Nederlandtsche gedenck-clanck

[Nederlandtsche gedenck-clanck tweede helft (p. 140-278)]

⁺In dese droeve tijden heeft God de Heere verweckt ^* de Majesteyt van Engelant ^† die de Heeren ⁺ Staten heeft vertroost ende door expresse Ambassadeurs doen aenbieden haere hulpe/ met raed ende daed/ 'twelcke de landen sulcken blyschap heeft aen gebracht/ datmen terstont Ambassadeurs sent na Engelant om met hare Majesteyt in handelinge te treden/ ende te presenteren de opper-heerlickheyd der vereenichde Provintien/ op dat daer door den onderganck van soo veele schoone bloeyende Kercken/ die de Heere in dese eeuwe hadde belieft inde voorsz. landen zijnen Zoone Jesu Christo te versamelen/ mochten werden bewaert. Over dese aenbiedinge (streckende tot groote eere der loffelijcker Coninginne) werd groote danckbaerheydt bethoont; Maer om verscheyden redenen/ neemt haere Majesteyt in bedencken de selve t'aenvaerden/ met groote genegentheydt om de Landen te helpen beschermen tegens haeren wreeden vyand. Gelyck dan de selve daer over mette voornoemde gesanten verdragen haer te helpen ende te beschicken 5000 mannen te voet/ met 1000 peerden/ onder eenen Gouverneur Generael van haere Majesteyts wegen/ een aensienelick man/ doende professie der Gereformeerde Religie. Ende wert geconditionneert/ al wat de kroone van Engelant voor de Landen soude verschieten dat 'tselfde soude werden gerestitueert wanneer de Landen souden tot vrede gebrocht zijn; waer over/ tot verseeckerheyt der voldoeninge men haere Majesteyt in pantschap gaf de

+ Nota.

* Verweckt: wakker gemaakt, opgewekt.

† De Majesteyt van Engelant: Elisabeth van Engeland onderhandelde over een verdrag van hulpverleening van Maart tot Augustus 1585. Het verdrag werd beiderzijds geratificeerd in Oct. Het behelsde zeer bepaaldelijk niet, dat de commandant van deze 6000 man hier ‘Gouverneur Generael [= landvoogd] van haere Majesteyts wegen’ zou zijn. Immers ook Elisabeth aanvaardde de souvereiniteit over deze gewesten niet. Wel hebben de Staten-Generaal Leicester hunnerzijds tot landvoogd benoemd, en deze heeft die benoeming aanvaard (1 Febr. 1556). Elisabeth was hierover meer dan ontstemd.

+ Hare Majesteyt van Engelant bied de Landen aen hulp te doen. De Staten senden na Engelant, die met de crone een accort treffen ende hulp bekomen.

[p. 141]

stad van den Briel, in Holland, de stad Vlissingen mettet Casteel van Rammekens/ in Zeelant/ welcke ⁺ plaetsen met Engelsche souden werden beset/ die daer in gekomen zijn den 29. October 1585/ ende gebleven tot den Jare 1616 ^†/ als wanneer de kroone is opleg ^* van penningen gedaen ende betalinge van haer verschot. De Prins van Parma is mede niet ledig geweest om zijn regeringe te verseeckeren/ hy ⁺ bekomt Nimmegen/ Mechlen/ Brussel ende Doesborch. Doch de stad Arnhem heeft de Graef van Moers verseeckert voor de Heeren Staten. Daer waeren aenslagen op 'sHertogenbosch ende Steenwijck/ die misluckten. La Motte hadde op Oostende des gelycken eenen/ die oock niet voort en ging.

By't jagtig dorstig hert, dat inde waterbeken
Syn heeten dorst verslaet, wel mogen syn geleken

De Nederlanders al, Die even alsoo soet

Nu werden t'saem verquickt door Gods genadig goet;

Als synd' in syn verbont, en van hem wel gekocht dier;
Die liepen als verdwaelt, heeft hy nu self gesocht hier,

En bygestaen in noot, en hare pyn verkort.

Geluckig is hy die van God geholpen word.

Prope est Dominus omnibus invocantibus eum in Veritate. ⁺

O grooten konstenaer die't alles door u woort/ ⁺
En door den geest uws monts het yet uyt niet bracht voort.

J'en appelle o Seigneur! j'appelle du Dieu juste, ⁺
Au Dieu bon & clement, & quoy? ton bras robuste
Fait gloire de jetter dans le tombe un hameau,
Qui na rien que les os, les tendons & la peau?

+ d'Engelschen komen in den Briel, Vlissingen ende Rammekens den 29. Octob. 1585.

† Tot den Jare 1616: Het behoort tot de vele groote verdiensten van Oldenbarneveld, dat deze de laatste resten van de Engelsche protectoraatsverhouding heeft opgeruimd. Over de overdracht van de ‘pandsteden’ aan de Staten werd onderhandeld van het najaar 1615 tot het voorjaar 1616. De Engelsche rekening beliep toen 600.000 pond. Na veel loven en bieden werd men het eens over 100.000 pond in eens, en drie maal 50.000 pond in zesmaandelijksche termijnen.

* Opleg: uitbetaling.

+ Parma krygt Nimmegen, Mechlen, Brussel ende Doesbroch. Aernhem by de Staten versekert.

+ Psalm. 44.

+ A. de Coninck.

+ Du Bartas.

[p. 142]

1.

O Heer; die daer des Hemels tente spreyt,
End' wat op aerd'is heb alleen bereyt ^*,

Het schuymig woedig meyr kond maken stille,

End'alles doet naer uwen lieven wille;

Wy slaen het oog,, Tot u om hoog,,

Die ons in ancxst en noot,

Verlossen kont,, Tot aller stont,,

jae selfs oock vande doot.

2.

Als ^* ghy (o vrome!) dickwils hebt gesmaeckt ^*,
Vermaeckt u nu vry dat't u herte raeckt.

Looft God den Heer met singen ende spelen,

End' roept vry uyt te saem met luyder kelen.

Hadd' ons de Heer (Hem sy de eer)

Alsoo niet bygestaen,

Wy waren lang (Ons was soo bang)

Al inden druck vergaen.

⁺Sir Robbert Dudlei, Graef van Leycester ^†, is by de Majesteyt van Engelant nae de vereenigde Nederlanden afgesonden/ ende voor Gouverneur Generael der Landen erkent/ op de conditien mette

* Bereyt: geschapen.

* Als: zooals.

* Gesmaeckt: (met vreugde) gedaan.

+ Annis 1585, 1586. De Graef van Leycester als Gouverneur generael der vereenichde Landen gekent.

† Leycester (1532(?)-1588), - een veel besproken, persoonlijke gunsteling van koningin Elisabeth, die in 1582 Anjou naar de Nederlanden had vergezeld -, kwam 19 Dec. 1585 in Vlissingen aan. Zijn opdracht luidde: de Engelsche troepen te commandeeren, en den Raad van State terzijde te staan als adviseur. Hij bleef hier één jaar; Dec. 1586 riep Elisabeth hem tijdelijk terug, vanwege het proces tegen Maria Stuart. Zijn tweede verblijf in de Nederlanden duurde van 6 Juli tot 6 Dec. 1587.

[p. 143]

kroone van Engelant aengegaen/ met hem afbrengende veel Engelsche guarnisoenen. Doch heeft evenwel elcke Provintie behouden zijnen besonderen gekoren Gouverneur. De Koning van Spanjen heeft dese daed van haere Majesteyt so ten ergsten genomen/ dat hy de selve tracht alle afbreuck daer voor te doen daer hy kan of mach. Hy doet alle der Engelsche koopluyden goederen in Spanjen synde/ aentasten/ confisqueeren/ ende de persoonen gevangen stellen/ die werpende op Galeyen/ tirannig daer mede om springende. Sijn oock d'Engelsche schepen by hem verbeurt gemaeckt. Hare Majesteyt doet ^{+ +} hier tegens toerusten treffelicke oorlog-schepen die sy op de Spaensche kusten send/ om den Spanjaert mede afbreuck ter Zee te doen/ dewelcke treffelycke buyten bekomen; De Overste Schenck den Heeren Staten goeden dienst doende/ verovert voor de selve Blyenbeeck ^†/ Roeroort/ Ysseloort ende Berckhooft: sterckt het Eylandeken 'sGravenweerd/ daer van de schansse nu nae zijnen naem genoemt ⁺ werd/ de selve nu eene stercke Frontier plaets zijnde. De Graef van Mansvelt poogt inden winter met 4000 Spanjaerden yet besonders aen te rechten/ maer komende inde Bommeler-waerd werd daer benaerd ^* vanden Graef van Hohenlo/ die de dijcken doorsteeckt/ daer door al de Spanjaerts van honger souden moeten hebben sterven/ so daer niet een subite vorst hadde gekomen/ ende sy also over 'tys sHertogenbosch hadden geraect. De stad Nuys ^† is (na een hard beleg) by Parma gewonnen/ doende ⁺ aldaer den Gouverneur Cloet met den Predikant ende andere op hangen/ een groote moord aldaer aenrechtende. De steden Grave ^†/ Venlo/ Alpen/ Cracou/ ende Berck/ zijn mede onder 't Spaensch gebied geraeckt. Wanneer de Graef van Leycester nu te velde soude trecken/ om den vyand mede offensive oorlog aen te doen/ so werd der Staten macht te kleyn gerekent/ 'tselve wel te konnen uytrichten/ daer over men resolveert meerder volck aen te moeten nemen. Senden derhalven de Heeren Staten eenige

+ Spaensche tirannye aen d'Engelschen begaen in Spanjen.

+ Ende d'Engelsche revenge.

† Blyenbeeck: De hier volgende plaatsen zijn door Valerius uit een paar bladzijden van Van Meteren bijeengeraapt. Bleyenbeek was een kasteel onder Afferden (Limburg), dat het persoonlijk eigendom van Schenck was. Ruhrort, in het voormalige Kleefsche gebied; tegenwoordig een onderdeel van Duisburg. IJsseloord, schans, een uur ten Z.O. van Arnhem. Bergsche Hoofd, schans bij het Pannerdensche veer. Schenkenschans, bij Lobith.

+ Schenckenschans gebouwt.

* Benaerd: in het nauw gebracht.

† Nuys (Neuss), aan den linker Rijnoever, iets ten Z. van Düsseldorf, was Mei 1585 door den graaf van Meurs bezet, en is Juli 1586 door Parma genomen.

+ Nuys by Parma bekomen met meer steden.

† Grave: De hier volgende plaatsen zijn door Parma in den zomer van 1586 genomen. Alpen, Cracou, Berck: Na Neuss trok Parma het graafschap Meurs (linker Rijnoever, ten Z. van Wezel) binnen: ‘op Meurs, Alpen ende 'tSlot Craxo, toebehoorende den Grave van Nieuwenare ende Meurs, 'twelck sy in namen. Van daer trock hij voor Berck...., alwaer den oversten Schenck.... was ingetrocken.... om Parma's loop van victorie te stutten’ (Van Meteren). Berck (= Rijnberk) nam Parma niet.

[p. 144]

⁺ persoonen uyt met last ende geld/ nae Oostlant ^*/ om aldaer aen te nemen 7000 paerden met 4000 voetknechten: 'twelcke Leycester seer qualick heeft genomen/ seggende/ datmen de vermeerderinge van volck hadde behooren t'ontbieden uyt Engelant/ alwaer men volcx genoeg konde krijgen. Eenige verre siende persoonen onder den Heeren Staten hebben hier over een groot achterdencken op Leycester gekregen/ ⁺ also datmen des op synen handel wat naerder insicht neemt. De stad Axel ^† is door seeckere verrassinge gekomen onder't gebied der Heeren Staten. De Graef van Leycester treckt te velde ^† met een ⁺ statig leger van 1500 paerden ende 7000 te voete/ ende verovert daer mede Doesburch/ ende Deventer mette buyten-schansse van Zutphen. Maer alsoo de selve in zijn veroverde steden ende plaetsen stelde niet dan Engelsche Gouverneurs/ oock eenige die te vooren den vyand hadden gedient/ ende daer en boven mede niet naer behooren in achtinge hadde de Gouverneurs van elcke bysondere Provintie/ daer beneffens alle hooge ampten in chrijgs-saken overgaf alleen aen zijne natie/ al vielen die onder de regimenten van andere natien; Dat oock d'Engelsche Compagnien niet soo compleet en waren als het behoorde/ ⁺ ende andere dingen meer: so hebben de Heeren Staten een groot naedencken op hem gekregen/ ende gepoogt hem te stutten in zijnen voort-gang/ hem besnijdende inde finantien ende andere middelen/ aen hem mede doende hare schriftelijcke klachte. De Grave belooft op zijn wederkomste uyt Engelant alles te verbeteren/ versoeckende dat den Raed van State ^† in zijn afwesen beliefden zijn ampt te bekleeden/ daer toe gevende speciale acte/ het welcke aengenomen werd. Maer den oproerigen Grave geeft mede een acte van gelijcke date aen eenige van zijne best-vertrouwde by de welcke hy wederriep den last aen den Raet van State gegeven/ volle macht de selve verleenende om eenige saken (geduerende zijn absentie) uyt te voeren/ ende sommige saken op te houden tot zijn wederkompste. Dese dobbele ⁺ daed/ kenbaer zijnde/ maeckt groote verslagentheyt onder de Heeren Staten/ te meer also Deventer/ Gelder ende de Zutphensche schans/ beset met Willem Stantley/ Roelant Jorck/ ende Patton/ gestelde Leycestersche Gouverneurs/ aen Parma waren gelevert ^† ende verraden. Hier over doen de Heeren

+ Beginsel der jalousien tusschen den Graef van Leycester ende der Heeren Staten.

* Oostlant: Noord-Duitschland, in 't bijzonder de Oostzeelanden.

+ Axel aende Heeren Staten syde.

† Axel, in Zeeuwsch-Vlaanderen, werd door Maurits en Sidney genomen, 16 Juli 1586.

† Te velde: De campagne van Leicester viel in het najaar, van September tot midden October 1586. Na afloop van deze campagne begon men in Den Haag tepraten over ‘sekere clachten ende doleantien.... begrepen in een Requeste’ van de Staten van Holland en van Zeeland.

+ Leycester becomt Doesburg ende Deventer, mette Zutphensche schans.

+ Misnoegen over Leycesters daden.

† De Raed van State werd door Leicester gevolmachtigd tot het landsbestuur, 24 Nov. 1586, voor den tijd van zijn afwezigheid (zie blz. 142), maar hieraan was een ‘acte van restrictie’ van denzelfden datum toegevoegd.

+ Deventer, Gelder mette Zutphensche schans aen Parma gelevert.

† Aen Parma gelevert werden eind Jan. 1587 Deventer en de schans bij Zutfen door de Iersche, en Katholieke, officieren, W. Stanley en R. York. Er waren geschillen over achterstand in de betaling. Los hiervan staat het verraad van den Schotschen officier Paton, die Schenck in het stadje Gelre verving. Dit verraad viel wel in denzelfden tijd.

[p. 145]

Staten hare klachte aende Majesteyt van Engelant ^†/ versoeckende de sake te mogen werden verbetert. Ondertusschen groeyden inde vereenigde Landen groote twisten ende oneenigheden; d'eene heeft voorgesproken Leycesters handelinge/ d'andere der Heeren Staten; Dewelcke haer gedrongen vindende/ ⁺ nemen eenen moet/ verkiesen (terwijlen Leycester in Engelant was) tot haren Gouverneur over al het volck ter oorloge/ den Vorst Mauritium, daer hen eenige Leycestersche Gouverneurs tegen stellen. De ⁺ Prins van Parma vind/ door desen middel/ gelegentheyd om op de vereenigde Landen voordeel te krijgen/endewerd hem 'tCasteel Woude ^† gelevert. De stad Sluys ^† werd by hem wel heftich belegert/ ende eyntlijck (hoe wel kloeckelijck gedefendeert) bekomen ende verovert. De Graef van Leycester nu komende met eenig chrijgschvolck uyt Engelant/ hebben die van zijne factie/ door zijn komste seer zijnde gestijft tot alsulcke onbehoorlijcke daden uytgebroken/ dat de Heeren Staten ende den gemelden Grave geraeckt zijn tegens malkanderen in groot misnoegen. Doch de wijse Coninginne heeft dit verhindert/ met Leycester t'huys t'ontbieden/ ende te belasten afstant te doen van zijne ampten. Ende is dus in Decembri 1587/ Leycester gescheyden uyt de Nederlanden/ met groote blyschap der selver/ het vyer van oneenigheyt allencxkens alsdoe uytgaende. (Wy stellen de Tablatuer ^* weer voor om het omslaen te vermyden.)

Als Marius te Room was overst' der soldaten,
Soo heeft d'eergierigheyd in hem so buyten maten

Geheerscht, dat hy het ryck in groot perijckel bracht.

Leycesters heerschappy heeft ons dat oock gewracht.

Een onbetoomt gemoet baert int gemeyn het quade;
End' brengt syn meester aen op't lest de meeste schade.

Hy die daer was in staet, geacht de aldergrootst,

Valt leeg ^*, om dat hy selfs het Conings-ampt na bootst.

Sic rerum invertitur ordo.

Pourquoy te vantes tu du mal, vaillant homme? La gratuité du Dieu fort dure tous les jours. ⁺

† Klachte aende Majesteyt van Engelant d.d. 4 Febr. 1587.

+ Staetsche ende Leycestersche partyen.

+ De Graef Mauritius als Generael over het Chrygsvolck gekoren.

† 'tCasteel Woude, ten O. van Bergen op Zoom, werd door zijn Franschen kapitein, Marchant, in diezelfde maand Januari 1587 ‘verkocht’.

† De stad Sluys werd al van het voorjaar af door Parma belegerd. De inmiddels teruggekeerde Leicester probeerde, begin Aug. 1587, de stad te ontzetten. Zij capituleerde onmiddellijk daarna, 4 Aug.

* Tablatuer: Niet opgenomen; zie ‘Ter verantwoording’ blz. LXXII.

* Leeg: laag, diep.

+ Pseau. 52.

[p. 146]

 

Een woelend' aertsche mensch door't vleesch is so verblent/ ⁺

 

Dat hy geen God en kent: derhalven't quaet hem lust/

 

En wenscht ooc menig wensch/ vernoegloos sonder ent/

 

Of hem 'tgeluck al sent/ 'tbegeeren heeft geen rust.

Nullum ingenium magnum sine mixturâ dementiae fuit. ⁺

^{* (in figuur)}

1. GHy die tot een Opper-Held ^*

In den Lande syt gestelt,

Hoe komt dat u weerdigheyt,
Tegens recht en reden pleyt,

Syt ghy vol ^*? Ende dol?

Of dom of blint? Dat ghy 't vint,,

Al voor goet,,

Wat dat ghy drijft,, Ofte schrijft,,

Ofte doet?

End'versiert ^* in u gemoet?

2. Denckt doch datter is noch een

Die de groote maecket kleen,

Wanneer dat hy tydt en stont
Acht bequaem, tot straf der sond,

Uwe daet, Uwen staet

End' uwen lof, U gepof,

Raeckt te met

Noch te gelyck In het slyck:

Want g'u set

Tegens God en syne Wet.

3. Ghy die sit in staet en macht,

En misbruyckt niet onbedacht,

'tRecht van't rechts gerechtigheyt,
Noch al't geen dat daer op draeyt.

God toch siet Waer ghy vliet,

Loopt of gaet, Ligt of staet:

Want daer is

Niet so secreet, Of God weet

Sonder mis

Alles seker en gewis.

+ C. Vermand.

+ Sen.

* (in figuur) Deze bes moet ½ noot zijn.

* Opper-Held: Leicester.

* Vol: dronken.

* Versiert: verzint.

[p. 147]

Het vyer des tweedrachts inde Nederlanden/ ontstaen door de Leycestersche factie ^†/ heeft soo haestlijck niet konnen werden gedempt of het heeft merckelicke schade voort-gebracht: want tot Medenblick/ Vlissingen/ ende ter Vere is daer door een groote moeyte ontstaen. De stad Geertruydenberg ^{† + +} is by't oproerig guarnisoen vercocht ende aen Parma gelevert. Bonna ^† wierd by den oversten Schenck gewonnen/ doch by Parma weder gekregen. Desen loosen Italiaenschen Vos/ heeft door hare ⁺ Majest. van Engelant doen versoecken/ om met de Heeren Staten vande vereenigde landen/ te komen in handelinge van vrede ^†/ maer de Heeren Staten hebben dadelick 'tselve afgeslagen: Hare Majest. hoogelijck bedanckende vande affectie ende aengenomen moeyte/ ende de selve met eenen Christelijck waerschouwende/ dat sy toch soude willen (neffens henlieden) wesen ernstig op haer wacht ende hoede/ alsoo men voor seker hielt/ dat in Spanjen toegemaeckt wierd soodaenigen stercken scheepsarmade als noyt te voren was gedaen/ die/ soomen vreesde/ op Engelant/ of op dese landen yets soude aengrijpen. Hier by doende hoe menichmael de Staten in gespreck zijn geweest metten Spanjaert/ daer uyt noyt niets was ontstaen dan alle onheyl ende swarigheyt. Daerom/ ende andere redenen meer/ sy niet geraden achten op dees tijdt met den Spanjaert in handelinge te treden. De Heeren Staten (ontslegen van Leycester) hebben malkanderen vermaent tot eenigheyd/ trouwe/ ende liefde/ ⁺ neerstigheyd ende wackerheyd/ op alle saken (die seer in confusie waren geraeckt) goede ordre stellende/ so om d'oorlog te lande ende te water te beleyden/ als ooc op de middelen vande Convoyen/ Licenten ^†/ contributien ende andere saken meer. Wanneer nu Parma by de Heeren Staten niet konde

† De Leycestersche factie is de partij, de aanhang van Leicester, Kenmerkend zijn: de Utrechtsche burgerhoplui en de ballingen uit het Zuiden; in het algemeen de Calvinistische extremisten. ‘Het ghemeyn volck in partijschappen van Staets ende Engels verdeylt zijnde, ende den gront vant different niet verstaende, heeft factieuse aenslaghen hier ende daer voorgenomen’, zegt Van Meteren. In het voorjaar van 1588 leverde het herstel van het Statengezag in Medemblik, Vlissingen en Vere inderdaad militaire moeilijkheden op.

