maer onversad'lickheit van worstelen en sweeten
Naer onbevoeght gewinn, en onder dat gewoel929
930
Gevaeren van verlies dat m' in sijn' renten voel';930
Dats vuyle troggelingh, en Maeghden soo oneigen,931
Dat, hadd ick Dochteren, met smeken of met dreigen
Haeld' ickse van die merckt, en gaf haer ander werck;933
Niet altoos binnens doors, niet eewigh in de Kerck;934
935
Maer huysselicken ernst getempert met vermaken935
Daer geen verwijt aen waer: een' roll van dusend saken936
Wist ick te leveren die daer toe dienen kost,937
En daer, by wijlen, selfs een Caertjen onder most:938
Maer spulletjes gewijs, en daer verlies noch winnen939
940
In 't ende smarten sou, of kitt'len in 't beginnen;940
In korte woorden, daer het swaerste van 't gelagh941
Met jock te koelen waer en hertelick gelach.942
Hier hebb ick my den haet berockent van veel' Dieren,943
Daer van ick hooren sal, Wat magh hy liggen tieren,944
945
En kladden schoon Papier, en all te dieren Int,945
Om soo verquist te zijn, aen praetjens in de wind:946
Best liet hy ons in rust, en besighde sijn' sinnen947
| |
[p. 64] | |
Om levens middelen in sijn beroep te winnen,948
Het is veel saliger dat elck sijn pelsje pluys':949
950
t'Scheep seght men met verstand, Elck kraeck' sijn eigen Luys.950
Dit 's van den soetsten slagh; daer salder and're schelden951
Met woorden overhoop, die 'ck niet en derve melden.952
En waeren 't woorden maer: ick sie my 't goedje licht953
Met schoone nageltjens te vliegen in 't gesicht:
955
Dan of het mogelick vijf malle soo behaeghden,955
Ick wist my wel een' hulp van ruym vijf wijse Maeghden;956
En, kreegh ick soo voor eerst het soete Volck aen een,
't Souw wel gevoordert zijn, en daer mé streeck ick heen.957/58
| |
[p. 65] | |
Dat gh' uyt gelesen hebt, hebt ghy 't maer uyt gelesen,964
965
Ten minsten vondt g'er in, daer ick u 't hoofd om brack,965
's Lands eere, 's Lands profijt, en alle mans gemack.966
Het streck' u een beworp van çierlicker bedencken,967
Die my verbeteren en sullen my niet krencken;968
Maer eer en groote gunst en volle vriendschap doen,
970
Gevalt het hun haer' voet te steken in mijn Schoen,970
Om op een trotser tred, en aengenamer wijsen,971
Ten prijse van het werck mijn prijsen t'overprijsen,972
En maken kind'ren en kinds kinderen bekendt
Dat niet vergaen en moet' als met des Werelds end.974
975
Ghy, Groote Mogentheit des Vaderlands: ghy Heeren,975
Die Hollands Eigendom met een gemoed voll eeren976
Soo langh berekent hebt, en langh met dat gemoed977
Gesonde Rekenaers van Holland blijven moet:978
Ghy trouwe Momberen van 's Graven schoonen Hage,979
980
Daer ick, arm Hagenaer, den trotsen naem af drage;980
Dry Machten, die Gesagh en Middelen en Raed981
| |
[p. 66] | |
Te samen hebt gebracht ten uytvoer van mijn' Straet
(Vergeeft my 't moedigh woord, en dat ick 't uwe mijne;983
Ten minsten is sy mijn' alss' elck een is de sijne984
985
Die'r goed gevall in heeft, en mogelick wat meer,985
Soo 'ck niet verydelt werd met overmaet van eer)986
Misduyt mijn' plichten niet; my docht ick wass' u schuldigh,987
En droegh d'uytlandige Vier jaeren min geduldigh,988
Bekommert dat de draed mijns Levens kracken moght,
990
Eer ick dit laetste kind ter Wereld hadd gebrocht.990
Ontfanght het in uw' gunst, en vreest niet dat na desen991
Mijn' hand uw' oogen meer sal pijnigen met lesen,
Schoon u dit Liedeken te laf vall' en te langh,993
Daer 's goe vertroostingh by, het is mijn Swanesangh.994
| |
Het tweede slot: de dichter getuigt, dat hij op nog slechts twee wegen acht slaat: de weg van alle vlees, wie weet hoe nabij voor hem; en de ‘hoge’ weg van de christen naar het eeuwige leven (r. 995-1024). | |
[p. 67] | |
En wie weet of daer toe dit welgemeint Bedrijf,998
By welgesinde Lien en danckbaere na-neven999
1000
Van Haeghsche-Kinderen, wat hulp sal konnen geven?1000
Het gae daer mé soo 't kan als ick in d' Aerde legg:
Ick pass voorts maer op een' en noch een' and'ren Wegh,1002
Die 'ck te betrachten hebb en moet, en will vertreden,1003
'k Moet dien van alle Vleesch (wie weet?) of flus, of heden,1004
1005
Of morgen mogelick vertreden in mijn' Kist;1005
In dat verwachten werdt noyt noodeloos gegist.1006
Maer, Wegh van allen Geest, die voor Gods heiligh Wesen1007
Verheilight t'samen en vereewight hoopt te wesen,1008
U hebb ick te vertre'en voor 't laetst van mijn gepoogh;1009
1010
En als ick u alleen in 't Hert krijgh of in 't Oogh,1010
Werdt alle laeger Wegh mijn Hert en Oogh soo tegen,1011
Als poelen dick van dreck en ongekuyste stegen.1012
Maer steil en engh is 't pad dat dien Wegh henen leidt:1013
En wat hebb ick daer toe, meer als Genegentheit,1014
| |
[p. 68] | |
1015
En Onmacht? Ghy alleen, ghy, Waerheit, Wegh en Leven,1015
Die die oprechte sucht mijn' Ziel hebt ingegeven,1016
Ghy kont haer by den will oock met de macht versien.1017
O, Die haer van der Jeughd uw' wond'ren hebt doen sien,1018
En met een' gunst geleidt die 'ck noyt en kan erkennen,1019
1020
Weest met haer soo Ghy waert, leert haer van hier ontwennen,1020
En van dit menschelick by tijds soo wel ontslaen,1021
Dats', als ghy roepen sult, te vlugger moge gaen1022
Tot daer Gerechtigheit en Ghy woont: Eewigh wesen,1023
Gunt haer die hooge rust, en allen die dit lesen.1024
|
|