† Geertruydenberg: Ook hier waren in het voorjaar van 1588 moeilijkheden met het Engelsche garnizoen; een nieuwe muiterij in November leidde tot een vergeefsche beschieting van de stad in Maart 1589 door Maurits. Karel van Mansfeld bezette de stad 10 April. ‘Bergverkoopers’, die den Staatschen als krijgsgevangenen later in handen kwamen, werden gehangen.

+ Anno 1588.

+ Geertruydenberg aen Parma vercocht.

† Bonna: De stad Bonn aan den Rijn was in handen van het Staatsche leger: eind December 1587 tot eind September 1588.

+ Parmas versoec tot vrede, die de Heeren Staten afslaen.

† Handelinge van vrede had Elisabeth al heel het jaar 1586 met Parma gehad; eind Oct. 1587 maakte de Koningin deze aangelegenheid hier aanhangig.

+ Vermaen tot eenigheyt onder de Heeren Staten die op alles goede ordre stellen.

† Convoyen ende Licenten: Convooi is oorspronkelijk vrijgeleide van den Prins tegen de Watergeuzen (1572); het werd een provinciale, Hollandsche belasting. Licenten zijn Zeeuwsche vergunningen voor handel op den vijand (1573). In 1577 werden deze belastingen overgenomen door de Staten-Generaal; zij kregen het karakter van in- en uitvoerrechten, en waren bestemd voor uitrusting en onderhoud van de vloot.

[p. 148]

⁺ uytrichten door zijn versochte ^* occasie van valschen Vredehandel; so heeft hy 'tselve te wege gebracht mette Majest. van Engelant/ die haer liet verleyden/ hare Ambassadeurs nae Vlaenderen sendende/ tot Bourborg ^† tracterende met de Spaensche gesanten van vrede. Ondertusschen werd' by Parma niet nagelaten alles gereed te maken om de Spaensche vlote ^† (die hy wist dat onderwege was) te helpen verstercken. Het gebeurde wanneer den Zuytwesten wind waeyde/ dat Parma inde vergaderinge mede synde/ tot d'Engelsche gesanten seyde: Mijn Heeren 'tis lange genoech van het tractaet van vrede gesproken/ sonder yets daer in te doen: De wint die daer waeyd/ sal ons haest een overeen-kominge doen maken. Dit en werd' by d'Engelsche Heeren in het eerste niet verstaen; maer gewaer ⁺ wordende 'theftig schieten der Spaensche tegens d'Engelsche armade/ zijn de selve Engelsche terstont na Engelant gekeert. De Spaensche vlote was onder Engelant/ sterck 134 groote schepen/ voorsien met 30000 mannen/ 2600 groote stucken geschuts/ ende van alle ander voorraet naer advenant. ⁺ De Paus Sixtus de vyfde ^†, hadde mede met zijne bulle verklaerd/ d'Engelsche Coninginne onwettich/ stellende hare Majesteyts onderdanen goederen tot prooye van een yder die de selve konde bekomen/ aflaet van sonden gevende alle die den Spanjaerden souden helpen/ daer en tegens verdoemende alle zielen die hen souden tegen staen. Parma hielt inde Vlaemsche havens gereet ontrent 25000 mannen met veel oorlogs-tuyg om den Spaenschen te helpen/ ende Engelant met gemeene-macht t'overweldigen. Doch de Heeren Staten hadden onder den Heer Admirael Justinus van Nassou ^†, de Vlaemsche Havens met dertig schepen van oorlog beset/ datter niemant van Parmas macht ofte volck dorsten uytkomen. Ondertusschen hebben d'Engelschen hen so mannelick gedragen in het gevecht met de Spansche vlote/ de goede God daer toe sendende zijne merckelijcke genadige hulpe/ dat de Spaensche vlote/ die eenige dagen tusschen Calis ende Douvres hadde gelegen/ ende door eenige Engelsche brand-schepen by nachte grooten schrick was aengebracht/ hebben moeten de vlucht nemen. Duc de Medina Sydonia haeren Admirael/ merckende zijne alreede-geleden-schade/ hopeloos vande hulpe die Parma hem soude bybrengen/ daer en boven siende dat het uyt den Zuytwesten seer hard stormde/

+ Parmas valsche vredehandel met Engelant.

* Versochte: beproefde.

† Bourbo[u]rg, ten Z.O. van Grevelingen, tusschen Calais en Duinkerken; de onderhandelingen begonnen hier Juni 1588.

† De Spaensche vlote, d.i. de Onoverwinnelijke Armada, werd te Plymouth gemeld 29 Juli 1588.

+ d'Aencomste ende onderganck van de Spaensche vlote.

+ Paus bulle.

† Paus Sixtus de vyfde (1585-1590) gaf kardinaal Allen machtiging te Antwerpen te doen drukken ‘een verclaringhe des Paus, confirmerende de sententie van excommunicatien van sijn Voorsaten’. Deze verklaring was bedoeld als manifest voor de Engelsche Katholieken. De mededeeling over den aflaat slaat op den 30 Maart 1508 afgekondigden jubelaflaat.

† Justinus van Nassou is de vermoedelijk Sept. 1559 geboren zoon van den Prins en Eva Elinx, volgens sommigen dochter van een burgemeester van Emmerik.

[p. 149]

daer hem noch het meeste quaet stond van te verwachten/ sackt zijn spillen op ^*/ ende neemt syn cours noortwaerts aen/ om achter Schotland na Spanjen t'huys te geraken; doch heeft evenwel onderwegen so veel schepen verlooren datter maer 53 in Spanjen zijn weder gekeert. Dit was voor den Spaenschen Koning sulck een groot verlies/ so van schepen/ geschut/ als van volck: dat in Spanjen niet een vermaert huys van adel ofte hoogheyd was/ of 'thadde zijne naeste vrienden in dese vlote tot 'sConings dienst meest verlooren. By d'Engelsche/ ende by de Nederlantsche oorlog-schepen zijn eenige Spaensche schepen bekomen. Over dese seer groote heerlicke victorie/ heeftmen so in Engelant als in Nederlant groote vreucht bedreven/ ende boven al God (die dese saken dus hadde ten besten gestiert) hertelijck gelooft ende gedanckt met openbare danckseggingen/ doende mede slaen sekere gedenckpenningen/ ⁺ met dit opschrift: Soli Deo gloria. Venit, ivit, fuit, 1588.

Een monster op de zee sag God uyt zyne sale;
'tWelck dreygde aerd en locht; de menschen altemale

Verschrickten hier van seer; noyt was haer sulcx ontmoet

Dies elck geloovig mensch den Heere viel te voet.

En bad: o Heere God! och wilt ons nu toesenden
Een Engelsch' ^* machtig heyr, 'twelck van ons af mach wenden

Dit fel en wreet gespuys. Terstont quam daer een woort:

De vyand vlucht confuys; 'tgebed dat is verhoort.

Si Papae licitum est, fies de Caesare servus,
So 'sPaus ban hadde volle macht/
Een Prins waer haest tot slaef gebracht.

Fortiter malum qui patitur, idem post potitur bonum. ⁺

In mynen diepsten noot gerocht ^* ic uyt't gequel: ⁺
De weg ten hemelwaerts legt dichte by de hel.

Quand j'ai esté en adversité, j'ai crié a l'Eternel, & ai crié a mon Dieu: il a oui ma voix de son palais, & le cri que j'ay jetté devant lui est parvenu a ses oreilles. ⁺

* Sackt zinj spillen op: pakt zijn spullen op.

+ Bid-dagen.

* Engelsch': woordspeling met ‘engel’.

+ Plautus.

* Gerocht: raakte.

+ Jacobus Cats.

+ Pseau. 18.

[p. 150]

^{* (in figuur)}

1.

ICk meyn g'u veeren,,Vry vind gekort,

Hoogmoedig Spaensch tyran,,

So sal m'u scheeren,, Als u wat schort,

Comt weder eens maer an.

Seg my,, Meynt gy,, Te dwingen alle man

(Men acht niet uwen ban)

Neen vriend, ghy moeter van.

Als God der Heeren Heer,,

U tegen is so seer,,

Wat kont ghy maken dan?

2.

U quaed' aenslagen Die sullen niet

Altyt gelucken wel.

God heeft mishagen, Die't alles siet,

Aen u soo wreet opstel ^*.

Want hy, Waer't zy, 'tRecht voorstaet en bemint,

En is der vroomen vrint,

Die hy soo heeft gesint,

Dat niemant haer een hayr

Kan krencken hier off daer,

Als hy't niet goet en vint.

3.

Vervreuchde sielen, Staet op nu ras,

Verbreyt Gods lof en eer.

Die't wou vernielen Al watter was,

Leyt selve nu ter neer.

Wie sou Den rou Daer konnen af verslaen,

Die wel was by Maraen,

Als hy most vluchten gaen.

Die op de lichte wint

Syn toevlucht stelde blint,

Die heeft hem 'tquaet gedaen.

* (in figuur) Deze maatstreep moet achter de volgende noot staan, dus vóór de slotnoot.

* Opstel: plan, beramen.

[p. 151]

De Spaensche hebben dit verlies niet wel konnen lyden/ sonder den Prins van Parma grootelijck ⁺ te beschuldigen dat hy een groote oorsaeck had gegeven tot het selfde: hem naegevende dat hy geen behoorlijcke neerstigheyd hadde gedaen om zijne macht mette Spaensche te vervoegen ^*/ alsoo de vlote daer door dese schade was overgekomen. Parma sich pogende hem weder eenen goeden naem te maecken ende yet groots ende voorderlijcx aen te rechten tot profijte zijns Konings/ heeft zijn leger/ uyt Vlaenderen brengende/ getracht te leyden met het leeg ^* water door het Vosmeer ^† in 't eyland van der Tholen; doch door den kloecken wederstant die hy daer vond/ is hem 'tselve belet; neemt derhalven ⁺ voor de stad Bergen op Zoom ^† te beleggen/ daer voor gebruyckende alle zijn macht/ volck noch geld sparende: Maer de stad is so wel beschermt geworden door den Colonnel Morgam, Gouverneur aldaer, ende ander kloecke chrijgs-helden/ dat hy met schanden/ geleden hebbende groote schade/ heeft moeten vertrecken den 22. November 1588. De stad Wachtendonck ^† heeft Parma den 20. December ^{+ +} gekregen. In dese tijt is de Prince Mauritius (door het overlijden zijns Heeren Vaders) gehuld voor Marquijs der steden Vere ende Vlissingen ^†/ tot groote vergenoeginge der Inwoonders. Parma heeft mede/ door Monsieur Baligni ^†/ bekomen de stad Camerijck. De Ligue in Vranckrijck ^† heeft alle spijt/ oneere/ ende schade de Majesteyt aengedaen; daer over hy/ de stad van Parijs (daer uyt hem het meeste quaet quam) gaet beleggen. Gedurende dit beleg/ so heeft een Monnick (gehuyrt by die vander Ligue) den Coning Henricus de derde ^† vermoort/ zijne Majesteyt in zijn kamer steeckende inden buyck ⁺

+ Anno 1588. Parma word van de syne beschuldicht.

* Vervoegen: verbinden.

* Leeg: laag.

† Vosmeer: ‘twelc Tholen scheyt van Brabant’ (Van Meteren); midden September 1588.

+ Heeft eenen aenslag op der Tholen. Beleyt Bergen op Zoom ende verlatet weder.

† Bergen op Zoom werd door Parma belegerd van 24 Sept. tot 12(!) Nov. (Van Meteren).

† Wachtendonck: ‘een Stedeken in Gelderlant, op de Reviere de Neers geleghen, niet verre van Gelre’; ten O. van Venlo, ten Z. van het Pruisische Gelre.

+ Wachtendonck aen Parma.

+ De Prins Mauritius Marquys van Vlissingen ende Vere gebult. Cameryck aen Parma gelevert.

† Marquijs der steden Vere ende Vlissingen was van 1567 tot 1572 koning Filips II van Spanje geweest, die het markiezaat gekocht had van de erven van Maximiliaan van Bourgondië († 1558). Na den opstand werd het domein bestuurd door de Staten van Zeeland. In 1580 werd het door den Prins gekocht. Maurits' inhuldiging te Vere geschiedde 20 Nov. 1588; ‘om de jalousien’ vond de huldiging in Vlissingen eerst plaats in Aug. 1590.

† Baligni was gouverneur van de stad Kamerijk; Parma ging met hem een neutraliteitsverdrag aan.

† Voor de Ligue in Vranckrijck, zie blz. 139.

† Henricus de derde (1574-'89), door de leiders van de Ligue al te zeer in het nauw gebracht, had 23 Dec. 1588 Henri de Guise te Blois laten vermoorden (daags daarop ook den kardinaal). 3 April was daarna een accoord tot stand gekomen tusschen Hendrik III en den lateren Hendrik IV (Bourbon-Navarra). Maar Parijs was in vollen opstand tegen den Koning. De beide Hendrikken maakten zich op, om de stad te nemen, toen een jonge Dominicaner monnik, Jacques Clément, den Koning, 1 Aug. 1589, te Saint-Cloud vermoordde.

+ Henri de derde Coning van Vranckryc vermoort.

[p. 152]

met een fenynig ^* mes/ int overleveren van seeckere brieven. De Koning hem gevoelende doodelijck gequetst/ willende voorsien (eer hem de dood overviel) dat dese heerlijcke kroone komen mochte aen den wettigen navolger: versoeckt dat by hem soude werden ontboden zijns susters wettigen man ⁺ Henry de Bourbon, Koning van Navarre, &c. dewelcke in presentie van vele edelen ende Princen vanden bloede de kroone wert op't hooft geset ^†/ ende belast het gouvernement van't rijcke op hem te nemen/ d'andere vermanende onderdanigheyd/ met ernstige recommandatien. De Koning is gestorven 22 uren nae dat hy gewont was/ ende den Koning van Navarre is (in spijt zijnder vyanden/ door haer lieder eygen moordadigheyd) sonder moeyte ^† aende kroone gekomen. De Konings-moorder werd terstont ⁺ doorsteken ende zijn lichaem gejustitieert. Ende de huyrders van desen moordenaer hebben dit snoode instrument tot een sanct gesteld onder hare heyligen.

Wie heefter oyt gehoort van meerder Goddeloosheyt?
De Koning wert vermoort, om dat hy niet de boosheyt

Van't heyloos snoode volck genoeg wil volgen in,

End' alles niet wil doen naer haren dullen sin.

Is dat oock heyligheyt? Elck heefter van afgrysen,
Selfs 'talderwreetst' gedrocht en kan de daet niet prysen.

Foey snoo vervloeckte guyt! Beroerder van het land!

Rechtvaerdig komt u toe de straf van Godes hand!

Nullum ad nocendum tempus angustum est malis. ⁺
Mel in ore gerit, sed retrò pungere quaerit.

Les ouvriers d'Iniquité n'ont il point de cognoissance, mangeans mon peuple comme s'ils mangeoyent du pain?

Ils n'invoquent point Dieu. ⁺

Ick wil des Heeren toorne dragen; want ick hebbe tegens hem gesondiget: tot dat hy mijne sake uytvoere/ ende my recht doe: Hy sal my aen't licht brengen tot dat ick mijnen lust aen zijner genaden sie. ⁺

* Fenynig: vergiftigd.

+ Henry de vierde Coning van Vranckryck gekoren.

† De kroone wert op't hooft geset: Er is natuurlijk geen sprake van een kroningsscène op den sterfdag van Hendrik III.

† Sonder moeyte is een vreemde omschrijving voor een strijd van vier jaren; de nieuwe Koning werd 27 Febr. 1594, na zijn bekeering tot het Katholicisme, te Chartres gewijd, omdat Reims nog in handen van de Ligueurs was.

+ Konings moorder tot een sanct gestelt.

+ Seneca.

+ Pseau. 53.

+ Micha 7.

[p. 153]

1.

BEgeertens lust baert altyt quaet

In Goddeloose menschen,

Haer siel verkoopen sy alst gaet

Hier slechts maer naer haer wenschen.

Doch als des Heeren plagen

De siele sullen knagen,

Dan ist te laet,, Daer is geen raet,,

Te doen berou der daet.

2.

Gelyck een appel buyten aen

Wel schoon schynt, end' van binnen

Gantsch niet en doogt; soo sietmen't gaen

Met dees fenyn'ge spinnen.

Sy schynen wat van buyten,

Van binnen zy niet stuyten ^*;

Doortrapt, doornaeyt ^* Syns' en daer leyt

Int hert geen heyligheyt.

3.

Bedriegt u niet, siet toe, siet toe!

Schyn-heylige gesoorden ^*,

Ghy zyt nu Gods-gesalfde ^* moe,

End' hebt soo gaen vermoorden

Den vader uwer landen,

Met uwe eygen handen,

Doch wat u daer Voor naeckt hier naer

Sult ghy wel worden waer.

De Prins van Parma verovert Hemert ^†/ Heyl met Blyenbeeck. d'Overste Schenck/ meenende de ^{+ +} stad Nimmegen te verrasschen/ is verdroncken in Augusto 89. De Prins Mauritius van Nassou maeckt/

* Stuyten: deugen.

* Doornaeyt: geslepen, sluw.

* Gesoorden: gespuis(?).

* Gods-gesalfde: Hendrik III, koning van Frankrijk.

† Hemert: Ten Z. van Bommel; verder Hedel aan de Maas en het kasteel Bleyenbeek onder Afferden (Lunburg); resp. Mei, Aug. en Juni 1589.

+ Annis 1588, 1589 Hemert, Heyl, Blienbeec aen Parma.

+ Schenck verdroncken.

[p. 154]

onder't beleyt van Joncker Charles d'Heranguiere ^†/ met 70 kloecke mannen/ een wel-bedachten aenslag ⁺ op de stad Breda/ door gelegentheyt van een Turf-schip/ daer het volck in verborgen lag/ 'twelck in het casteel gevoert zijnde/ 'tselve veroverden/ ende daer na de stad. Dit werd gehouden voor een seer goede sake voor de vereenichde Landen. De Prins van Parma 'tselve ter herten nemende/ bout een schans ter Heyden ^†/ om dese stad weder te beleggen/ doch te vergeefs also die by Prins Maurits haest wert gewonnen. Ontrent Sevenbergen hadden de Heeren Staten een schans/ die Parma oock meende te vermeesteren/ maer werd mannelick afgeslagen. De Provintien van Gelderlant ende Uytrecht/ ⁺ noodig van doen hebbende eenen Gouverneur ^†/ door het afsterven van haren voorgaenden/ hebben Prins Maurits daer met vereert/ als 'tselve waerdig zijnde/ die den selven last heeft aengenomen. De Ligeurs/ also de Koning van Vranckrijck/ Henrick de vierde/ de stad van Parijs so strenge benaut ende belegert hadde/ dat den hongers-noot daer seer groot is geworden/ syn genootsaeckt geweest hulpe te versoecken vanden Spaenschen Koning/ die haer tot ontset heeft toegeschickt den Prins van Parma, dewelcke uyt Nederland met zijn volck vertreckende na Vranckrijck de Parisianen heeft ontset ^† Onderwijlen ⁺ hebben de Heeren Staten/ in Mey 1590/ te velde gebracht onder haren Gouverneur een statich Leger/ ende heeft Prins Maurits daer door gebout/ onder de stad Nimmegen/ de schansse Knotsenburch/ ende de schansse vande Voren ^†/ voor de Heeren Staten bekomende Hemert ^†/ Elshout/Creveceur/ ende Heyl. De Grave van Mansvelt krijgt het beleyt van't Gouverneurschap in Parmas plaetse/ ⁺ gedurende zijn afwesen. De Keyser Rudolphus ^† heeft op dese tijt door zijne Ambassadeuren versocht dat de Heeren Staten wouden in handelinge van vrede komen met den Koning van Spanjen; van zijne Majesteyts wegen soude alles bygebracht werden dat tot eendracht ende een goet accoort soude konnen dienen; de byeenkomste daer toe ordonneerende te Ceulen. De Heeren Staten antwoorden: Wy bedancken zijne Majest. ootmoedelijck vande eere ende vrientschap ons bewesen/ doch hadden wel gewenscht dat zijne Majest. de kost ende moeyte van dese besendinge aen ons gedaen/ hadde

† Heranguiere: Lees: Heraugière; 3 Maart 1590.

+ Breda door een Turfschip voor de Heeren Staten bekomen.

† Ter Heyden: Ruim een uur ten N.W. van Breda.

+ Prins Maurits Gouverneur van Gelderlant ende Uytrecht. Parma treckt na Vranckryck ende ontset Parijs.

† Gouverneur van Gelre en Utrecht was de graaf van Nieuwenaar geweest; hij overleed, nadat hij te Arnhem op 5 Oct. 1589 ‘besichtede ontrent het Buscruyt eenighe nieuwe inventien, alwaer het vyer vande Tortsen int Cruyt gecomen is’.

† De Parisianen ontset: 19 Sept. 1590; de vijandelijkheden voor Parijs waren begonnen in Mei.

+ Anno 1590 der Heeren Staten Leger te velde.

† Schansse vande Voren: Het vroegere eilandje Voorn, onder Heerewaarden; tusschen Bommelerwaard en Land van Maas en Waal.

† Hemert enz.: Zie blz. 153. Elshout: Ten Z. van Heusden. Crèvecoeur: Toen nog een nieuw fort, ten N. van 's-Hertogenbosch.

+ Anno 1591. Keyser Rudolphus versoeckt handelinge van vrede tusschen den Spanjaert ende de Staten te maken 'twelck af werd geslagen.

† Keyser Rudolphus II (zie blz. 100) knoopte hier aan bij klachten van den Westfaalschen Kreits (zomer 1590) over overlast door het krijgsbedrijf.

[p. 155]

gespaert/ also daer geen vaste/ of geloof-houdende vrede met Spanjen voor haer te maken was/ 'tselve al te dickwils beproeft hebbende/ gelijck sy zijne Majest. met verscheyden bondige redenen daer van onderricht deden. Door de kloecke beleydinge vanden getrouwen wackeren Helt ende Gouverneur Mauritius, ende de voornemelycke ⁺ bestieringe Gods/ hebben de Heeren Staten desen Jare onder haer gebied ende macht gekregen/ eerst de Zutphensche schans/ daer na den 30. Mey de stad selfs. De ⁺ stad Deventer den 10. Junij daer aen. Delfzijl/ de schans vanden Opslag/ ende Immentil ^† zijn in korten dagen gevolgt. Oock is mannelick ontset Knodsenburch/ het welcke de Prins van Parma sterck hadde belegert; Parma daer ontrent (door middel van een stercke hinderlage die zijn Excell. hem maeckte) een groot verlies in zijn volck krijgende. Van Knotsenburch is desen victorieusen Prins/ in alder yl met 4000 voetknechten ende 7 vanen ^* ruyters getrocken na Zeelant/ ende sich landende int lant van Hulst/ heeft de stad ende 'tland van Hulst mede vermeestert den 24. Septembris. Van daer 'tselve volck met haren Gouverneur ^†/ weder optreckende na Nimmegen/ hebben de selve stad gedwongen den 22. October 91 oock over te geven onder 'tRegiment der Heeren Staten. Alle dese seer heerlicke victorien heeft God aende vereenigde Landen verleent in vijf maenden tijts/ waer door Gods Kercke ende 'tlieve Vaderlant is gebracht in een meerder ende versekerder staet.

Soo Prins! gaet wel gemoet, vry uwen vyand tegen!
Ontsiet hem niet een hayr; God sal door zynen segen

U geven d'overhand: Want hy nu het gebet

Verhoort heeft van syn volck, end 'op haer saken let.

Syn gramschap die daer was so over ons ontsteken,
Is met geluck en heyl nu van ons af geweken,

End' die daer saten vast in weelden en geluck,

Gaen nu verdrietig heen, end' sitten inden druck.

Fide Domino, & ille efficiet.
Aen allen kant/ Werckt Godes hant.

Savorez & voyez que l'Eternel est bon: o que bien heureux est l'homme qui se retire vers lui! ⁺

+ Voornemelycke: voorname, hooge.

+ Zutphen, Deventer, Delfzyl, Opslag, Immentil, Hulst ende Nimmegen by d'Heeren Staten gewonnen. Knotsenburg ontset.

† Opslag ende Immentil: Twee forten in West-Groningen; het eerste bij Munnekezijl aan de Lauwers; het tweede ‘een mijle van Groeninghen (tusschen Zuythorn ende Midtwolde)’.

* Vanen: vendels.

† Haren Gouverneur, d.i. Prins Maurits.

+ Pseau. 34.

[p. 156]

1.

GEluckig is het Land,,

Dat God den Heer beschermt,,

Als daer met moord en brand,,

De vyand ront-om swermt,

End'datmen meent hy sal

't Schier overwinnen al,

Dat dan, dat dan, dat dan Hy

selfs komt tot den val.

2.

De Hoeder Israels

Die slaept noch sluymert noyt,

Hy helpt uyt veel gequels

Syn volck, 'twelck was verstroyt

Door 'tSpaensche boos gebroet

End' doet haer noch dit goet,

Dat self, Dat self, Dat self, De

vyand loopen moet.

3.

Gelyck 'tvolck in een schip,

'tWelck hort, en stuyt, en steeckt,

Alst komt op eene klip,

Van ancxst het sweet uytbreeckt.

So staet nu oock confuys

Maraen met zyn gespuys,

Die nu, Die nu, Die nu met

schand moet loopen t'huys.

4.

Gedanckt moet zyn de Heer,

De God die eeuwig leeft!

Dat hy ons t'zynder eer,

Dees overwinning geeft;

Wat wonder heeft de kracht

Des Heeren al gewracht?

O Heer! O Heer! O Heer! Hoe

groot is uwe macht!

Wanneer nu Parma uyt Vranckrijck nae Nederland was getrocken/ soo is den Koning van Vranckrijck/ ⁺ zijnde seer gesterckt ende gestijft/ door de hulpe ^† die hem de Majesteyt van Engelant/ ende de Heeren Staten der vereenigde Landen hadden toegeschickt/ andermael met zijn macht voor Parijs gevallen; de stad inde uyterste hongers-noot brengende: waer door de Ligeurs hulpe versochten aenden Paus ^† ende aenden Koning van Spanjen/ die den Prins van Parma ^† belaste om sich andermael

+ Anno 1592. Parma treckt voor de tweede mael na Vrancryck, ende stelt Mansvelt in syne plaets.

† De hulpe, die Hendrik IV van Elisabeth ontving, bestond in 4000 man onder Essex; de Staten-Generaal leenden 30000 schilden; ook troepen en oorlogstuig.

† Paus Gregorius XIV (1590-'91) was inderdaad vuur en vlam voor de Liga; de Paus wierf troepen, om in den strijd in te grijpen (voorjaar 1591); hij overleed reeds in Oct.

† De Prins van Parma was al Febr. 1592 in ongenade. De Koning droeg don Pedro Enriquez de Azevedo, graaf van Fuentes, op, hem zijn terugroeping te gaan aanzeggen (Juni 1592). Parma had zich Nov. 1592 ten derden male naar Frankrijk begeven; hij was nog niet hersteld van een wond der vorige campagne, en kwam niet verder dan Atrecht, waar hij 3 Dec. 1592 overleed. Inmiddels was graaf Fuentes - hij was een zwager van Alva - hier aangekomen. Hij bracht geen wijziging in de waarneming der landvoogdij door den ouden graaf van Mansfeld; maar, zonder den titel, was hij hier toch de wezenlijke machthebber. Hij bleef hier ook naast aartshertog Ernst van Oostenrijk (landvoogd 1594-'95), en bekleedde nogmaals een interimaat, na diens dood, tot de komst van aartshertog Albertus (Febr. 1595 tot Febr. 1596).

[p. 157]

met macht te vervoegen nae Vranckrijck/ ende de benouwde te hulpe te komen/ gelijck hy dede/ stellende den Graef van Mansvelt weder in zijn plaetse. De Heeren Staten ondertusschen hebben seer noodig geacht dese gelegentheden waer te nemen/ onder 'tbeleyt van haren Gouverneur een Leger ^{+ +} te velde brengende; waer mede sy bequamen Steenwijck den 4. Julij 92/ den 30. Julij Otmarsum/ den 12. Septembris Coevoorden. Is oock de stercke stad Geertruydenberg (die den landen te water veel ongemacken maeckte) in Martio 93 beleyt/ ende den 23. Junij daer aen mede by den Heeren Staten gewonnen/ niet tegenstaende dat Mansvelt met een machtiger leger/ als d'Heeren Staten daer vooren hadden/ quam om de selve stad te ontsetten. Inde maent van December 92/ is den Prince van Parma tot Atrecht overleden/ die lang' hadde gaen quellen ^*/ ende soo men meende door een Spaensche vyge ⁺ vergeven was. De Koning van Spanjen sent in plaetse den Graef van Feuntes ^† tot Gouverneur; dewelcke een Spanjaert ende vanden huyse ende maegschap was van Duc d'Alve. Inden jare 93 heeft men doen brantschatten Lutsenburch ende Vlaenderen/ doende aldaer oock eenige tochten/ door 'twelcke alles de E. Heeren Staten eenige goede sommen gelts tot behulp haerder oorloge bequaemen. In Januario 1594 is hier te lande den Eershertog Ernestus van Oostenrijck ^† broeder des Keysers Rudolphi, ⁺ afgesonden van den Spaenschen Koning/ om de landen te dienen als Gouverneur in plaets vanden Graef van Feuntes, die te rugge ontboden werd. In't begin zijnder regeringe/ heeft hy de E. Heeren Staten Generael der vereenigde landen gesanten toegesonden/ om te treden in seecker acord ende handelinge mette selve/ waer op de Heeren Staten schriftelick den selven Ernesto antwoorden/ ⁺ dat sy in geenen deele van sinne waren in gespreek met den Spanjaert te treden/ also hen/ ende al de

+ Steenwyck, Otmarsum ende Coevoorden by de Heeren Staten gewonnen.

+ Anno 1593 Geertruydenberg mede vermeestert.

* Quellen: kwijnen, sukkelen.

+ Parmas doot. Graef van Feuntes inde plaetse.

† Graef van Feuntes: Lees: Fuentes. Zie vorige aanteekening.

† Ernestus van Oostenrijck kwam hier zoowel om de Nederlanden te besturen, als met het oog op de successie in Frankrijk. Filips II had de Liga gemakkelijk overreed, aan de Staten-Generaal van 1593 zijn dochter Isabella Clara Eugenia (uit zijn derde huwelijk met Elisabeth, de dochter van Hendrik II) als candidate voor den Franschen troon voor te stellen. Toen bezwaren, ingevolge de ‘Salische wet’, oprezen, werd hun de candidatuur van haar bruidegom: Ernst van Oostenrijk aangeprezen. Onmiddellijk daarna verklaarde Filips zich ook bereid, een Franschen prins voor haar te kiezen (Juni 1593). Enkele weken later zwoer Hendrik IV echter zijn ketterij af.

+ Anno 1594. Ernestus van Oostenryck Gouverneur vanden Koning, in Feuntes plaets.

+ Valsche aengeboden Spaensche vrede.

[p. 158]

werelt kenbaer was/ dat daer onder niet en schuylde dan bedrog/ gelijck sy dat meermalen tot haren ongelucke hadden vernomen; ende dat te min also alreede by den Spanjaert twee uytgemaeckte ^* afgehuyrde moordenaers ^† waren gejustitieert/ namelyck eenen Pieter du Four met eenen Michiel Renichon/ die den Vorst Maurits hadden voorgenomen te vermoorden. Van sinne zijnde van den God des Hemels te verwachten een goede gewenschte uytkomste deser strenger oorloge. De vrome ende ⁺ strijtbare Helt Graef Willem van Nassou ^† Gouverneur van Vrieslant etc. sterckt Belling-wolder-Zijl/ ende verovert Wedde/ ende den pas der Bourtange/ daer hy een fort op maeckt. Hier tegens wind den Spanjaert Otmarssum/ dewelcke belegert hebbende Coevoorden/ ende het nieu gemaeckte fort op de ⁺ Bourtange/ heeft door de kloeckheyt van den Prins Maurits met schande moeten opbreken. Den 23. Julij 94 is de groote vermaerde ende stercke stad Groeningen oock gekomen onder het gebied der Heeren Staten generael/ niet tegenstaende uyt de selve groote tegenweer werd gedaen/ de generaliteyt aldus seer versterckende met de stad ende ommelanden.

Weest nu van herten blyd', oprechte vrome menschen!
Hoe kont ghy meerder goet hier op der aerden wenschen?

Merckt hoe de goede God aen uwer nu gedenckt!

End' wat hy u al goet door syn genade schenckt.

Wel heeft de Heer geseyt door een van zyn Propheten:
Ick sal myn kind'ren noyt verlaten noch vergeten,

Ick hebs' als eenen ring gedruckt aen myne hand,

End' moeten koopen met myn alder-dierste pand.

Immensa est, finemque potentia caeli non habet: & quicquid superi voluere peractum est. ⁺

Gods wegen schillen veel van 'smenschen kromme wegen/ ⁺
Dat hier is meest veracht/ heeft 'tmeest geluck verkregen.

O Dieu! ta Justice est comme hautes montagnes, tes jugemens sont un grand abisme. Combien est precieuse ta gratuité! aussi les fils des hommes se retirent sous l'ombre de tes aisles. ⁺

* Uytgemaeckte: er op af gezonden.

† Afgehuyrde moordenaers: 27 Mei 1594 antwoordden de Staten-Generaal aan aartshertog Ernst inderdaad in dezen geest. Zij verweten met name Fuentes een ware centrale van sluipmoordenaars te organiseeren: een doctor Lopes voor koningin Elisabeth, een Andrada voor Hendrik IV (‘met eenen Ruycker van Bloemen ofte Roosen, met fenijnighen poeder versien’), een Michiel Reinchon, ‘hem anders noemende Triviere, priester Namurois’, voor Maurits. - Pierre du Four (‘soldaet, gebooren van Nivelle’) was een op zichzelf staand geval. Hij moest een aanslag op Bergen op Zoom combineeren met een aanslag op Maurits. Beiden zijn terechtgesteld; de eerste in Juni, de tweede in Nov. 1594. Men leze: twee uytgemaeckte, bij den Spanjaert afgehuyrde!

+ Graef Willem van Nassou, &c. goede diensten.

† Willem van Nassou: Zie voor Willem Lodewijk, blz. 123.

+ Coevoorden ontset, Groeningen gewonnen by de Heeren Staten. Anno 1594.

+ Ovidius.

+ J. de Bruyne.

+ Pseau. 34.

[p. 159]

1.

AL woud'ick,, Hoe soud'ick,, Volkomen danck,,

Bewysen God den Heer?

Myn sinnen,, Van binnen,, Syn veel te kranck,,

Int geven van syn eer.

Want syn genaed,, Is inder daet,
Veel grooter dan,, 't Gespan,, Des werelts staet.

2.

Myn herte Vol smerte Voorheen gequelt

End' schier van ancxst verstickt,

Noch teder Wert weder Gerust gestelt,

End' vanden Heer verquickt.

Daer ick terstont ^* Haest viel te grond,
Door droefheyts smert, Daer werd Ick nu gesond.

3.

O Heere! Vermeere Toch in dit Land

U rycke voort en voort:

Hout stadig Genadig Aen ons de hand,

End' 'svyants ryck verstoort;

So sullen wy Verheugt en bly,
Met herten lust Gerust Steets loven dy.

De Ligeurs in Vranckrijck ziende dat sy met macht den Koning niet konden uyt 'tveld slaen/ ⁺ hebben hem gepoogt te doen ombrengen/ daer over eenen Jean Chastelet ^† afhuyrende om zijne Majesteyt te vermoorden/ dewelcke den Koning meynende de kele af te steken/ heeft den selven/ missende/ een van zijne voorste tanden met een mes uytgedout. De Koning onderricht zijnde dat de Jesuyten ⁺ hier van oorsaecke waren/ heeft hare geheele ordre uyt zijn rijck gebannen/ ende scherpelijck

* Terstont: nog kort geleden.

+ Anno 1594. Coning van Vranckryc een tant uyt de mont gesteken.

† Jean Chastelet, of Châtel, was een oud-leerling van het Jezuïeten-college te Clermont. 27 Dec. 1594 trachtte hij, midden in het hofgewoel, den Koning te dooden, toen deze een bezoek bracht aan Gabrielle d'Estrée. Hendrik IV werd gewond aan de bovenlip. De dader compromitteerde zijn leermeesters; althans het Parlement van Parijs vond het goed, dit zoo voor te stellen. Binnen het ressort van dit Parlement werden de Jezuïeten uitgebannen. Niettegenstaande dit incident hield Paus Clemens VIII (1592-1605) toch vast aan de absolutie van den voormaligen ketter, Hendrik IV. Zij vond 17 Sept. 1595 te Rome plaats.

+ Jesuyten uyt Vranckryck gebannen ende oorlog tegens Spanjen uytgeroepen.

[p. 160]

gelast te moeten vertrecken den 29. Decembris 94; ende vooerders tegens den Spaenschen al om laten publiceren openbare oorloge ^†/ van wegen dat den Spanjaert/ daer de Ligeurs het meeste steunsel aen hadden/ de reden was der bloediger Inlantscher oorlogen van Vranckrijck. Door dese afroepinge der oorloge zijn veel plonderingen ende verwoestingen van landen ende luyden in Arthois ende Henegouwe ⁺ gevallen. Het Italiaensche Chrygsvolck des Eershertogs Ernesti, overmits hare groote achterstellige gagien/ zijn in mutinatie gekomen/ haer begevende onder de sauveguarde ^* der Heeren Staten ⁺ Generael. De Gouverneur van Breda/ Joncker Charles de Herauguieres krijgt/ met behendigheyd de stad Hoey ^† in't land van Luyck/ die de Bisschop wederom hard belegert ende weder krijgt. Op den 21. ^{+ +} Februarij 95 is binnen Brussel overleden den Eershertog Ernestus, in wiens plaets uyt Spanjen afgesonden word den voorgenoemden Graef van Feuntes ^†. De Graef van Embden ^† verschil hebbende met de regeerders der stad Embden/ hebben de Heeren Staten Generael hen laten gebruycken als middelaers/ om de partyen te bevredigen/ tot des stadts verseeckerheyd 1000 soldaten daer in sendende. In dese tijdt heeftmen besloten uyt de Landen van Hollant ende Zeelant eenige schepen te senden/ ⁺ om daer mede Noordt-waerts op ^† te soecken den kortsten weg naer Oost-Indien: maer d'eerste schepen zijn onberichter saecken weder gekeert; doch daer toe andere gereet gemaeckt zijnde/ om de selve landen te beseylen voor by de Cabo de bonne Esperance ^†, is wel geluckt/ met groot profijt/ 'tsedert wanneer de selve vaerd in de vereenigde Landen seer heeft toegenomen. Wanneer nu de Legers der Heeren Staten/ als des vyants/ noch te velde waren/ ende dat de belegeringe van Grol ^† was gebrooc-

† Openbare oorloge tegen Spanje werd door Hendrik IV ‘à son de trompe et cry public’ uitgeroepen, 17 Jan. 1595. Dat het open oorlog worden zou, kon iedereen zien vóór den aanslag van Châtel.

+ Mutinatie van Ernesti volck.

* Sauveguarde: bescherming.

+ Anno 1595. Hoey verovert, ende weder verloren.

† De stad Hoey was van 8 Febr. tot 20 Maart 1595 in handen van Heraugières, die zoo samenwerkte met de Fransche legers.

+ Eershertog Ernesti doot.

+ Graef van Feuntes in plaetse.

† De Graef van Feuntes (zie blz. 157) was nog steeds hier te lande.

† De Graef van Embden is graaf Edzard II van Oost-Friesland († 1599). Met deze bezetting begint de geschiedenis van onze N.O.-barrière.

+ Oost-Indische vaerd begonnen inde Nederlanden.

† Noordt-waerts op: Deze regels moeten volstaan, om de nagedachtenis van Willem Barentsz († 1597, na de overwintering op Nova-Zembla) te eeren. De hoop op dien noordelijken weg is eigen aan de jaren 1593-1597.

† Voor by de Cabo de bonne Esperance voer 2 tot 4 Aug. 1595 Cornelis de Houtman (op de Mauritius, en mèt de Hollandia, de Amsterdam en het Duyfken) ten anker in de Mosselbaai. Een tocht van 14½ maand - met 5 maanden oponthoud op Madagaskar - bracht hem 26 Juni 1596 voor Bantam. 11 en 14 Aug. 1597 waren drie van de vier schepen weer binnen, ‘in patria’.

† Grol werd door Maurits belegerd: 4-20 Juli 1595.

[p. 161]

ken/ soo isser een hard treffen geweest tusschen de Nassouwsche Graven, Philips, Lodewyck, ende ⁺ Ernst, gebroeders ^†/ als den Jongen Graef van Solms, tegens des vyants troupen/ daer al de Graven voornoemt gevangen werden/ behalven Graef Lodewyck, die het ontreed ^*/ de Graven, Philips van Nassou ende van Solms, (ontfangen hebbende sware quetsuren) zijn inde gevangenisse gestorven/ ende Graef Ernst is gerantsonneert ^* ende gelost geworden. Op den vierden ^† November 95/ is de stad Weerd by de soldaten der Heeren Staten gewonnen/ den Graef van den Berg ^† daer binnen vindende/ ⁺ die mede rantsoen ^* betaeld hebbende/ is ontslagen. De stad Liere ^† is door practijcke ende beleyd vanden ⁺ voorsz. Gouverneur Herauguiere ingenomen/ doch door de disordre die in het plonderen geschiede/ is der Staten volck weder daer uyt geslagen/ met verlies van de haere. Cameryck is by den ⁺ Graef van Feuntes ingenomen.

Alst dickwils binnens huys al vreucht is naer ons wenschen,

Staet droefheyt voor de deur, verteerend' onse jeucht,

Doch God stiert alle ding ten besten voor ons menschen,

Hy slaet en hy geneest, naer droefheyt komt de vreucht.

Elck ding heeft synen tyd; nu geeft de Heer zyn segen,

Dan straft hy wederom, en vordert soo syn eer,

Na harde vorst en droogt verleent hy weder regen.

Het liefste kind word meest besocht van God den Heer.

Scilicet interdum miscentur tristia laetis. ⁺
Die geestelijcken sterft/ sal't sterven nimmer vreesen; ⁺
Die sterft voor dat hy sterft/ die moet geluckig wesen.

Car nous scavons que si nostre habitation terrestre de ceste loge est destruite, nous avons un edifice de par Dieu. ⁺

+ Anno 1595. De Graven Philips van Nassou ende van Solms doot.

† Philips, Lodewyck, ende Ernst, gebroeders, zijn zoons van Jan den Ouden van Nassau-Dillenburg (1559-1606), en dus broers van den Frieschen stadhouder Willem Lodewijk (zie blz. 139); Ernst is de latere stadhouder van Friesland, Ernst Casimir (1620-'32). Het was een ruitergevecht voorbij Wezel aan de Lippe, 2 Sept. 1595

* Ontreed: ontkwam, ontvluchtte.

* Gerantsonneert: vrijgekocht.

† Op den vierden: 24 Nov. zegt Van Meteren.

† Graef van den Berg: Hendrik, graaf van den Bergh is de zevende zoon van Willem van den Bergh (zie blz. 53); in den tijd van Frederik Hendrik was hij opperbevelhebber van de Spaansche troepen (1632!).

+ Weert by de Staten gekregen.

* Rantsoen: losgeld.

† Liere: 14 Oct. 1595.

+ Aenslag op Liere gemist.

+ Cameryck by Feuntes gewonnen.

+ Virgilius.

+ Theodorus Rodenbrug.

+ Paul aux Corinth.

[p. 162]

1.

GE luckig is hy die leert sterven,

D'wyl hy leeft,

End'sich tot God, ons aller leven erven,,

Vroeg begeeft.

'tAerdsche goet, Oock hoe soet,,

Voor het Hemelsch eeuwig niet en acht,

End'van't quaet sich wacht.

2.

Die daer steets gaen in 'sHeeren wegen,

Sullen weer

Daer voor verkrygen grooten segen

Van den Heer:

'sHemels kroon Is haer loon,

Of sy schoon Hier hadden al wat stryt,

Voor een kleyne tyt.

3.

De Heer is waerheyt, weg, en leven,

'tHemelsch' broot.

De weg die laes! daer leyt beneven,

Is de doot.

Smal ist pat, 'tGene dat

Naer den schat Des Hemels henen treed,

'tAnder ruym en breet.

In dese tijdt hebben haer verscheydene vyants schepen uyt Duyn-kercken in zee begeven/ daer van eenige/ groote schade aende Nederlantsche koopluyden ende schippers gedaen hebbende/ zijn bekomen/ ende de Capiteynen ende Boots-gesellen daer van opgehangen/ tot exempel van andere. In de Nederlanden is uytSpanjen gearriveert den Eershertog Albertus van Oosten-Ryck ^†, des Keysers

† Albertus van Oosten-Ryck (1559-1621) was opgevoed aan het hof van Filips II. Kardinaal (1577), onderkoning van het door Spanje veroverde Portugal (1581); daarna aartsbisschop van Toledo (1595), maar niet gewijd. Sinds 1593 was hij weer aan het hof, om den ziek geworden Koning bij te staan. Het aartsbisdom hielp den aartshertog alleen aan een statig inkomen; priester was hij niet; zijn hoogste wijding was die van subdiaken; huwelijk bleef dus mogelijk. Mei 1598 zegde Filips II hem de hand van zijn dochter Isabella (zie blz. 157) en de Nederlanden als bruidschat toe. Paus Clemens VIII gaf den aartshertog toestemming, den geestelijken stand te verlaten; 13 Juli 1598 legde hij zijn kardinaalsgewaad neer op het altaar van de bekende processie-kerk van O.L.V. te Hal. Albertus was toen al ruim twee jaar in de Nederlanden, waar hij Febr. 1596 was aangekomen. In den winter van 1598/99 nam de Landvoogd verlof, reisde naar Valencia, trouwde Isabella. Filips II was toen reeds overleden (13 Sept. 1598). De aartshertogen Albertus en Isabella hielden hun intocht in Brussel 5 Sept. 1599.

[p. 163]

Rudolphi, ende des overleden Ernesti broeder/ Cardinael, Viceroy van Portugael; om het Gouverneurschap ⁺ te bedienen over de Nederlanden gelegen onder 'tSpaensch geweld. Met hem is mede af gekomen Philips, Prins van Oranjen ^†, Graef van Buren, &c. die Duc d'Alf Anno 1568 uyt de hooge schoole van Leuven/ met geweld wech geruckt hadde/ als hier voren verhaelt is. De Vorstelijcke Cardinael die wint de kroone van Vranckrijck af/ de steden Calis ende Ardres ^†. Daer na heeft hy in Augusto 1596 gekregen de stad Hulst in Vlaenderen/ met groot verlies van zijn volck. Verrast wijders de stad Amiens: doch zijne Majesteyt van Vranckrijck weder alle moeyte ende neerstigheyt aenwendende/ ⁺ krijgt de selve stad weder. Ende op dat desen Cardinael/ de bysondere lust ende yver die hy hadde totte Roomsche Religie/ de gantsche wereldt door mochte bekent maken/ bestaet hy een afgrijselijcke ⁺ daet int werck te stellen/ om den Paus ende den Koning van Spanjen als Opper-ketter-meesters ende Inquisiteurs te behagen: want hy toestaent dat eene seer eerbare Godvruchtige Jonge dochter/ genaemt Anneken van den Hove ^†, gevangen binnen der stad Brussel/ om haers geloofs bekentenisse/ ⁺ de Gereformeerde Religie belydende te zijn de suyvere ende oprechte leere des H. Evangelij/ levendig inde aerde werde gedolven.

O Heere Jesu Christ! ghy konne't al beschouwen,

Uyt dynen hoogen throon, wat dat de mensche doet,

End' oock hoe dat u bruyt doorkerft word en doorhouwen,

U Bruyt! die ghy soo dier gekocht hebt met u bloet.

'tGeen ongeschonden bleef by d'Heydensche vyanden;

Dat mach by desen hoop niet blyven ongeschend,

Sy snyden't al in stucx, verscheuren't met haer tanden,

Dat't alles beven moet wat datter is ontrent.

+ Anno 1595 en 1596. Eertzhertog Albertus als Gouverneur der Nederlanden met den lang-gevangenen Prins van Oranjen Graef van Buren, &c. t'samen uyt Spanjen gekomen.

† Philips, Prins van Oranjen (zie blz. 41) leefde, als regeerend Prins van Oranje, teruggetrokken en zonder invloed, te Brussel. Hij regelde in 1609 een boedelscheiding met Prins Maurits, waarbij hij de Bourgondische bezittingen en die in Brabant en Vlaanderen behield. Bij zijn dood in 1618 erfde Maurits.

† Calis ende Ardres (± 20 km ten Z.O. van Calais), genomen April-Mei 1596; Hulst volgt: Juli-Aug.; Amiens: Maart 1597, maar toen was het geld al weer op.

+ Calis ende Ardres met Amiens by den Cardinael gewonnen.

+ Hulst mede by hem vermeestert.

† Anneken van den Hove is ‘in desen Somer’ (1597), zegt Van Meteren, ‘ende volghens de oude bloedighe Placcaten’ (1550; zie blz. 26) terechtgesteld.

+ Anneken vanden Hove tot Brussel levendig in de aerde gedolven.

[p. 164]

 

Pontifices nunquam martia bella decent.

 

De cappe mettet swaert/ En zijn niet wel gepaert. ⁺

Pilatus wiesch zijn hand/ maer binnen in zijn ziel ⁺
Hy meer van 'sKeysers gunst als vande waerheyd hiel.

Et Christ veut que les siens francs de peins & d'ennuy, ⁺
N'ayent, apres leur mort, autre logis que luy.

1.

Jan. ACh bitterheyt!

Ach! ach! waer vlieden wy?

P. Wel! waerom dus geschreyt?

J. 't Is vande tyranny,

Die ick, Met schrick,

Hoor aen,, Maraen,, Doet spaen ^*,,

't Volc levend' onder d'aerd,

Haer joncheyt hy niet spaert.

2.

J. Een Maegt, die daer

Was in Gods woord geschickt,

Wort van de Spaensche schaer

In d'aerden muyl verstickt.

Hoor doch 'tGekroch! ^*

P. Wat och! Heeft noch

'tBedrog 'tSchoffieren en 'tgeschend,

End' dit gemoord geen end?

3.

J. De Cardinael ^*

Bewyst hier door voorwaer,

Dat hy ons al te mael

Soud' dooden, kond hy maer.

P. Doch 'tsal Niet al,

U mensch Naer wensch

Vergaen, Wanneer ghy seer belaen

Sult voor Gods oordeel staen.

+ Baudartius.

+ Hofferus.

+ Du Bartas.

* Spaen: spitten (spaden), begraven.

* Gekroch: gekreun.

* Cardinael: aartshertog Albertus.

[p. 165]

J. Ach bitterheyt!

Ach! ach! waer vlieden wy?

P. Wel! waerom dus geschreyd?

J. 't Is vande tyranny,

Die ick,, Met schrick,,

Hoor aen,, Maraen,, Doet spaen,,

't Volc levend' onder d'aerd,

Haer joncheyt hy niet spaert.

Hare Majesteyt van Engelant neemt voor met groote courage den trotsen/ machtigen Spaenschen Coning in zijn eygen Lant te bevechten. Rust derhalven toe een schoone armade schepen ter Zee/ daer by de Heeren Staten haere Majesteyt tot hulpe schicken 24 wel gemonteerde schepen. Dese t'samen ⁺ zijn wel aengekomen te Calis Malis in Andolousie ^†/ alwaer gevonden werden een goet deel schoone ⁺ schepen die hen toerusteden na de West-Indien/ dewelcke alle werden vermeestert ende verbrant/ het geschut ende koopmanschappen daer af gehaelt/ ende de stad geplondert. Naer dat nu eenige dagen d'Engelsche mette Nederlanders hen hier hadden onthouden/ zijn victorieus met goeden buyt na huys gekeert. Sijn Princelijcke Excellentie Maurits krijgt te deser tijdt seecker onderricht dat den vyand een grooten hoop volcx by een vergaderde ontrent Turnhout ^†/ om mette selve eenen aenslag ⁺ te maken/ ende eenige plaetsen/ door middel van den harden vorst/ te vermeesteren. Waer door onse Prins bewogen werd' de selve te gaen besoecken/ sterck zijnde 4 regimenten voet-knechten ende 5 vanen ruyters. De vyand d'aenkomste des Princes vernemende/ is geweken; doch achterhaeld zijnde van de Ruyters der Heeren Staten/ zijn onder't beleyt van den hoog gemelden Prins so aengetast/ dat des vyands heele troupen geslagen werden/ ende den oversten van hen/ den Grave van Waracx ter

+ Annis 95 & 96.

† Calis Malis in Andelousio is een zeemansnaam (het verkeerde Calais?) voor Cadix; de stad werd geplunderd en gerantsoeneerd (eerste weken van Juli 1597) door Howard, Essex en Van Duivenvoorde; het Nederlandsche eskader stond onder Engelsch bevel, maar voer de ‘vlagge mette coleuren van Orange, Blanche et Bleu ende twapen van de Generaliteit in tmidden geschildert’; men schatte de toegebrachte schade op 20 miljoen dukaten.

+ Calis Malis ingenomen by de Engelsche ende der Staten schepen.

† Ontrent Turnhout: 24 Jan. 1597; voor den Spaanschen bevelhebber Waracx, lees: Varax.

+ Anno 1597. Slag van Turnhout, ende groote victorie vanden Prince Mauritio.

[p. 166]

⁺ plaetse doot bleef/ veele gevangens bekomende. Sijne Majesteyt van Vranckrijck (van wegen de groote macht zijner vyanden) is in sulcken nood van volck ende geld/ dat hy vreesde perijckel te lopen/ sonder bystand/ om selfs gedempt ^* te worden/ 'twelcke de Heeren Staten verstaende/ zijn beweegt om zijne Majesteyt hulpe te senden van volck ende geld/ schepen van oorloge/ ende andersins; waer door met Gods hulpe de saecken zijns Majesteyts wel uytgevallen zijn. De selve daer voren willende danck-baerheyd bewijsen; heeft zijn recht d'Aubeyne ^{* †} quijt gescholden aen alle den Nederlanders onder der Heeren Staten gebied zijnde; een recht van sodanige kracht/ dat wanneer eenen vreemdeling in Vranckrijck quam t'overlijden/ alle de nagelaten goederen mosten komen aende selve kroone. De brieven van represalien werden oock opgehouden. De onop-houdelicke neerstigheyt/ de groote wetenschap/ als den sorg-dragenden yver tottet welvaren der vereenigde Provintien/ heeftmen desen Jare 97 besonderlijck ⁺ konnen bemercken in onsen Vorstelijcken Prince Mauritio, Gouverneur der vereenigde Landen/ als Capiteyn Generael ende Veldt-overste van het leger der Heeren Staten; want in drie maenden tijts heeft hy (door Godts segen) van den machtigen Spanjaert verovert/ den 1. Augusti Alpen ^†/ den 21. Augusti de stad Rijnberck/ daer nae de stad ende 'tCasteel Moers; Van daer/ over den Rijn getrocken zijnde mettet voorsz. leger/ den 28. Septembris Grol/ Breefort/ ende den 12. Novembris de stercke stad Lingen; Niet tegenstaende dat alle dese plaetsen wel voorsien waren van oorlogs-gereetschappen/ ende beset met oude kloecke guarnisoenen/ geacht sterck 5000 mannen/ onder 'tgebied staende van Graef Frederick vanden Berge ^†/ ende ander oude/ ervarene/ ende kloecke Colonnellen. Het geschut ende de schepen by de Heeren Staten aldaer bekomen zijn groot geld waerdig geschat/ alles goet om te gebruycken tegens haren vyand/ die hier door dapperlick verswackte. Hier door werd den doorgang des Rijns seer bevrijt/ als oock de Landen van Zutphen/ Overrysel/ Drenthe/ Twente/ Vriesland ende Ommelanden/ die daer naer seer hadden verlangt. Daer werd gegist dat de groote der gewonnen landen wel so veel was als het vierde paert ^* der xvii Provintien konde bedragen. Alle dese victorien

+ De Coning van Vranckryc hulpe krygende van de Staten der Nederlanden, doet wederom vergeldinge aen de inwoonders der selver.

* Gedempt: omgebracht.

* Recht d'Aubeyne: het recht van den koning op de nagelaten bezittingen van in zijn land wonende vreemdelingen.

† Recht d'Aubeyne: Achter de vermelding van dit prijsgegeven recht gaat schuil het voor de jonge Republiek-in-wording glorieuze feit van het drievoudig verbond van 1596: de Republiek en Engeland en Frankrijk!

+ Treffelycke victorien vanden Prince Maurits.

† Alpen enz.: Voor Alpen, zie blz. 143; het was overigens 8 Apr. 1597. Voor Moers (Meurs) vermeldt Van Meteren: 3 Sept.; voor Breefort (Breedevoorde): 12 Oct. Valerius vermeldt niet: Enschede, Ootmarsum, Oldenzaal (alle in Oct.), maar springt dadelijk over op Lingen. Door deze campagne werd de ‘tuin’ der Nederlanden gesloten.

† Graef Frederick vanden Berge was de oudere broer van graaf Hendrik (zie blz. 161). Tusschen 1585 en 1598 streed hij haast voortdurend in het oostelijke gebied, waar hij Spaansch stadhouder was in de laatste jaren.

* Paert: part, deel.

[p. 167]

zijn des te grooter geacht geweest/ nadien den Vorstelijcken Cardinael van Amiens/ so victorieus ^† komende/ in zijnen dienst wel hadde 60000 soldaten. Hy vertoont hem voor Oostende om dat te beleggen ⁺/ maer heeft het niet vervolgt/ daer weder aftreckende. Over dese groote weldaden heeftmen (buyten-gewoonte) Biddagen van danck-segginge gehouden/ Gode alleen d'eere gegeven/ oock gedenck-penningen geslagen/ welckers op-schrift waren: Venit, Vidit, Deus vicit, Victoria parta spatio ⁺ trimestri.

Laet veel eer de Zee uytdroogen,

Met seer menich schoon rivyer,

Laet veel eer der sonnen oogen

Blind syn, en gantsch kout het vyer,

Hagel, snee, veel eer laet branden,

Yser, lood, en swaer metael

Swemmen lancx de natte stranden

En de boomen al te mael

Vliegen lancx de lucht te same,

D'eeuwicheyt eer slapen gaen,

Laet de lang-getongde fame

Eer oock van haer spreken staen.

Eer ghy soudet in't vergeten

Stellen Godes liefd' en daet,

Die ghy (so ghy wel moet weten)

Nu van tydt tot tydt ontfaet,

Brengt danck-offers Batavieren!

Tot de horens van d'altaer,

Lippen-calvers ^* daer op vieren

Wilt; tot Godes eer te gaer;

Dan so sult ghy sien en tasten

Hoe u vyand leyt gewont,

End' hoe dat syn eygen lasten

Zelfs hem drucken totten grond.

Timenti dominum omnia cooperantur in bonum.

Beminner vande mensch/ eer dat ghy waert geboren! ⁺
Verlosser van de mensch/ na dat hy was verloren!
Wat hebt ghy niet gedaen? wat hebt ghy niet gesocht
Tot onser hulp en troost? wat hebt ghy niet bedocht?

O que bien-heureuse est la nation de la quelle l'Eternel est le Dieu, & le peuple, lequel il s'est choisi pour heritage! ⁺

† Van Amiens, so victorieus: Valerius vergist zich. De victorie over Amiens was niet het werk van Albertus zelf geweest, en zij was al anderhalf jaar oud (blz. 163). In 1597 trachtte Albertus tevergeefs Amiens te ontzetten, daar het door Hendrik IV belegerd werd; bij deze gelegenheid verscheen hij in November voor Oostende.

+ Albertus laet hem voor Oostende sien, maer treckt daer weder af.

+ Bid-dagen.

* Lippen-calvers: dankoffers, met de lippen gebracht, dus: dankgebeden.

+ Heinsius.

+ Pseau. 33.

[p. 168]

1.

WIlt heden Nu treden Voor God den Heere;

Hem boven Al loven,, Van herten seer,

End'maken groot syns lieven naemens eere,

Die daer nu onsen vyand slaet ter neer.

2.

Ter eeren Ons Heeren, Wilt al u dagen,

Dit wonder Bysonder Gedencken toch.

Maeckt u ^*, o mensch! voor God steets wel te dragen,

Doet yder recht, en wacht u voor bedrog.

3.

D'arg-losen, Den boosen ^* Om yet te vinden,

Loopt driesschen ^*, En briesschen Gelyck een Leeu,

Soeckende wie hy wreedelyck verslinden,

Of geven mocht een doodelycke preeu ^*.

4.

Bid, waket End' maket Dat g'in bekoring

End' 'tquade Met schade Toch niet en valt.

U vroomheyt brengt de vyand tot verstoring,

Alwaer syn ryck noch eens soo sterck bewalt.

De Koning van Spanjen te deser tydt nae de Nederlanden sendende 4000 Spanjaerden te water/ ⁺ is daer van een schip met 150 mannen gekregen by de schepen van oorloge der Heeren Staten/ die de selve alle verdroncken ^† De Nederlantsche Coopluyden/ poogende haer geluck ende fortuyne meer ⁺ en meer te bevorderen mette trafijcke ^* van de Oost-Indien/ senden langs hoe stercker hare schepen

* Maeckt u: draag zorg.

* Den boosen: de booze.

* Driesschen: brallen, te keer gaan.

* Preeu: slag, knauw, beet.

+ Anno 1598.

† Verdroncken: Het schip werd opgebracht naar Vlissingen; bij Van Meteren staat niets over deze barbaarsche executie, die wel voor rekening van Valerius blijft.

+ Oost-Indische vaerd gevordert.

* Trafijcke: trafiek, handel.

[p. 169]

derwaerts. Eenen Pr. ^* Panne/ hebbende voorgenomen zijn Excellentie te vermoorden/ is tot Leyden gerecht ^†. Desen Jare 98 is den vrede ^† getroffen tusschen Vranckrijck ende Spanjen. Heeft mede de Koning ⁺ van Spanjen Philips de tweede, goet gevonden zijn dochter d'Infante van Spanjen, Isabella Clara Eugenia, den Vorstelicken Cardinael ^† Alberto, ten houwelijck te geven/ draegt hem daer by over ⁺ de Nederlanden met Bourgonjen/ onder verscheydene conditien/ die des Konings Zone toestaet. De maniere van dese gifte werd geacht te stryden tegens 'slants vryheden ende Previlegien/ alsomen heeft gemerckt dat de vrye Nederlanden by den Spanjaert gehouden werden voor/ ende als een Spaensch-Leen; 'twelck eeuwelick onder Spanjen moet staen ende blyven. De Vorstelicke Cardinael (afgelegt hebbende zijn geestelijck gewaed) in de over-heerde Provintien alom als Heer (uyt den name zijns Bruyts) aengenomen zynde/ is daer nae terstont vertrocken na Spanjen om te trouwen; de Cardinael Andreas ^† van Oostenrijck (zijn Cousyn) als Gouverneur in zijne plaetse stellende. De Velt-Overste des machtigen Spaenschen Legers/ Don Francisco de Mendoza ^†, Admirant van Arragon, sich vervoegende met zijn volck op den bodem der neutrale Landen/ bekomt Orsoy, dat hy versterckt.

De Grave van den Broecke ^†/ een Godvreesende neutrael Heer/ van den Admirant verheert ^{* +} zijnde/ ende zijn Casteel ingenomen/ wesende de Gereformeerde Religie toegedaen/ is door den Spanjaerden boven belofte ^* deerlijck vermoort. Vele moetwilligheden heeft dit volck aengerecht/ daer over de Rijcx-steden ende stenden ^† genootsaeckt waren haere klachte te doen aen de Keyser-

* Pr.: Priester.

† Gerecht: 22 Juni 1598.

† De Vrede van Vervins (2 Mei 1598) beteekende het einde van het glorieuze bondgenootschap 1596-'98 (zie blz. 166, Recht d'Aubeyne); Hendrik IV had na een beleg van zes maanden Amiens weer herwonnen.

+ Vrede tusschen Vranckryck ende Spanjen.

† Vorstelicken Cardinael: Voor wat hier volgt, zie blz. 162.

+ Philips de tweede vertrout syn Dochter metten Eertshertog Alberto, gevende de selvige alle de Nederlanden ende Bourgonjen tot een Bruytschat, de selve gehouden wordende by den Spanjaerts voor een Spaensch-Leen.

† Cardinael Andreas is de zoon van Ferdinand van Tirol († 1595), en dus de kleinzoon van keizer Ferdinand I († 1564), net als kardinaal Albertus; laatstgenoemde stamde alleen uit de oudere, keizerlijke linie; hij was de zoon van Maximiliaan II († 1576), een ouderen broer van Ferdinand van Tirol.

† Mendoza komt hier alleen op den voorgrond van 1598 tot 1600. Albertus droeg hem het opperbevel op, toen hij zelf voor zijn huwelijk naar Spanje vertrok. In den slag bij Nieuwpoort (1600) werd de ‘Admirant van Arragon’ gevangengenomen; uitgewisseld werd hij eerst in het voorjaar van 1602.

† De Grave van den Broecke is Ulrich von Daun, die zich op zijn slot Bruck (aan de Roer) kort verdedigd had. Men haatte hem als woordvoerder der Protestantsche standen van het hertogdom Berg (11 Oct. 1598).

* Verheert: onderworpen.

+ d'Admirant van Arragon mettet Spaensch Leger, doet groote moetwil op de neutrale Landen, vermoord den Graef van den Broec, spot met het mandement des Keysers. Ende verovert vele neutrale steden.

* Boven belofte: tegen de belofte in.

† De Rijcx-steden ende stenden vergaderden als Westfaalsche Kreits van het Duitsche Rijk te Dortmund, om over dezen overlast van Mendoza's October- en Novembercampagne bezwaren te berde te brengen.

[p. 170]

lijcke Majesteyt/ de welcke den Admirant expresselijck belast te vertrecken/ daer hy niet op passende/ mede spot/ latende de zijne in alle boosdaden voortgaen. De stad Rijnberck werd by de Spaensche vermeestert/ ende de stad Wesel/ heeft met 150000 guldens te betalen de Spaensche furie afgecocht. 'tSelve leger treckende over den Rijn/ heeft ingenomen Rees/ Deutecum/ Emmerick/ ende 'thuys te Schulenberg/ ende van daer vorder treckende/ heeft syn winterplaets gehouden in Westphalen; daer dese moordadige niet nagelaten hebben alles by der hant te nemen wat strecken mocht tot uytvoeringe ⁺ van haren boosen wille. Ondertusschen zijn de Heeren Staten met haeren Gouverneur seer sorgvuldig geweest haere frontier-plaetsen wel te voorsien/ goede wacht houdende dat haren machtigen vyand nergens in en braecke/ gelijck oock den al sorghdragenden God de vrye vereenigde Landen voor inbreuck haers vyants genadelijck bewaerde; daer van over al gemeene danck-seggingen ende ⁺ Bede-dagen gehouden werden. Hier en tusschen is de tydinge in de Nederlanden gekomen van de ⁺ doodt des Conings van Spanjen/ Philips de tweede ^†, oock vande gelegentheyt zijnder sieckte/ hoe dat die lang-durich ende deerlijck geweest was. Sijne Majesteyt hadde zijnen Zone/ geduerende syn indispositie/ in't rijck doen bevestigen/ genaemt Philips de derde ^†, ontrent twintich Jaren out zijnde/ die vele oude Raetsheeren afdanckt ende andere jonger in plaetse in zijn regeringe gebruyckt. Voor zijn eerste daed/ heeft hy met zynen Raed goet gevonden alle de Nederlanders ende haere goederen (onder zijn gebied zynde) aen te tasten ende te confisqueren ^†/ de koopluyden ende schippers/ seer mishandelende/ ende op Galeyen settende/ ende andere boosheyt aen haer plegende, 'tWelcke alles andere Coopluyden ende schippers veroorsaeckt de vaerd op de Oost-Indien te meer te doen aen gaen/ ende den Spaenschen Koning aldaer wederom vergeldinge te doen/ gelijck hy (God moet gedanckt zyn) syne vergeldinge daer gekregen heeft.

O Coning! ghy syt wel van afkomst' groot en machtig,
Och of g'in vroomheyt oock soo kloeck waert en so machtig,

Wat waer't een wensch'lyck ding? Maer Nederlant dat mach

Beklagen wel de uer van u geboorten dag.

+ Goede sorge der Heeren Staten ende den Prins dat den Spanjaert geen iubreuc en doen mocht in haere Landen.

+ Biddagen gehouden.

+ Philips de tweede Coning van Spanjen gestorven, ende zyn Soon Philips de derde in de plaets, die vele Schippers ende Coopluyden mishandelt.

† Philips de tweede, † 13 Sept. 1598: ‘sijn lichaem was gheheel over so ellendigh ende mismaeckt, als noyt Job ofte diergelijcke gheweest waren’, aldus Van Meteren.

† Philips de derde (1598-1621) was de zoon uit het vierde huwelijk van Filips II met Anna van Oostenrijk. Geboren in 1578 (14 April), scheen hij een lange regeering voor zich te hebben.

† Confisqueren: Nov. 1598.

[p. 171]

 

End' haken naer u eynd': God wil u Soone geven

 

Een beter geest en sin; End' g'lyck hy is verheven

 

In goet, en bloet, en eer, in pracht en hoogen staet,

 

Dat so mach in Gods vrees' zyn al zyn doen en laet.

Mors sceptra ligonibus aequat.

De Rechters zyn de geen die Godes beeld verthoonen/ ⁺

En speelen op't tonneel des werelts d'hooge rol;

Dies hun siel bloedig staet/ so sy het quaet verschoonen/

En wroeten in het aertsch gelijck de blinde mol.

l'Homme né de femme, est de courte vie, & plein d'ennuy; Il sort comme une fleur, puis est coupé, & s'enfuit comme l'ombre, qui n'arreste point. ⁺

SUPERIUS.

1.

O Mensch! denct dat ghy toch

Syt sterflyck, End'dat ja daer en boven noch,

U leven oock,, Is maer een roock,,

En als een licht vergaende smoock,,

Een blomme,, Die omme Licht leyt,,

Verwaeyt, Tot dorrigheyt,,

Of oock als gras,,

Dat gist'ren was,,

End' morgen hooy is op den Tas.

+ A. de Coning.

+ Job.

[p. 172]

 

2.

 

Dus leeft dan so ghy meent

 

Te sterven, Doet goet, En u van't quade speent,

 

Op dat g'op 'tend Door veel ellend,

 

Niet valt int eeuwig helsch torment,

 

Wanneer den Verkeerden Voort an Alsdan,

 

So vrou als man,

 

Wel wenschen mocht,

 

Hier inde locht

 

Des werelts noyt te syn gebrocht.

 

 

 

3.

 

End' of de mensch voorwaer

 

Schoon ^* hadde tot 'sHeeren dag veel duysent jaer,

 

So kan hy, siet, Toch nergens niet

 

De doot ontgaen waer dat hy vliet.

 

Daar neven Dit leven, Hoe bly Het sy,

 

Is haest voorby.

 

Maer by den Heer

 

Een dag, of eer,

 

Is als hier duysent jaer, en meer.

BASSUS.

O Mensch! denct dat ghy toch

Syt sterf'lyck, End'dat ja daer en boven noch,

U leven oock,, Is maer een roock,

End' een licht vergaende smoock,,

Een blomme,, Die omme,, Licht leyt,,

Verwaeyt Tot dorrigheyt,

Of oock als gras,,

Dat gistren was,,

End' morgen hooy is op den Tas.

⁺Den vijfden Septembris 99 is tot Brussel aengekomen/ den Eertshertog Albertus ^† met zijn nieugetrouwde Huysvrouwe. De Duytsche Vorsten ende neutrale Landen om met gewelt te stuyten de

* Of....schoon: ofschoon.

+ Anno 1599 komt den Ertshertog Albertus met zyn huysvrou in't Lant. Leger der Duytsche Vorsten by een, ende gescheyden.

† Eertshertog Albertus: Zie blz. 162 en 169.

[p. 173]

groote verwoestingen van Landen Steden ende Menschen/ die de Spaensche in haere quartieren deden/ brengen een sterck leger te velde/ onder 'tbeleyt vanden Graef Symon van der Lip ^†/ doch den Admirant hier niet veel op passende ^*/ heeft 'tselve leger alsulcken afbreuck gedaen/ dattet is gescheyden ende verdwenen met confusie. Ende op dat des vyants groote macht geen inval ende schade doen soude/ op de vereenigde Landen/ hebben de Heeren Staten met haeren Oversten Capiteyn ^†/ ⁺ een uytnemend meester in het stuck der fortificatien zynde/ haer Leger verdeeld inde noodigste plaetsen/ daer den vyand best een aenslag op konde maken. Alle de frontier-plaetsen behoorlijck mede voorsiende van bol-wercken/ trencheen ^*/ ende noodige strijckweeren ^*. De vyand ondertusschen met zijn Leger op ende neder swierende/ is eyndlijck tusschen Kessel ende Marem ^† (een brug over de riviere gemaeckt hebbende) over gekomen inde Bommeler weerd. Maer den sorg-dragenden Prins ⁺ Maurits, een oog terstont in't seyl hebbende/ treckt persoonelijck binnen Bommel/ op alles goede ordre ende wacht stellende/ ende van daer naer Heusden/ doende daer oock 'tselve/ vreesende of den vyandt teghen dese steden yet wat mochte voornemen. Ondertusschen bekomt den Admirant de schansse van Creveceur/ ende doet alle geweld op Bommel/ maer door den kloecken tegenstant heeft daer van moeten wijcken/ met groot verlies van volck/ te meer naer dien zijn Excellentie/ door twee seer lange bruggen de Waerden van Tiel ende Bommel aen malkanderen te gebruycken hadde gemaeckt. Den Admirant/ niet tegenstaende hy zyn hooft aldus gestooten heeft/ vind evenwel goet/ voor zijn vertreck uyt de Bommeler waerd/ een royale stercke schans te maken by Rossum over de Lorregracht/ daer de selve Waerd een seeckere nauwte heeft/ die daer den Cardinael Andreas (voor die tydt in't leger zijnde) hadde goet ghevonden/ welcke schansse voltrocken zynde/ men geheeten heeft nae des Cardinaels naem. Dese schans maeckte seer onveyl de Maes/ de Wale/ ende hield de Betuwe in gedurigen allarm. Syn genade Graef Willem van Nassouw Gouverneur van Vrieslant/ ondertus-

† Graef Symon van der Lip: Het graafschap Lippe werd in 1613 eerst gesplitst in Lippe-Detmold, Lippe-Brake en Lipperode-Alverdissen (= Schaumburg-Lippe). Lippe-Detmold splitste in 1678 weer Lippe-Biesterfeld af. De hier genoemde Simon VI (1563-1613) was Calvinistisch geworden; hij is de laatste graaf van het ongedeelde gebied. Als ‘Westphalisschen Circkel ofte Kreytz-overste’, werd hij in dit jaar ook ‘Generael Velt-overste’ van een grooter rijksleger.

* Hier niet veel op passende: zich daar niet veel aan storende

† Oversten Capiteyn bedoelt Maurits; hoewel geen kapitein-generaal der Unie.

+ Goede sorge ende wacht deses Jaers van d'Heeren Staten ende zyn Excellentie.

* Trencheen: loopgraven.

* Strijckweeren: borstweringen.

† Tusschen Kessel ende Marem, - de geslagen brug komt bij Van Meteren niet voor -, komt men over de Maas in het smalle land tusschen Heerewaarden en Rossum, aan het oostelijke einde van de Bommelerwaard. De hierna vermelde militaire gebeurtenissen zijn van Mei en Juni 1599.

+ Admirant comt voor Bommel, stoot syn hooft.

[p. 174]

⁺ schen niet ledig synde/ wint den Spanjaert af Deutecum ^† ende Schulenburg. De stad Emmerick is de Spanjaerd mede (door syn Excellentie ^†) afhandig gemaeckt; ende zijn de Legers ten wedersyden in hare guarnisoenen geleyt. In dese tijt/ den nieuwen Spaenschen Koning/ willende dat alle handelingen mette vereenigde Nederlanden ende zijne ondersaten souden ophouden/ heeft verboden dat geene ⁺ goederen op't Licent ^* meer mochten in syn land komen. 'Twelcke de Heeren Staten vernemende hebben aen hare zijde diergelyck verbot ^† gedaen. Hier en boven nemen de Heeren Staten voor/ tot afbreuck haers vyants/ mede yet wat te water aen te rechten/ latende toerusten een schoone vlote schepen/ daer over als Admirael stellende den kloeckmoedigen Heer Joncker Pieter Verdoes ^†/ dewelcke ⁺ d'eylanden van Canarien vermeestert/ als oock 'teylant van Sint Thome/ doch een groote sterfte onder 'tvolck komende/ is de vlote weder na huys gekeert met goeden buyt. d'Eertshertog Albertus, opgevoet in Spanjen/op de Spansche maniere de Nederlanders mede willende plagen/ maeckt een accort ⁺ met Don Frederick Spinola ^†, dewelcke inde Vlaemsche havens onder des Hertogs gebied brengen soude ses groote Galleyen/ om daer mede by stil weder te vermeesteren de schepen ende Zeeluyden die hy konde bekomen/ mits dat alle de gevangenen ende goederen desen Spinola souden eygen syn. Werden hem derhalven gesonden uyt Spanjen/ binnen de havens ende 'tgat van Sluys/ ses Galeyen daer mede hy verscheyden coopvaerdy-schepen onder-roeyt ende bekomt/ de schippers ende boots-luyden der selve op de Galleyen werpende/ voor geen rantsoen haer willende laten lossen/ ende de goederen voor buyt verklaerd ende vercocht; 'twelcke seer grooten schrick aende Zee-varende luyden ⁺ veroorsaeckte. Op den 16. Octobris syn dese Galleyen (gelegentheyd van weder waer genomen hebbende) dapper aen gecomen op't oorlog-schip van Capiteyn Legier Pieters/ met meyninge om 'tselve t'overvallen: maer zijn soo getreft geworden dat sy met schande ende schade mosten afwijcken. Eenige vrybuyters/ uyt de haven van Duynkercke/ mede groote schade doende aende Coopvaerdyschepen/ ⁺ syn oock by der Heeren Staten schepen beseylt ende verovert/ 'tvolck daer van opgehangen

+ Graef Willem van Nassou wint Deutecum ende Schulenburg, ende syn Excellentie Emmerick.

† Deutecum: De hier volgende militaire gebeurtenissen zijn van Aug. en Nov. 1599.

† Syn Excellentie: Maurits.

+ Afdoen der Licenten.

* Licent: verlof om met een vijandelijk land handel te drijven.

† Verbot van handel tusschen het Spaansche en Nederlandsche gebied over en weer: Febr. en Apr. 1599.

† Joncker Pieter Verdoes (of van der Does) ondernam Mei 1599 tot Febr. 1600 een grooten plundertocht langs de Afrikaansche kust en in de West. Daar overleed hij zelf

+ Anno 1599 der Staten vlote na Canarien ende Sint Thome.

+ Hertogs handel met Spinola, om Galleyen indeVlaemsche havens te brengen.

† Don Frederick Spinola heeft hier maar kort Filips III kunnen dienen; hij kwam Sept. 1599, met de bewuste galeien, en sneuvelde al Mei 1603 in een zeegevecht. Zijn beroemde broer, Ambrosio Spinola († 1630), was de ziel van den Spaanschen oorlog van 1602 tot 1628.

+ Galleyen doen groote schade, maer werden dapper by een oorlog schip beschadigt.

+ Duynkerckers opgehangen.

[p. 175]

werdende tot schrick van andere. Het groote leger des vyants/ niet tegenstaende 'tselve alle stroperyen ⁺ ende plonderingen aen rechtede op de neutrale landen/ is in mutinatie gekomen. Op den 23. January 1600 heeft den Jongen held Graef Lodewyck van Nassouw ^†, met verrassinge over het ys/ ingenomen ⁺ de stad ende 'tCasteel van Wachtendonck. Den vijfden Februarij is gevallen den harden velt-slag tusschen Monsieur Bruaute ^†/ Fransch edelman/ in dienst der Heeren Staten synde/ met 21 ruyters/ ⁺ tegens gelijck getal van Grobbendoncx Compagnie/ maer Bruaute/ verlaten vande zijne/ is gevangen/ ende daer na in coelen moede leelick vermoort. Ende alsoo Godes segen merckelijck heeft gebleken inden handel van de Oost-Indien/ soo hebben hier over de Heeren Staten Generael met veel treffelijcke ⁺ Coopluyden een vasten voet ^* beraemt/ met seer goede over een kominghe/ op dat desen geheelen handel bestonde in een treffelycke Compagnie ^†/ ende alles verricht mochte werden met behoorlyck octroy der gemelde Heeren Staten/ buyten de welcke niemant coopmanschap aldaer drijven soude. Dese Compagnie geeft een groot voordeel aende vereenigde Landen; daer tegens een merckelijcke schade aenden vyand. Ende als nu tydt synde/ dat de schans van Sint Andries ^†/ liggende in't hert der ⁺ vereenigde Landen eens aengetast werde/ overmits de mutinatie van 'svyants volck/ so hebben de Heeren Staten/ de selve omringende/ beleyd/ ende naderende door neerstigheyt ende kloeckheyt gedwongen te moeten haer overgeven onder het gebied der Staten voornoemt. Men betaelde de soldaten/ die daer binnen lagen/ 125000 guldens van verachterde gagien/ die haer den vyand schuldig was. Ende men bequam daer in veel schoon geschut met ander oorlogs-tuyg/ ende heeft het volck sich meest begeven in dienst vande E. Heeren Staten/ genoemt wordende: De Nieuwe-Geusen, daer nae het Walsche Regiment. ⁺

+ Spaensch Leger in mutinatie.

† Graef Lodewyck van Nassouw, zie blz. 161; voor Wachtendonck, zie blz. 151.

+ Anno 1600 Wachtendonck verrast by d'Heeren Staten.

† Monsieur Bruaute (‘Heere van Breaute uyt Normandien’) had zijn massa-duel ‘op de Vuchtse Heyde’, bij 's-Hertogen-bosch, 5 Febr. 1600, maar niet tegen Grobbendonck, die zich verontschuldigde, ‘dat hy Gouverneur van s'-Hertogenbosch was, ende dien last en liet hem dat niet toe’, maar tegen diens luitenant, ‘Gerart Abrahams, alias Leckerbeetgen geheeten’. Over winst en verlies bestaan twee lezingen, maar luitenant Leckerbeetgen sneuvelde, en Monsieur Breaute werd gewond en vermoord.

+ Camp-vecht van Monsieur Bruaute.

+ Compagnie van Oost-Indien opgerecht.

* Voet: grondslag.

† De treffelycke Compagnie, met ‘octroy’ der Staten-Generaal kan haast niets anders zijn dan de Vereenigde Oost-Indische Compagnie. Wij zijn echter nog pas in de dagen van de Oude en de Brabantsche Compagnie (1599, 1600). De V.O.C. kwam eerst tot stand: 20 Maart 1602. Wel werd al in 1600 door de Staten-Generaal op de stichting aangedrongen.

† De schans van Sint Andries (zie blz. 173) is door Prins Maurits belegerd van eind Maart tot begin Mei 1600. Van het hierna genoemde regiment: De nieuwe Geuzen, werd Frederik Hendrik kolonel.

+ Sint Andries schans werd by de Heeren Staten gewonnen.

+ Nieuwe Geusen.

[p. 176]

 

Ghy vogels maeckt u nest, voor die u komen soecken,

 

Ghy Schapen draegt u wol, voor die ghy niet en kent.

 

Ghy Ossen treckt den ploeg, voor die u slaen en vloecken,

 

Ghy Byen maeckt honig-seem voor die u daer nae schent.

 

 

 

Haes op! ^* moet ghy nu al, ghy volck van licht alloye,

 

Die boud' op onse land, en bruyckten ons gewas,

 

Want uwe stercke schans, die is der Staten proye,

 

En komt haer rechte voort ^* nu wonder wel te pas.

Sic Vos non Vobis nidificates aves. ⁺

Dominus perficiet pro suis.

Non point a nous, non point à nous Seigneur; mais a ton nom donne gloire & honneur, pour ta grace & foy seure. ⁺

Die daer siet en vint het nest/ Die is niet soo seer geluckig;
Maer die't rooft die heeft'et best/ Al siet d'eerst daer op seer druckig.

Incarnatie

o dronC andrIes! VVs sChans VerLIes

doet aLbert trVren;

aL sCheen sY sterk, 'tVVas papen VVerk,

ten MoCht nIet dVren.

1.

MAraen, hoe moogt gy Spies en Lans
Verheffen tegen God?
Merckt hoe ghy met u stercke Schans
Geworden syt ten spot.
Ghy, door u moorders'spel,

Wilt al de Werelt drucken,

End'alles slaen in stucken;

Maer God die siet het wel.

* Haes op!: Voort, weg!

* Rechte voort: op het oogenblik.

+ Virgilius.

+ Clement Marot. Pseau. 115.

[p. 177]

 

2.

 

Hy heeft de winden in zyn hand,

 

End' stuertse waer hy wil,

 

De wat'ren en het vaste land,

 

'tOnweder en het still'.

 

De nacht, en oock den dag,

 

Mensch, Vee, oock waer sy vlieden,

 

'tStaet onder zyn gebieden

 

Al watter wesen mach.

 

 

 

3.

 

Wie pochter dan op macht en kracht,

 

Om alles te verdoen

 

Wat dat hem schiet in zyn gedacht?

 

Wie isser toch soo koen

 

Die tegen God sal slaen?

 

Daer niemant, wie't mach wesen,

 

Kan voor hem, sonder vreesen,

 

Een oogenblick bestaen?

⁺Ende also/ als voorgeseyt is/ vele van des vyants volck in mutinatie waren/ ende t'samen rotteden/ van wegen het groote achterstel ^* haerder soldye: so hebben de Heeren Staten Generael dit geval niet inden wind geslagen; maer/ met advys van haren Gouverneur/ als des Princen Henricx ^†/ jongste Broeder van zijn Excellentie (nu mede tot Raed van State ghekooren zijnde) ende d'ander Nassousche Vorsten/ voorgenomen in Vlaenderen te trecken/ ende met geweld aen te tasten de Zee-havens van Nieu-poort/ Duyn-kercke ende andere/ die als roof-nesten den vrybuyters dienden om de Nederlantsche schepen ter zee te beschadigen. Het leger der Heeren Staten is gevoerd met 2000 schepen/ oft daer ontrent tot Philippine ^†/ een fort op de Vlaemsche cust leggende/ al waermen te lande gestelt heeft 12000 voet-knechten ende 2000 ruyters/ ende naer voorgaende bid-dagen ende smeeckingen tot God/ ⁺ dat hy de saken der Landen wel wilde stueren ten besten van zijn kercke/ zyn de selve getrocken naer Oudenburg ^†/ Bredene/ Snaeskercke ende Plassendael/ de Spaensche dese plaetsen verlaten hebbende. Den eersten Julij is't leger voor Nieu-poort/ aen beyde zyden des stadts/ neder geslagen. Den Eerts-

+ Anno 1600 Vlaem schen tocht.

* Achterstel: achterstalligheid.

† Prins Henrick is de latere stadhouder Frederik Hendrik (1625-'47). De zoon van Willem van Oranje en Louise de Coligny (geb. 29 Feb. 1584) is al in zijn tiende levensjaar gouverneur van Geertruidenberg geworden, na zijn zestienden verjaardag kreeg hij zitting in den Raad van State. - De mededeelingen van Valerius munten hier niet door duidelijkheid uit. Van Meteren zeide: ‘Waer-omme alles tot sulcken tocht noodich, by de Vereenichde Landen versorcht, heeft den last daer van mette ghewoonlijcke Raden van State den Pr. Mauritz ontfanghen, die hebben nieuwe lichtingen van Crijs-volck gemaeckt enz’. In dit gegeven heeft Valerius blijkbaar willen inlasschen (aan het vervolg van Van Meterens verhaal en aan diens Register ontleende) mededeelingen over Frederik Hendrik, die zijn zin in het ongereede brachten. D'ander Nassousche Vorsten, die meegegaan zijn met den tocht, waren: Justinus, de luitenant-admiraal van Zeeland (zie blz. 148), Ernst Casimir en Lodewijk Gunther (jongere broers van Willem Lodewijk van Friesland, zie blz. 161).

† Philippine, een fort aan den Zuidkant van de Braakman (Zeeuwsch Vlaanderen); 21-22 Juni 1600.

+ Bid-dag.

† Oudenburg enz. liggen in de onmiddellijke buurt van Oostende. Lees: Snaeskercke.

[p. 178]

hertog Albertus met zyne voornaemste Heeren/ aen hare zyde den tydt mede willende waer nemen/ baden de gemutineerde seer/ met schoone beloften/ so zy syne hoogheyt eenen grooten dienst wouden doen/ dat zy haer nu souden vervoegen by zyne andere troupen/ om haren vyand/ die nu in haer eygen land/ ende gelyck in den knip gevallen was/ gemeender hand aen te vallen ende te verslaen/ daer door zy dan eenen eeuwigen lof ende name souden verkrijgen/ so by den Paus/ Koning van Spanjen/ als andere Heeren. De gemutineerde dit ter herten nemende/ zyn opgetrocken/ ende is des Hertogs leger gemarcheert/ sterck over de 4000 ^† mannen/ geleyt door d'Admirant van Arragon ende andere oude Chrijgs-Overste/ den Hertog ^† oock personelick mede treckende. Daer over de voornoemde gewonnen plaetsen weder quamen aen des Hertogs volck/ die (boven ^* belofte) een leelijcke moord begingen aende soldaten die in Snaeskercke hadden gelegen. De Heeren Staten Generael/ binnen Oostende zynde/ verstaende dat haren vyand op trock/ ende alreede in hadde genomen de voornoemde forten/ oock de moord aen de hare tot Snaeskercke begaen; hebben dit metten eersten ^* den Prins Maurits doen verwittigen; op dat hy ordre mochte stellen dat des vyants voortocht wierde belet. Sent derhalven ⁺ syn Excellentie terstont op dese tydinge af Graef Ernst van Nassou, mettet Zeeusch ende Schotsch regiment/ ende vier vanen ruyters/ doch quamen al te laet/ also den vyand alreede den pas ^† ingenomen hadde. Waer over de Spaensche macht gevallen is op dese twee regimenten voet volcx/ van hare ruytery verlaten werdende/ de selve seer haest vermeesterende ende veel gevangens bekomende/ die zy daer na (in koelen moede) hebben doorhouwen ende doorsteken/ niet tegenstaende dat onder andere/ veel kloecke Capiteynen haer rantsoen alreede hadden gemaeckt ^*. Dese dingen alles zijn Excellentie secretelick verstaende/ als mede dat synen moedigen/ victorieusen vyand naer hem toequam/ heeft zijne hoopen by een doen komen/ chrijgsraed gehouden/ ende de proviand-schepen/ die inde haven van Nieu-poort lagen (daer door eenige souden mogen willen vluchten) doen vertrecken/ het geschut reed maken/ ende op alles goede ordre gestelt/ alle Colonnellen/ Capiteynen/ ende Soldaten goeden moet gegeven/ seggende: nae dien sy nu daer op het strande sagen aenkomen haeren vyand/ dattet nu tyt was/ naer datmen God soude hebben gebeden om hulpe ende victorie/ sich kloeckelijck aen te stellen om vromelyck voor de goede saecke/ ende 'tvaderlant te strijden/ ende een dach van eere te behalen/

† 14000: Van Meteren zegt: ‘1400 peerden ende elf duysent te voete’.

† Den Hertog: aartshertog Albertus.

* Boven: tegen.

* Metten eersten: ten spoedigste.

+ Het Zeeusch ende Schots regiment by den Spanjaerden lelick mishandelt.

† Den pas, te weten die van Leffingen. De overrompeling van Ernst Casimirs troepen vond plaats in den ochtend van den 2en Juli.

* Haer rantsoen alreede hadden gemaeckt: al voor hun loskooping hadden gezorgd.

[p. 179]

te meer also daer geene uytkomste was van te konnen wijcken; d'eene zijde des Legers omcingeld zynde vande Zee ^†/ ende d'ander van den vyand/ daer van geen genaede was te verwachten. D'eerste schermutsinge is gevallen op't strand tusschen de ruytery van weder syden. Eenige oorlogschepen der Heeren Staten zijn so dicht onder't strand gekomen dat sy het leger des vyants dapper beschadigden. Ende eyndelyck beyde de legers aen den anderen geraeckende ^*/is Godes sorge ^† over de syne wonderlick ⁺ geweest/ also hy de selve Son ende Wind te bate gaf/ ende den vyant int aensicht. Daer werd lange heftig ende schrickelyck gevochten/ so dat de victorie eenigen tyt twijfelachtig stond. Maer wat ⁺ kloeck beleyt Prins Maurits gehadt heeft/ so in het aenbrengen/ als afvoeren ende ververschen van zyn volck/ heeft hier seer wel gebleken. Den hoop der gemutineerde deden groote tegenweer; maer door eenighe Staten ruyteren seer onvoorsiens aengetast synde/ na dat eerst 'tgeschut vry onder hen hadde gespeelt/ hebben zy beginnen te vluchten. Hier door hebben der Heeren Staten volck sulcken ⁺ moet gekregen/ dat den Spaenschen hoop t'eenemael op de vlucht geraeckte. d'Admirante van Arragon, ⁺ met veel Spaensche Dons ende Signoren/ Graven ende Edelen van alle natien/ ende seer veel gemeene soldaten zijn gevangen/ oock seer nae ^* den Eertshertog selfs. Daer werden bekomen vande vyand 105 vaendels/ vier Cornetten/ de groote standaert der gemutineerde/ verscheyden stucken geschuts/ ende veel bagage. De dooden werden geraemt te zyn 4000/ die daer gebleven waren. Ende is hier also Gods rechtvaerdigheyd merckelycken ^* gebleecken/ die daer heeft gestraft/ beneffens andere ⁺ boosheden/ het moordadige stuck dat de Spanjaerden hadden begaen/ soo aen den luyden tot Snaeskercke/ als aen de gevangene Zeeusche ende Schotse Capiteynen ende soldaten. Wanneer nu den slag geeyndigt was/ heeft zyn Excellentie gelast een gemeene dancksegginge ^† te doen aen God over ⁺

† Omcingeld zynde vande Zee: Fruin (Verspr. Geschr. III, blz. 243 e.v.) heeft scherp bestreden, dat Maurits zich zoo heroïsch zou hebben uitgedrukt; hij geeft echter toe, dat Duyck formuleerde: ‘geen hoipe als tot slaen wil[len]de laten’. Bij Van Meteren zegt Maurits, in antwoord op het voorstel, zich in te graven: ‘dat men moeste slaen ende wegh maecken metten sweerde; men moester victorie vechten ofte die Zee op-drincken’.

* Aen den anderen geraeckende: slaags rakende.

† Godes sorge is een toevoeging van Valerius. Van Meteren zegt simpeler:.... ‘Mauritz.... voorttreckende op het strande, dat doen (zijnde leegh-water) seer breedt was, creegh op naer noene de Sonne ende den windt achter hem’.

+ Bataille voor Nieupoort.

+ Nota.

+ Victorie:

+ d'Admirante ende veel andere gevangen. 105 Vendels met vier cornetten, ende andere dingen verkregen.

* Nae: bijna.

* Merckelycken: duidelijk.

+ Gods rechtvaerdigheyt.

† Gemeene dancksegginge: ‘Nae den gewonnen slagh.... is Prince Mauritz van zijn Peert gesteghen, Gode danckende, ende onder ander uyt-berstende, dese woorden met weenende ooghen sprac: o Heere, wat zijn wy arme sondighe menschen, dat ghy ons heden tot dijns naems eere ende glorie, sodanighen gheluck mede-deylt; u zy de glorie ende danck inder eeuwicheydt. Ende indien den duysteren nacht hem niet en ware overvallen, so dat hy zijn troupen niet wel en conde weder by een ghecryghen, hy soude die anders oock belast ghehadt hebben door het gheheel Legher een generale dancksegginghe te doen, dan sulcks werdt naemaels van weghen de Staten Generael, alle de Vereenichde Landen, belast te doene’ (Van Meteren).

+ Dancksegginge tot God.

[p. 180]

d'ontfangene weldaed; 'twelcke achtervolgt zynde/ heeft hy zyn avontmael gehouden metten gevangenen Admirante. Den derden Julij ^† isser goet gevonden by de Heeren Staten/'tleger uyt Vlaenderen te voeren naer de quartieren daer elcx vaendel bescheyden was.

Wanneer ghy Heere quaemt, ghy schotet uyt den boge

U pylen scherp gevyld, de bergen sagen Toe

De diepte gaf geluyd, de stromen liepen hooge,

De Sonn' en Maen' stond stil, na u behagen Doe ^*,

Den blixem wierp groot vyer, den donder gaf voor henen

Een ysselick geluyd, elck was bevreest, verschrickt

Voor uwe macht en kracht; 'tvolck is oock als verdwenen

Daer op Heer uwe oog wel starlincx had gemickt ^*.

Ardua deturbans, Vis animosa quatit.

Quos dies videt veniens superbos, hos dies, Vidit fugiens, iacentes.

Men proevet Gout in't vyer/ de menschen inder noot. ⁺
Een kloeck gesel houd moet in alles even groot.

Cest Dieu le fort qui a duit mes mains au combat, tellement qu'un arc d'arain a esté rompu avec mes bras. ⁺

† Den derden Julij trok Maurits naar Oostende; 6 Juli werd het beleg van Nieuwpoort hervat; na tien dagen weer opgebroken; en ‘vertrocken ontrent den lesten Julij’.

* Doe: toen.

* Starlincx had gemickt: met vasten blik had acht gegeven.

+ Brero.

+ Pseau. 18.

[p. 181]

^{§ §} Stem: Kits Almande.

 

1.

 

DE Heere geeft ons groote stof,

 

Om hem te geven danck en lof;

 

Dat hy de vrye Nederlanden

 

So verlost van haer vyanden;

 

End'haer geeft sulcken hert, sulcken sin, sulcken raet,

 

Sulcken moet, sulcken macht, sulcken kracht in der daet,

 

Dat de Speck,, Als geck,, staet siende dit,

 

Loopt beducht,, Neemt de vlucht,, Metter haest,, Seer verbaest,

 

Die niet toch,, Als bedrog,, Ende moort, Stedig blaest,

 

Waer hy gaet,, Of staet,, Of waer hy sit,

 

End'die als een woedend'Beer,,

 

Offet hem is schand of eer,

 

Soect die alle te verslinnen ^*,,

 

Die de goede saeck beminnen.

 

2.

 

Maer God die heeft zyn schimpig woord

 

Uyt zynen Hemel wel gehoord,

 

End' heeft hem henen weg doen lopen,

 

End' gestort met grooten hoopen;

 

End' bewaert, End' gespaert, End' beschermt, end' bevryd

 

'tHeylig werck Van syn kerck, Zyne Bruyt, inde stryd

 

Voor het Spaensche, Maraensche Gebras ^*,

 

'tWelc daer self, met haer macht, Met haer kracht, t' Haerder schand,

 

Onbedacht, Bleef versmacht, En versmoort in het sand;

 

'tQuam ten val, Schier meest al, Watter was.

 

Batavier, prijst God de Heer,

 

Die daer van alleen komt d'eer,

 

End' Nassou wilt niet vergeten,

 

Die sich hier soo heeft gequeten

§ Zie B.K. bl. 103.

§ Lied op den slag bij Nieuwpoort, 1600.

* Verslinnen: verslinden.

* Gebras: gespuis.

[p. 182]

 

3.

 

Maraen, ter Zee moet g'oock al voort,

 

Men komt u over al aen boort,

 

In't Noord, of West, of waer't mach wesen,

 

Men u geensins meer wil vreesen.

 

Of ghy stoft, Of ghy poft, Of ghy snorckt, of ghy blaest,

 

Of ghy woed, of ghy dreygt, of ghy tiert, of ghy raest,

 

Men ontsiet u toch nu langer niet;

 

 

 

God de Heer Sal ter neer Vellen eer Ghy't verwacht,

 

Uwen throon End' u kroon End' u ryck end' u pracht,

 

Oock hoe seer Of hoe veer Ghy gebiet.

 

End' de stricken die ghy braeyt ^*,

 

End' de stroppen die ghy draeyt,

 

Om daer and're med' te vangen,

 

Daer sult noch ghy selfs aen hangen.

De moordadigheyd ende wreetheyd der Spanjaerden/ noch geen eynde nemende/ hebben de Eertshertogen inde Noord-Zee afgesonden (onder 'tbeleyt van den Heer van Wacken ^† haren Admirael) twaelf schepen van oorloge/ dewelcke aldaer bekomende eenige schamele/ ongewapende Zuyr-broodwinnende Visschers/ verscheydene der selver hare schepen hebben verbrand/ ende andere doende beneden gaen in het ruym inden gront gehackt/ dat schepen ende menschen t'samen vergingen. Voorwaer een ongehoorde wreede daet/ strijdig tegens Godlijcke ende Wereltlicke rechten. Dese Zee-rovers ende moorders/ gesocht werdende vande oorlog schepen der Heeren Staten Generael/ zyn eyndlijck inder selver gesicht gekomen/ achtervolgt ende nagejaegt tot in Spanjen/ doch maer een van de twaelf gekregen/ daer van het volck opgehangen werde. Den Admirael Wacken/ in Spanjen zijnde/ is van ongenuchte ^* aldaer overleden. Den 29. November 1600 heeft den Admirael van Zeeland d'Heer ⁺ van Haultain ^†/ voor de stad van Antwerpen gehaelt/ ende afgebracht na Zeeland/ het Admiraels schip van den vyand/ voorsien van schoon geschut ende andere provisien. Het gebed ende 'tsuchten der ⁺ arme Nederlantsche gevangene Schippers ende Coopluyden/ soo in Spanjen als tot Sluys/ in banden op de Galleyen sittende/ is eyndelyck van den Heere verhoort/ die/ als een mensch-lievenden God/ een onverwacht middel der verlossinge hen heeft toegesonden; in de herten der Heeren Staten Generael stortende aen te gaen een accord mette Eertshertogen, als dat den gevangenen Admirant ^† met de zyne (onder eenige conditien) souden werden vry gesteld/ tegens al de onse die in boeyen ende gevan-

* Braeyt: breit.

† Wacken: In 1583 had Parma Duinkerken genomen. Daarna was daar een admiraliteit ingericht, die den Zeeuwen veel schade deed. Geleidelijk aan was hier een scheepsmacht van beteekenis ontstaan; zij werd gecommandeerd door Antoine de Bourgogne, sire de Wacken. De overvallen visschers waren overigens geconvoyeerd door 3 oorlogsschepen.

* Ongenuchte: verdriet.

+ 'sVyants Admiraels schip voor Antwerpen gehaelt.

† d'Heer van Haultain (Willem de Zoete) was toen nog geen admiraal van Zeeland (1601-1627). Dit exploit van ‘de swerte galeye van Dordrecht’ viel nog onder het beleid van admiraal Justinus van Nassau, die echter niet zelf commandeerde.

+ Gods wonderbare verlossinge der gevangen Nederlanders.

† Admirant: Voor de vrijlating van Mendoza, Mei 1602, zie blz. 169.

[p. 183]

genissen by haer hier en daer waren/ 'twelcke een groote vreucht heeft veroorsaeckt aen veel bedroefde Weduwen met haeren kinderen.

Waerom ginckt ghy doch uytschieten

Lieve Son! u helder licht?

Hemels dou! waerom uytgieten

Ginckt ghy doch u nat so dicht?

Westen-wind! ay waerom waeyde

Ghy so soet? en oock ghy Zee!

Liet ghy toe dat op u draeyde

Sulcken stoker van groot Wee?

Sulcke moorders, sulcke stoorders,

Sulck een wreeden strengen guyt.

Sulcke Visschers-Boots-doorboorders

Gaf het Nederland noyt uyt.

Wed'wen smerte, mensch verslinders,

Eeuwig hoon ghy op u laed't,

Dat sulck arme broode-winders

Ghy so vinniglyck verslaet.

Godes geessel, Godes wrake,

Volgt u waer ghy gaet of staet.

'tIs gewis een seecker sake

Dat God recht doet in der daet.

Van u boose loose daden

Sult ghy worden so geloont,

Alsmen loont het quaet der quaeden,

Als ghy and'r hier hebt verschoont,

Heu! cadit in quenquam tantum scelus. ⁺

De dove-volg-begeert/ gedompelt inde fluymen ^{* +}
Van domme-herssens-drop/ doet uyt den setel ruymen

Wet/ reden/ en natuer.

Ne fai ce que tu peux, mais bien ce que tu dois. ⁺
Courbe-toy le premier sous le joug de les loix.

1.

SIet toch Heer,, Hoe dat weer,, Alsnu de Spanjaert woed,
End'uyt haet, Wreed'lyc staet, Het arm onnosel bloed.

Het slecht ^* Zeevarend' volck hy moord en drenckt ^*,

Dat he toch noyt misdaen heeft noch gekrenckt.

+ Teren.

* Fluymen: slijmen.

+ J. de Brune.

+ Du Bartas.

* Slecht: eenvoudig.

* Drenckt: verdrinkt.

[p. 184]

 

2.

 

Dese moort Ongehoort Die sal (ja) t'aller tyt

 

U Maraen Tegen gaen En dienen tot verwyt;

 

End' of u dat so soet'lyck sal vergaen

 

Dat sult ghy noch wel proeven en verstaen.

 

3.

 

Maeckt o God! Eens tot spot Toch desen Goddeloos,

 

Met syn raed, Want syn daet Is niet als quaet en boos;

 

Hy soeckt ons al te villen en te braen.

 

Help ons o Heer! eer dat wy al vergaen.

Het leger der Heeren Staten/ onder't beleyt van zyn Excellentie/ weder te velde komende/ heeft ⁺ verovert/ den 30. Julij 1601/ de stad Rijnberck. De stad ende 'tCasteel Moers (des Princen eygen zijnde) heeftmen den Spanjaert mede afhandig gemaeckt/ alwaer zijn Excellentie als Heer is gehult ende aengenomen geworden. De stad van Oostende eenen scherpen doorne inder Vlamingen voet zynde/ also het meeste quartier van hare Provintie daer door werde onveyl gemaeckt/ ende in eenen geduerigen allarm gehouden/ ende den tocht des voorleden Jaers/ als oock de bataille daer uyt ontstaen was/ ⁺ versoecken de Staten van Vlaenderen aen hare hoogheden om de selve stad te willen beleggen ende te vermeesteren/ sy souden daer toe opbrengen extraordinare schattingen. Dit versoeck is by hare hoogheden so aengenomen dat haer leger daer voren is gebracht den 5. Julij 1602 ^†. De Heeren Staten het voornemen des vyants bemerckende/ hebben in alder haest binnen Oostende gesonden stercke besettinge van Crijgsvolck onder den kloecken Ridder Franchois Veer ^†/ die veel buyten wercken maeckte. Na den selfden den Oversten Frederick van Dort als Gouverneur. Daer na Joncker Charles vander Noot. Ende na den selven de Colonnel Gistelles/ die geschoten werd. Jonck-heer Johan van Loon/ ende de Colonnel Jacob van Berendregt/ malkanderen volgende/ syn mede geschoten. Na dese Heeren werde gesonden de Colonnel Uytenhove/ swaerlyck gequetst werdende; ende so uyt de stad gebracht zynde/is de Heer Daniel de Hautain/ Heer van Marquette/ den 10. Junij 1604/ als leste Gouverneur in Oostende geraeckt/ die den 20. September 1604 tot overgevinge des stads metten vyand heeft gehandelt/ door last vande Heeren Staten Generael/ ende syn Excellentie/ die alsdoe Sluys belegert hadde. Alles int besonder te verhalen wat/ gedurende het beleg van 3 Jaren ende 80 dagen/ buyten ende binnen is geschied/ als vande mannelicke daden/ subtyle vonden ^*/ harde aenvallen/ dapper afslaen/ met vierige kogels te schieten/ remedie om die te blusschen/ afsnyden van aerde wallen/ opgravingen/ ende seer veelderhande andere wercken meer/ werd den bet-wetenden Leser

+ Anno 1601 Rynberck ende Moers aen de Heeren Staten.

+ Oostendens beleg ende na drie jaren ende 80 dagen aenden Vyant geraeckt, wanneermen hem vier steden eerst afgewonnen hadde.

† Den 5. Julij 1602. Lees: 1601

† Franchois Veer (Sir Francis Vere), commandant van de Engelsche troepen hier te lande, was in den tijd van Leicester voor het eerst overgekomen. Zijn Commentaries verschenen in 1657. Zij zijn belangrijk voor de militaire geschiedenis van deze jaren, waarin ‘fighting Vere’ een groot aandeel had († 1609).

* Subtyle vonden: listige vondsten.

[p. 185]

gesonden tot de Historie ^† hier van in druck uytgegaen. Noyt isser stad beter beschermt geweest dan dese. Men rekende datter wel 100000 menschen in dese belegeringe syn doot gebleven/ so binnen als buyten de stad. De Heeren Staten (als na gesegt sal worden) hebben gedurende dit beleg verovert vier steden ^†/ die haer tot frontier-plaetsen dienen, d'Eertshertogen syn selfs (wanneer de Heeren Staten volck daer uyt waren getrocken) daer binnen gekomen/ om dese stad besien; maer vonden die niet anders als een Mols hoop omme gewroet/ doorweyckt van menschen bloet/ ende opgehoopt vande lichamen der dooden.

Al was Oostende meer dan drie Jaer lang belegen

Door 'sHertogs groote macht; met wonderbaer gedruys

Bevochten vande Zee, van pest en vanden regen,

Van sieckt, end' ooc bestormt van't boos' Maraensch gespuys;

'tBleef even onbevreest voor alle dees' allermen,

'tBleef even wel-gemoet: maer na een lang-verloop,

Alst menig dooden romp niet konde meer beschermen,

Gaf't 'tVaderlant vier steen, Albert een mollen-hoop.

Plus triennio obsessa hosti rudera, Patriae quatuor ex me Urbes dedi. A domino factum est istud.

Sulck werck is niet van God' het minst,
Wanneer't verliest ^* geeft dobbel winst.

Or soint de l'eternel la louange eternelle, ainsi, ainsi soit-il en la troupe fidele! ⁺

† De Historie van het beleg van Oostende, waarnaar Valerius hier verwijst, is waarschijnlijk die van Ph. Fleming. (Oostende, Vermaerde, gheweldighe, lanckduyrighe, ende Bloedighe Belegheringhe enz.; 's-Gravenhage; Aert Meuris 1621); Fleming was ‘auditeur van het Garnisoen’ en ‘secretaris van de Gouverneurs’, ooggetuige derhalve. De bladzijden - het is een dik boek van 599 pag. - dragen den koptitel: Die nieuwe Troyen ende wonderlycke Belegeringhe der Stadt Oostende (van blz. 24 af: Het nieuwe Troye enz.). Op blz. 584 begint de ‘Belegeringhe der Stadt Sluys’ (Beschrijvinge vant innemen Cadsant, ende Ysendijck, mitsgaders de Belegeringhe ende overwinninghe der Stadt Sluys in Vlaenderen. Int Jaar, alsmen schreef 1604).

† Vier steden. Bedoeld zijn: Philippine, IJzendijke, Aardenburg en Sluis, die van Apr. tot Aug. 1604 door Maurits veroverd zijn. Dit beteekende de blijvende verovering van Westelijk Zeeuwsch-Vlaanderen. Alleen Sluis kostte een langdurig beleg. In 1602 had Maurits Helmond, en het militair belangrijke Grave, genomen; in 1603 had de Prins een vergeefschen aanval op 's-Hertogenbosch ondernomen. Over al deze gebeurtenissen handelen de volgende bladzijden.

* 't Verliest: het verlies.

+ Theod. Beza.

[p. 186]

1. T'Spaensche gedrocht met haer gespuys
Quamen met een groot gedruys

Voor Oostende, Met haer bende

Die daer rende om de stad,

Schoten de wallen by naer plat.

2. Mynden en stormden gantsch verwoet,
Spaerden oock geen menschen bloet;

Om te dwingen En te bringen

Sonderlingen ^* Na haer sin,

Dese daer uyt, en zy daer in.

3. Maer die van binnen pasten oock
Wat te raken int gesmoock,

En sy schoten Onverdroten

Dat de kloten ^* Treften wel

Menig jong, kloeck en fraey gesel.

4. Trommel en fluyt en oock trompet
Hoordemen seer soet te met,

't Vroylyck wesen Werd gepresen;

Al wast vreesen Noch so groot,

In blydschap werd' verwacht de doot.

5. 't Is waer de stad werd Spanjaerts prooy:
Laet hem wesen daer met mooy:

Ons op heden Syn vier steden ^*

Weer met vreden Aen ons land

Daer voor gebracht tot synder schand.

⁺Om des vyants beleg op te doen breken voor de stad Oostende; soo is by den Heeren Staten goet gevonden te beleggen de stad 'sHertogenbosch ^†/ daer zyn Excellentie grooten vlyt toe gedaen heeft; maer nadien de tijt des Jaers 'tvoornemen hinderlyck was/ ende des vyants macht haer daer binnen had begeven/ so is't leger opgebroken/ ende zyn de soldaten wederom in haere guarnisoenen ver-

* Sonderlingen: in 't bijzonder.

* Kloten: kogels.

* Vier steden: namelijk de schans Philippine, IJzendijke, Aardenburg (voorjaar 1604), Sluis (zomer 1604).

+ Annis 1601 & 1602 'sHertogenbosch belegert ende verlaten.

† 'sHertogenbosch: Zie vorige aanteekening; in het jaar 1601 is de Prins ook voor Den Bosch verschenen; men kan van de volgende belegeringen spreken: eind Oct. tot eind Nov. 1601; midden Aug. tot begin Nov. 1603; van een beleg in 1602 kon ik niets vinden.

[p. 187]

deelt. In Zeelant is wel te passe ingebracht een rijcke welgeladene Portugesche Carake ^{* †}/ by de schepen van Zeelant/ uyt Oost-Indien komende/ verovert. Door het aenraden vande Majesteyten van Vranckrijck ende Engelant ^†/ om de belegerde stad van Oostende te verlichten/ ende op hope dat den vyand van daer soude moeten wycken/ hebben de Heeren Staten voorgenomen te marcheeren met een machtig ⁺ leger door Brabant ende andere quartieren des vyants/ om dat te brant-schatten/ ende te brengen onder contributie ^*. Het leger is den tweeentwintigsten Junij 1602 over de Mase getrocken; maer niet verre van Thienen zynde/ heeft den Admirant, met een leger aldaer op zyn voordeel leggende/ alle de wegen onbruyckelijck gemaeckt om te passeren: is derhalven goet gevonden 'tleger weder af te brengen/ zyn Excellentie Helmont ^† met hem nemende; ende korts daer aen de stad Grave ^†/ in't gesichte ⁺ van het Spaensch leger/ veroverende/ ende gebracht onder 'tgebiet der Heeren Staten. De verwerringe ende mutinatie in 'svyants leger meer ende meer ontstekende/ is hier over den Admirant in na bedencken ^{+ *} gerakende/ van zynen dienst ontslegen geworden/ die daer na vertreckt na Spanjen. Om dese gemutineerde te stutten ^*/ hebben d'Eertshertogen doen afkondigen een onbermhertig placcaet ^† tegens haer eygene soldaten/ die zy vele gagien schuldig waren/ die beschuldigende begaen te hebben d'hoogste sonde der gequetster Majesteyt/ so zy haer binnen drie dagen/ na de verkondinge deser sententie/ niet en begaven onder hare vaendels; 'twelcke niet naer komende werd' een yegelyck volkomen last gegeven/ die te dooden ofte te vangen/ sullende ontfangen voor yeder hooft der gemeener soldaten

* Carake: kraak, een groot koopvaardij- of oorlogsschip.

† Portugesche Carake: 28 Jan. 1601 waren uit Zeeland uitgezeild de ‘Zeelandia’ en de ‘Langhe Barcque’, die, onder bevel van Laurens Bicker, van Sumatra huis toe varend (29 Nov. 1601), met aan boord gezanten van den sultan van Atjeh voor Prins Maurits, bij Sint-Helena een ‘costelijck gallioen’, de Sint-Jacob, ontmoetten, dat, ingevolge zijn ‘onvriendelijke’ houding, genomen werd (16 Maart 1602). Deze ‘carraca’ (karaak of kraak) is de eerste Spaansch-Portugeesche koopvaarder, die, in strijd met de reederij-instructies, werd gekaapt. Reeds in Dec. 1603 stond in de instructies, dat de schepen van de inmiddels opgerichte V.O.C. ‘den vyandt soo te water als te lande’ zoo veel mogelijk schade moesten toebrengen! Rechts- en meenings-verschillen naar aanleiding van een ‘rijcke ende gheweldige krake’, door Jacob van Heemskerck in 1604 thuisgebracht, gaven aanleiding tot het schrijven van Hugo de Groots ‘De iure praedae ac belli’ (Over het buit- en oorlogsrecht). - De Atjehsche gezanten werden door Maurits ontvangen in het kamp voor Grave.

† De Majesteyten van Vranckrijck ende Engelant (Lodewijk XIII en Elisabeth) ontbreken in dit verband bij Van Meteren; deze spreekt slechts van lichting van troepen in hun gebieden; natuurlijk was het bezit van Oostende voor onze samenwerking met Engeland en Frankrijk wel van beteekenis.

+ Tocht der Heeren Staten in Brabant.

* Contributie: schatting.

† Helmont: 16 Juli 1602.

† Grave: 19 Sept. 1602 (na langdurig beleg).

+ Helmont en de stad Grave gewonnen.

+ Admirant ontslegen uyt 'sConings dienst.

* Na bedencken: verdenking.

* Stutten: stuiten, tegengaan.

† Placcaet: gegeven te Diest, 15 Sept. 1602.

[p. 188]

10/ der Officieren 100 kroonen/ vande Officieren der ruytery 200/ ende voor 'thooft vanden Electo ^{* +} 500 kroonen. Vele ende verscheydene soldaten zyn omgebracht/ ende is 'tbeloofde daer voor betaeld. Dese daed gaf den gemutineerden/ sterck zynde 1000 ruyters en 3000 voetknechten/ oorsaeck om tot haerder verseeckeringe te handelen mette Heeren Staten/ hen beschanssende te Hoogstrate ^†/ brantschattende de Landen der Eertshertogen/ ende dagelycx stercker werdende. Den achtsten October 1602/ zyn acht vanen ruyters geslagen by de ruyterye der Heeren Staten tot Bilsten ^†. Don Frederick ⁺ Spinola ^† heeft uyt Spanjen noch ontboden acht groote Galleyen/ om de vereenigde Landen daer mede te plagen/ met syn andere ses Galleyen die ter Sluys lagen/ doch in Zee achterhaelt zijnde/ zyn by de schepen van hare Majesteyt als der Heeren Staten: sommige omgebracht/ andere doen stranden ende ongebruyckelyck gemaeckt. In dese tyt is oock den Admirael van Duynkercke ^† gekregen vande oorlog ⁺ schepen der Heeren Staten. Het quartier van Lutsenburg werd mede gebrantschat door Graef Lodewyck van Nassou ^†, voor de Heeren Staten. De Spaensche hadden eenen aenslag op de stad Bergen op ⁺ Zoom ^†/ die aldaer met schade moste aftrecken. Desgelycx op Wachtendonck ^†/ 'twelck sy in kregen; maer syn door middel van't Casteel weder daer uyt gedreven. Elisabeth ^† Coninginne van Engelant ⁺ (oud 70 Jaren) is in Martio 1603 inden Heere Godsalig gerust ^*/ hebbende 44 Jaren geregeert met wijsheyd/ voorsichtigheyd/ kloeckmoedigheyd/ sorgvuldigheyd/ deugt en eer/ met stantvastige liefde tot alle redelickheyt ende rechtvaerdigheyt: Hare Majesteyt is geweest een instrument/ 'twelcke God beliefde te gebruycken om zijne bedruckte Kercke inde Nederlanden te ondersteunen/ ende de woedende tyrannye der Spanjaerden ende hare toegedane te helpen stutten/ waer over hare doot by

* Electo: de gekozene, en dus: de door de muiters gekozen bevelhebber.

+ Handelinge der Heeren Staten met de gemutineerde.

† Hoogstrate, even over de Nederlandsch-Belgische grens, ten Z. van Breda.

† Bilsten (Bilsen), ongeveer 15 km ten W. van Maastricht, op den weg naar Hasselt.

+ Acht Spaensche Galleyen ongebruyckelick gemaeckt.

† Spinola heeft met zijn acht galeien niet veel geluk gehad; 2 werden er al op den Taag vernietigd door de Engelschen; met 6 voer hij uit. Daarvan zijn er (3-4 Oct. 1602) onder Sir Robert Mansel en Jacob van Duyvenvoorde-Obdam 2 door de Nederlanders overzeild, 2 op de Vlaamsche kust en 1 binnen Calais gejaagd; het schip met Spinola aan boord bereikte alleen Duinkerken.

† Den Admirael van Duynkercke was het admiraalschip van ‘wel seven Vrybuyt-schepen uyt Duynkercken’, dat bij Oostende op het strand werd gejaagd.

+ Lutsenburg gebrantschat.

† Lodewyck [Gunther] van Nassou (zie blz. 161) brandschatte Luxemburg van Nijmegen uit (Nov. 1602).

+ Bergen op Zoom met een aenslag aengetast ende verlaten.

† Bergen op Zoom: Deze aanslag is mij niet nader bekend.

† Wachtendonck (zie blz. 175 Het kasteel werd bezet door het Spaansche garnizoen van Venlo, bij verrassing; het werd daarna hernomen door den Staatschen van uit de stad (Maart 1603).

† Koningin Elisabeth † 24 Maart 1603; de hier volgende opmerkelijk warme woorden van herdenking kenschetsen een persoonlijke opvatting van Valerius.

+ Wachtendonck mede. Anno 1603. De doot van hare Majesteyt van Engelant.

* Gerust: ontslapen.

[p. 189]

vele vrome seer werd beklaegt. Jacobus de seste Koning van Schotlant ^†, &c. is in de krooninge gevolgt/ ⁺ voerende den tytel van Koning over groot Britanien; overmits de rijcken van Engelant/ Schotlant en Yerlant/ nu vredelick onder zijns Majesteyts regiment gebracht synde/ van ouden tyden Britania zyn genoemt geweest.

Een opper-lant ^* in storm, een goe gewenschte haven,
Voor alle die ter Zee haer oyt in onwe'er gaven,

Een goede hoop ter rust, in ancxst een soeten troost,

Is d'al-bekende-doot, voor die daer dient verpoost ^*.

Die hier wel heeft geleeft, mach seggen met den vromen:
Myn siele sal tot een gewenschte haven komen.

Die hier gestreden heeft int g'love door Gods Soon,

Verkrygt en wint op't lest des Hemels waerde Croon.

Sic pater sic ô numerare fluxae nos doce vitae spatium, caducis mens ut a curis revocata, veri Lumen honesti cernat. ⁺

Onnosel ^* was haer kleet/ gelovig was haer hert/
Voorsichtig was haer gang/ dies Spanjen vluchtig wert.

Mais moi je verrai ta face en Justice, & serai rassassié de ta ressemblance, quant je serai resveillé. ⁺

1.

DEn mensche, Godes handen werck,
Geschapen om syn waerde Kerck,
Te rechten op tot prys en lof
Van die daer is den Schepper of,

Liet boos'lyck,, Sich loos'lyck,,

In sulck ellend,

Verleyden van 't Serpent,

Dat daer door all,, Wy totten val,
Gekomen syn en gantsch geschent.

† Jacobus de seste Koning van Schotlant (1567-1625; I van Engeland: 1603-'25), was de zoon van Maria Stuart. Hij heeft in de jaren 1606-'07 vergeefs de ‘unie’ van Engeland en Schotland bepleit, en daarvoor den titel ‘Koning van Groot-Brittannië enz.’ in proclamaties, en op goud en zilver gebruikt. Het bleef echter slechts een personeele unie tot 1707.

+ Jacobus de seste Koning van groot Britanien inde plaets.

* Opper-lant: hooggelegen land.

* Verpoost: tot rust gebracht.

+ Buchenanus.

* Onnosel: onschuldig.

+ Pseau. 17.

[p. 190]

 

2.

 

Gelijck des menschs verderffenis

 

Door eenen mensch gekomen is;

 

So is de mensch (God hebbe d'eer!)

 

Door eenen mensch behouden weer.

 

'sDoots banden Met schanden,

 

In droeven schyn,

 

Heeft Christus door veel pyn,

 

Voor ons gesmaeckt End' oock gemaeckt

 

Dat wy des doots vry mochten syn.

 

 

 

3.

 

O mensch! weest danckbaer uwen God,

 

En houdet altyt syn gebod,

 

Weest danckbaer die u so veel goet

 

Uyt loutere genade doet;

 

Wilt vreesen End' wesen

 

Hem onderdaen,

 

Syn woord toch nemen aen,

 

Op dat ghy moogt Hier na verhoogt,

 

Die eeuwig-lange doot ontgaen.

⁺Den verwaenden Don Frederick Spinola een lichtvaerdigen eed gedaen hebbende/ als dat hy eenighe der Staten schepen soude vermeesteren/ ofte daer selve by blyven/ is den 26 Mey 1603 met al syne Galleyen/ smorgens vroeg op een stille weder uyt gekomen/ met groot geweld aenranssende ^* d'oorlogs schepen der Heeren Staten/ die op de wacht voor't gad vander Sluys waren leggende: Maer hy ende de zyne zijn so gewillekomt dat hare volcks schade ende der Galleyen so groot is geweest/

+ Anno 1603. De doot van Don Frederick Spinola.

* Aenranssende: aanrandende.

[p. 191]

dat sy niet alleen met schande zyn te rugge gedreven/ maer den Oversten ^† daer selve gebleven is. De Gemutineerde ^† in naerder verdrag tredende met den Heeren Staten Generael/ trecken na de stad Grave/ ⁺ ende ruymen hare beschanssingen te Hoogstrate/ die sy (onder eenige conditien) der Heeren Staten volck over gaven. Dit heeft den moet ende courage so doen groeyen dat de Heeren Staten wederom voornemen de stad 'sHertogenbosch ^† te belegeren. Sijn Excellentie heeft 'tleger/ den 21. Augusti 1603/ ⁺ daer voor gebrocht/ ende den vyant/ zynde gesterckt met 4000 nieuwe Italianen/ sich aen de andere zyde des stads legerende/ is het leger van de Heeren Staten andermael van daer vruchteloos vertrocken/ ende aen beyde syden in hare guarnisoenen geleyt. Wanneer nu het Jaer 1604 was gekomen op ⁺ zyn bequaemste om een leger te velde te slaen/ so hebben de Heeren Staten Generael/ met den Prins haren Gouverneur/ ende de Nassousche Graven goet gevonden (gedurende des vyants belegeringe voor Oostende) yets merckelicx ^* aen te vangen tot afbreucke van haere partye. Is derhalven het leger der vereenigde Landen gevoert over water/ ende geleyt in't eyland van Casant ^†/ ende meester daer van geworden zynde/ als van Ysendyck ende andere forten heeft zyn Excellentie 'tselve leger (met groote verwonderinge ende door de merckelycke bestieringe van de goede Godt) gebracht over de soute ende versche ^* wateren/ daer mede de stad Sluys rontom is beleyt geworden. De Schorren ende Creken/ door de uytnemende neerstigheyt der Matrosen/ zyn soo bequaem gemaeckt om den belegerden te verhinderen/ dat sy geen hulpe van victaillie oft amonutien konden aen de stad krijgen. De vyand poogde met gansche macht op verscheyden stonden dese stad t'ontsetten/ doch te vergeefs/ alsoo de belegerde gedwongen zyn geworden haer over te moeten geven aende Heeren Staten. De Prins/ met d'andere Nassousche Graven/ hebben in dese gelegentheden gethoont haer wijsheyd/ mannelijck hert ende onophoudelijcke sorge/ die sy dag ende nacht hadden om het leger van buyten tegens den machtigen vyand te beschanssen; de Colonnellen/ Ritmeesters/ Capiteynen/ Officieren ende gemeene Soldaten mede trachtende de voetstappen van hare Overste te volgen/ gelyck daer van de Historien ^†/

† Den Oversten: Frederik Spinola viel in een strijd tegen Joost de Moor, den Zeeuwschen vice-admiraal, 26 Mei 1603.

† De Gemutineerde (Spaansche troepen in Hoogstraten; zie blz. 188) onderhandelden sinds eind Juli 1603; het accoord kwam tot stand 1 Nov.

+ Des Gemutineerdens handelinge naerder met de Heeren Staten.

† 'sHertogenbosch: Zie blz. 186

+ 'sHertogenbosch andermael beleyt ende verlaten.

+ Anno 1604 Sluys belegert ende by de Heeren Staten gewonnen. Met Ysendyck ende andere forten.

* Merkcelicx: belangrijks.

† Eyland van Casant: Westelijk Zeeuwsch-Vlaanderen bestond toen uit vele, door water omgeven, stukken land, en dus eilanden; maar Kadzand, tusschen het Sluyssche gat, de Nieuwe Haven en de Zee, was het meest geprononceerde eiland. Voor de hier volgende militaire gebeurtenissen, zie blz. 185.

* Versche: zoete.

† De Historien, die in den breede van de operaties voor Sluis melding maken, zijn het Appendix tot Fleming (zie blz. 185).

[p. 192]

die hier van bysonderlyck ende in't breede hebben geschreven/ syn getuygende. Daer werden met dese stad bekomen elf groote Spaensche Galleyen/ verscheydene fregatten/ 70 stucken grof geschuts/ ende 1400 slaven (meest Turcken) die verlost zynde/ na haer Vaderlant gesonden werden. Over desen merckelicken segen ende groote victorie heeftmen inde vereenigde Nederlanden grootelyckx verblyt geweest; danckseggingen tot Godt gedaen/ als wesende den aenleyder ende volvoerder des wercx/ ende gedenck-penningen geslagen/ alsoo dit is geweest een saecke daer aen de Landen ten hoogsten gelegen was/ hebbende nu een goede voet gekregen in 'svyants frontieren/ ende tot niet gemaeckt den schrick vande Galleyen/ die nu alreede veel quaets hadden aengerecht.

O Meliboee! Deus nobis haec otia fecit.

Insperatum auxilium. ⁺

Wie kan Godes wysheyt gronden,

End' zyn oordeel wel verstaen,

Niemant oyt so wys bevonden

Die so hoog heeft konnen gaen.

Sy syn hooger dan de tippen ^*

Vande bergen, of het steylst

Van des Zees bemosde klippen;

Dieper als het onbeseylst

Is van d'afgrond van der Hellen;

Gladder als het ys heel kout;

Strammer als des puymsteens vellen,

Snelder als een pyl oft bout.

Swaerder, harder als het yser,

Scherper dan't gevylt pinsoen ^*,

Wyser als den alder-wyser,

Teerder als een jong plantsoen,

Liefgetaller dan de minn'er,

Gloyender dan brandend' vyer,

Rechte-rechter, groot besinn'er

Van het arme menschlyck dier.

Die in noot maer op hem hopen,

Sal hy noyt verlaten niet,

Die tot and're helpers lopen,

Laet hy steken int verdriet.

Cedunt triremes navibus victae perempto Spinola. - Beatus populus cuius adiutor Deus. - Traxit, Duxit, Dedit.

Want de Werelt is voor u (o God) als het tongsken aende weeg-schale/ ende als een drop des morgen-dauws die op der aerden valt/ wie kan de macht uws arms wederstaen? ⁺

Hà! tu fuis dans ton nid: o cruel! la costume ⁺
Ne veut que les tyrans trespassent sur la plume,

Comme alterez du sang, ils sont au sang noyéz
Et d'un cruel trespas leurs forfaits sont payez.

⁺

+ Virgilius.

* Tippen: toppen.

* Pinsoen: dolk.

+ Sapient. 11.

+ Du Bartas.

+ De operaties begonnen hier 17 Mei; midden Aug. probeerde Ambrosius Spinola het ontzet; de stad capituleerde 19 Aug., toen bleek, dat het ontzet mislukt was.

[p. 193]

1.

BAtavia ^* ghy syt de Bruyd
Daer al de Werelt is om uyt.
De pronck van 't heele Christenrijck,
Veel landen eenen 'dam en dyck.

2.

God doet veel wonders door u hand,
End' maeckt uw's Vyands doen ter schand,
Hoe wel hy luyde tiert en baerd,
Ghy syt niet van hem eens vervaerd.

3.

So ghy maer by de waerheyt blyft,
Het sondig wesen van u dryft,
So sullen noch u palen aen
Het eynde van de werelt staen.

4.

Al pocht de snorcker noch so seer,
End' acht syn stoffen gantsch niet meer ^*,
Syn Roomsche Spaensche groote macht
Sal werden haest tot niet gebracht.

5.

Ghy Batavier zyt niet so sot
Dat g'ander roem draegt als in God,
D'wyl d'overwinning en het goet
Van God den Heer al komen moet.

In Hollant is oock ingebracht een welgeladen Portegesche Crake ^†/ by de schepen van de Oost-Indische ⁺ Compagnie door den Generael Heemskerck verovert. Wanneer nu de Heeren Staten Generael

* Batavia: Nederland.

* End'....meer: Let niet op zijn grootspraak.

† De Portegesche Crake, Sinte Catharina, kwam reeds ter sprake blz. 187. Admiraal Jacob van Heemskerck, die 1595 op Nova Zembla overwinterd had, voer 23 Apr. 1601 met 8 schepen van de Vereenigde Amsterdamsche Compagnie naar Indië; zijn doel was: Atjeh. Een onfortuinlijke reis bracht hem echter voor Bantam (Febr. 1602), en tot een zwerftocht door den Archipel. Febr. 1603 nam hij bij Djohor (Zuidpunt van Malakka) de kraak, die voor 2½ miljoen gulden Chineesche zijde aan boord had. Nog eens voer hij naar Bantam terug, om zijn peperlading aan te vullen. Oct. 1603 ging hij met zijn buit naar patria. De verkoop van de lading der Sinte Catharina was een sensatie, en het begin van den Amsterdamschen zijdehandel.

+ Annis 1604 & 1605 een Portugesche Crake in Hollant gebracht.

[p. 194]

waren verdragen ^* om mette hoopen der Gemutineerde ^† eenige tochten te doen in 'svyants landen/ ende die te brantschatten ende onder contributien te brengen/ op halve deelinge/ so hebben d'Eertshertogen/ wetende wat een groote schade hare landen hier door stonden te verwachten/ alle middelen aengewend om met de selve te veraccorderen/ als eyndelyck geschiet is. Trecken derhalven de Gemutineerde ^{+ +} uyt de stad Grave/ hen weder Hoogstraten leverende. Den 28. Augusti 1604 is den vrede ^† besloten tusschen de kroone van Engelant ende Spanjen. Inde maent Meye 1605/ hebben de Heeren Staten Generael eenen aenslag gehad op de stad Antwerpen ^†/ doch misluckt; doch het vermaerde roofnest ⁺ genaemt Wouwe ^†/ gelegen omtrent Bergen op Zoom/ vermeestert. Het Spaensche Leger/ treckende in Vlaenderen om yets uyt te rechten tot nadeel vande frontieren die de Heeren Staten daer inne ⁺ hebben/ doet zyn Excellentie voornemen het Leger der Heeren Staten mede daer henen te voeren/ beyde de legers liggende tot Water-vlied ^†. De Spaensche hadden daer en boven noch een grooten hoop ⁺ volcx inde opper-quartieren/ waermede sy bequamen ende wonnen Oldenseel/ Lingen ^†/ Wachtendonck/ ende Crakou. Het weynige volck dat binnen de stad Bergen op Zoom ^† in guarnisoen lag/ heeft vande

* Verdragen: overeengekomen.

† De Gemutineerde (zie blz. 191) hebben werkelijk met het paardenvolk van de Staten een gemeenschappelijken strooptocht in Brabant ondernomen. Zoo kwam het ‘eskadron’ - dat was hun naam - aan zijn betaling. Na goede 14 dagen sloten zij hun accoord met aartshertog Albertus. Eind Mei, begin Juni werd de zonderlinge relatie geliquideerd.

+ Engelants vrede met Spanjen.

+ Aenslag op Antwerpen doch misluckt.

† De vrede tusschen Engeland en Spanje was eigenlijk een vrede tusschen Jacob I en de Aartshertogen, maar art. 36 van het verdrag begreep Filips III van Spanje in. Het was Jacobs persoonlijke opvatting, dat hij zich heelemaal niet in oorlog met Spanje bevond, daar Schotland geen oorlog met Spanje had gevoerd.

† Antwerpen werd midden Mei 1605 belaagd door Maurits op den rechter, en door Ernst Casimir op den linker Scheldeoever. Het weer was tegen.

+ Wouwe bekomen.

† Wouwe (Wouw) viel 23 Mei 1605.

+ Tot Watervliet in Vlaenderen twee Legers.

† Water-vlied, ten Z. van IJzendijke, even over de tegenwoordige Nederlandsch-Belgische grens. Hier lag Ambrosio Spinola tegenover Maurits. Deze was in 1602 in de Zuidelijke Nederlanden gekomen, om een expeditie tegen Engeland voor te bereiden. Van 1603 af was hij belast met de directie van het beleg van Oostende. Zijn succes daar beteekende, dat Madrid hem voortaan het geheele beleid van de oorlogszaken opdroeg (1605). Voor Albertus een heel spijtig geval. Toch aanvaardde deze den ‘hofmeier’, die een eerste rangs generaal was, met volkomen loyaliteit. - Na een maand schermutselens begon Spinola zijn eerste groote campagne.... in het Oosten (Juli 1605). Maurits trok hem na.

+ Oldenseel, Lingen, Wachtendonck ende Crakou aende Spaensche zyde.

† Oldenseel en Lingen waren Spinola's triomfen in Aug. 1605; Wachtendonck en het kasteel Crakou (zie blz. 188) werden eind Oct., begin Nov. genomen door zijn onderbevelhebber de Bucquoy (Charles de Longueval, graaf van B.).

† Bergen op Zoom werd verdedigd door Bax onder medewerking van de geheele bevolking ‘sonder aensien van wat Religie dat sy waren, ende vele die bekent waren Roomsch Catholijck te wesen, hebben hun niet min d'een als d'ander gequeten op de wallen ende elders; jae strenger roepende om haer vyants ondergang’. Ook vermeldt Van Meteren uitvoerig den heldenmoed der vrouwen.

[p. 195]

Spaensche moeten deurstaen twee seer sware ende groote aenvallen; d'eene den 21. Augusti 1605/ ende d'ander den 19. September daer aen volgende; ende al hoe wel de selve alreede vande stad eenige voordeelen hadden bekomen/ so is nochtans/ door de groote courage der borgeren ende soldaten den vyand mannelijck daer afgeslagen/ moetende de vlucht nemen met groot verlies. Dit selve jaer heeftmen de Duynkerckers afhandig gemaeckt ende benomen een van haer treffelycxste schepen ^†/ daer ⁺ van het volck werd opgehangen/ andere roovers tot een schrick. Is oock dit jaer een vervaerlyck ongehoord duyvels verraed/ door wonderlycke bestieringe van God Almachtig/ in Engeland aenden dag gekomen; eenige Spaensch-gesinde Jesuyten voorgenomen hebbende den Koning ende Koninginne met hare Majesteyts Kinderen/ ende den voornaemsten Adel ende Raetsheeren des Lands inde locht te doen springen door't buspoeder/ op alsulcke ure als wanneer het Parlement gehouden soude worden/ de Sale daer't voorschreven Parlements oude vergaderen/ ondermijnt hebbende/ ende met ses en dertig tonnen buspoeder gevolt. Dese verradery uyt komende/ zyn de schelmen daer van gevangen/ ende naer verdienste gestraft. Tot welcken eynde dese boeven dit schandelyck schrickelijck stuck sochten uyt te voeren/ kan den Leser int lange vinden by de History-schryvers ^†. Op de stad ⁺ Sluys ^† hebben d'Eertshertogen mede gehad eenen kloecken aenslag/ door middel van Petards ^*/ maer God heeft de selve stad miraculeuselijck willen bewaren; want indien den vyand geene merckelijcke beletsels van den Hemel waren toegesonden geweest/ hy soude daer Meester van geworden hebben. De Spaensche brengen dit Jaer 1606 twee Legers in't veld/ d'eene onder't beleyt vanden Marquis Ambrosius Spinola, ende d'ander onder den Grave van Buckoy ^†, zijnde twee treffelycke Velt-Oversten/

† Een van haer treffelycxste schepen: dat van hun ‘admirael Adriaen Diericksen’, bemand met 126 koppen (11 Nov. 1605). Men bracht het schip met 33 man naar Enkhuizen. Daar hing men er 21 op; 4 jongens liet men vrij; 8 mannen schonk men het leven, in ruil voor een gelijk aantal, dat door de Duinkerkers goed behandeld was.

+ Een Duynkercker bekomen.

† De History-schryvers beperken zich tot Van Meteren! Zie verder blz. 21. Er zijn overigens tal van pamfletten, bijv.: Knuttel No 1298 (Klare ende opentlijcke beschrijvinghe).

+ Anno 1606. Aenslag op Sluys.

† De stad Sluys liep 12 Juni 1606 gevaar, omdat een afgebrand wachthuis bij de Oostpoort tijdelijk niet bezet was. Men wilde nu ‘met een cleyn Petart [springbus] het slot van de eerste val-brugghe’, en zoo ook dat van de tweede valbrug, ‘ende met een grooter Petart’ de stadspoort doen openspringen. Het mirakel bestond hierin, dat de koster 's avonds om 10 uur nog de groote klok was gaan opwinden in het donker; daarbij had hij het slagwerk in het ongereede gebracht; dientengevolge ontstond er verwarring en onzekerheid bij de overvallende soldaten, die buiten op den afgesproken tijd wachtten. Toch slaagden de ‘petardiers’ in het openspringen van de poort. Maar de wacht daar weerde den aanval af, en de troepen aan den Zuidkant van de stad kwamen door het klokken-mirakel niet in actie.

* Petards: springbussen.

† Spinola-Buckoy, zie blz. 194 (aanteekeningen bij Water-vlied en Oldenseel). Deze campagne, in den Achterhoek begonnen, bracht Lochem van 23 Juli tot 29 October in handen van Spinola. Het bezetten van Grol door Spinola valt eerst na diens mislukte poging, den Mastenbroekschen polder (ten N. van Zwolle) te nemen (2 Aug.). Grol werd door Spinola veroverd 14 Aug. Begin Nov. probeerde Maurits vergeefs Grol te hernemen. Het bleef Spaansch tot 1627.

[p. 196]

ende al hoe wel de Heeren Staten alle Frontier-plaetsen van hare steden wel hadden voorsien/ so is ⁺ nochtans by de Spaensche verovert Locchum ende Grol. Doch wanneer de selve meenden in Maesterlant in te breken/ soo is hen 'tselve verhindert. Syn Excellentie/ vernemende dat onder eenige soldaten ⁺ des vyands weder mutinatie ontstaen was/ wend sich naer Locchum/ 'twelck hy weder verovert/ ende belegert hebbende Grol/ moste daer van aftrecken door de stercke aenkomste der vyanden. In dese tijt hebben eenige goede Patriotten voorgeslagen articlen om inde vereenigde Landen op te rechten ⁺ een Compagnie/ die handelen souden op de West-Indien ^†; maer daer en is doe ter tydt niet van gekomen. De Prins Graef Hendrick van Nassou, bekomende 'tstedeken Arckelens ^†/ vint daer binnen Graef Hendrick vanden Berg zyn Cosyn/ met 50 Ruyters/ die goeden buyt waren/ ende haer mosten ⁺ rantsonneren. De voornoemde Zee-ridder Jacob van Heemskerck, sich latende gebruycken in dienste vanden Lande/ de Heeren Staten Generael hem hebbende doen toe rusten 26 kloecke oorlog-schepen/ om den Spanjaert daer mede te gaen besoecken op zyn eygen kusten ende havens/ is met dese vlote schepen gekomen den thienden Aprilis 1607 ontrent Lisbona/ ende verstaende dat de Spaensche armade van daer vertrocken was voor Gibraltar ^†/ oock de quantiteyt der schepen/ ende haer qualiteyten/ soo heeft hy hem daer nae toegeschickt; ende naer dat hy op alles goede ordre gestelt hadde/ een yegelick Capiteyn tot zyn plicht ende behoorlyck devoir ^* vermaent hebbende/ is hy den Spanjaerden (binnen scheute ^* zynde van de stad ende 'tCasteel Gibraltar) op't lyf gevallen. De Spaensche waren sterck 10 Gallioenen/ by haer hebbende noch 11 andere kloecke schepen versien met 4000 mannen ende onder de selve 100 Cavalleros ^†. Ende naer een bloedig/ schrickelyck gevecht is de victorie gebleven

+ Lochum ende Grol aende Spaensche.

+ Lochum aende Staten weder gebracht.

+ West-Indische Compagnie voorgeslagen, in vereenigde Provintien.

† West-Indien: De oprichting van een West-Indische Compagnie werd door Willem Usselinx al in 1600 gepropageerd. In 1604 stelde hij een ‘police’ op. Oct. 1606 werd in de Staten-Generaal rapport uitgebracht; de aangelegenheid kwam daarna in behandeling bij de gewesten. Febr. 1608 werd in de St.-Gen. besloten, geen conclusie te nemen, vanwege de onderhandelingen met Spanje over vrede.

† Arckelens: Erkelens ligt een 25 km ten Z.O. van Roermond; Frederik Hendrik verraste, 11 Febr. 1607, het stadje; voor graaf Hendrik van den Bergh, zie blz. 161.

+ Arkelens ingenomen. Anno 1607. Des Generaels Heemskercks slag, ende victorie voor Gibraltar.

† Voor Gibraltar vond de hierna beschreven slag plaats: 25 April 1607. ‘Dese Victorie’ - zoo concludeert Van Meteren- ‘is den Nederlanders niet seer profytelijck gheweest, om dat sy weynige plonderinge becomen hebben, ende wel ontrent hondert dooden ghehadt, ende wel 50 of 60 ghequetsten, boven haeren seer beclaechden Admirael Heer Jacob van Heemskerck’.

* Devoir: plicht.

* Binnen scheute: op schootsafstand.

† Cavalleros: Op het admiraalschip van d'Avila, de Sint Augustijn, waren 300 soldaten en ‘100 vrywillighe Cavalleros’ (gentlemen) geplaatst, zoodat er 700 koppen aan boord waren.

[p. 197]

aen de zyde van de Heeren Staten Generael. De Generael Heemskerck, is ('tis waer) wel doot geschoten/ maer zyne doot heeft den Spanjaerden genoeg gekost/ also de Spaenschen Admirael met vijf gallioenen gantsch t'onder gebracht werd en verslagen/ de reste dapper ontstelt/ zyn aen't land gedreven/ de schepen veel geborsten/ een groote menichte volcx verdroncken/ ende veel van schrick gestorven/ men segt ontrent 2000 menschen. Vander Staten volck/ zyn ontrent 100 doode ende 60 gequetste geweest. Nae dese overwinninge zyn de schepen der Heeren Staten wederom t'huys wel aengekomen/ het doode lichaem van den Generael Heemskerck mede brengende/ 'twelcke tot Amsterdam heerlyck begraven werd/ ende door last der Heeren Staten tot een eeuwige memorie/ gestelt in een verheven graf ^†.

Die wysselyck doorsiet den loop van 'swerelts dingen,
Bevint et al geneygt tot veel veranderingen,

Het avontuerig Rad, door't al bestierend' oog,

Werpt d'hoogste nu om laeg, de laegste weer om hoog.

Al word Gods volck gedruckt, men sal't niet t'onderdrucken,
Het sal op't eynd het hooft noch altyt boven rucken:

End' die dat aldermeest gedruckt heeft en geplaegt,

Sal worden self tot stof versmeten en verjaegt.

Classis monumenta subactae.

La voix de l'Eternel est sur les eaux, Le Dieu fort fait tonner, l'Eternel est sur les grandes eaux. ⁺

Ghy Heemskerck diemen sach Mars over Thetis ^* bringen/ ⁺
En op zyn eygen stroom den Spanjaert gingt bespringen/

Al liet ghy daer den geest/ soo is de eer bewaerd;

En ghy ligt nu bedeckt met vry-gevochten aerd.

† Verheven graf: Het praalgraf (‘een heerlijck Graf ghemaect van blauwen gehouwen steen’) in de Oude Kerk te Amsterdam, 8 Juni 1607.

+ Pseau. 29.

* Thetis: een der Nereïden; hier dus een zinnebeeldige omschrijving van de zee.

+ P. Schriverius

[p. 198]

1. O Heemskerck! noyt u kloecke daet
Uyt ons gedachten gaet,
Die met lust,, Na de kust,,
Gibraltar,, Voert so var',
Om Maraen Daer wat op te slaen,

Met menich kloecken Held,

Die u te schepe was besteld,

Elck geaerd,, Als een Leeu,,

Onvervaerd,, Voort geschreeu

Van het snoode Spaensch gedrocht;

'tWas een wonder soo elck vocht.

2. Doe g'op den blaeuwen Oceaen
Liet waeyen Staten vaen,
Al't gebras ^* Datter was
Moste voort Over boort;
Daer versoop Schier meest al den hoop.

De Vlotten dreven seer

Vol Castiljanen heen en weer,

Groot krioel En gewoel

Sachmen daer Voor en naer;

Die best konde, packt hem dra

Op de vlucht, of tot gena.

3. Daer bleef den trotsen Arragon/
Grenaden end' Leon;
Haren roem, Haer geweld
Als een bloem Lag geveld,
Al haer macht Werd meest om gebracht.

De lust vant Spaensch gebroet,

Die werd so lustig daer geboet,

Dat haer trots, Hogen moet

Doe lag plots Onder voet;

Daer van d'hoogste God en Heer

Toequam lof, en prys en eer.

* Gebras: gespuis.

[p. 199]

Des Konings van Spanjen groote nederlage ter Zee/ op zyn eygen kust/ onder zyn stad ende kasteel/ ⁺ aen zyne groote schepen/ so wel voorsien van volck ende geschut/ geleden; ende de vreese die hy hadde vanden voortgang vande West-Indische Compagnie in de vereenigde Provintien; van gelycken zyn groot achterstel ^* van gelde; de mutinatie ^† syner soldaten/ ende ander swaricheden meer/ heeft ⁺ hem zynen hoog moet so doen sincken/ dat hy hem gedrongen vind' door d'Eertshertogen secretelyck te doen versoecken om in gespreck te mogen komen met de Heeren Staten Generael der vereenigde Nederlanden/ nopende ^* eene handelinge tot vrede ofte schorssinge van Wapenen; met presentatie datmen de Heeren Staten souden alsulcke voorderlycke conditien laten hebben/ als sy souden konnen wenschen; ja/ datmen haer pampier/ pen/ ende inct soude in de hand geven om te stellen by geschrifte sodanige voordeelen als zy souden begeeren. Met welcke schoone presentatien zy de Heeren Staten voornoemt hebben beweegt tot gehoor te komen; Al voren dese swaer-wichtige sake wel ende rijpelick overleyt hebbende/ haerder E. niet onbewust synde wat ongemacken ende nadeelen hare voorsaten ende den landen overgekomen waren/ gehoor te geven ende in gespreck van accoort te treden met hare onversoenelycke vyanden; wetende wyders eenen generalen regel te zyn/ dat wanneer een meerder met zyn minder in onderhandelinge komt/ den minderen altydt moet toegeven; Ende den ⁺ Koningen seer gemeen is/ niet langer eed ende belofte te houden/ als zy die achten haer Rijck ende staet voorderlyck te zyn. Dat volgens ^* een Prins handelende met eenige zynder rebellen (daer voor den Spanjaert de Nederlanders is houdende) niet langer zyn woord ende accoord na komen sal als hem dat sal profytig zyn/ met meer andere redenen. 'tGene den kloecken Sextum Pompejum ^† was weder-

+ Anno 1607. Beginsel van den Treves.

* Achterstel: achterstalligheid.

† De mutinatie was in de laatste jaren telkens weer aan de orde. Bij de campagne van 1606, die, behalve Grol, ook Rijnberk aan den Spanjaard had opgeleverd, waren toch weer 2000 soldaten aan het muiten geslagen. Pirenne omschrijft den militairen toestand als volgt: ‘Om te kunnen slagen, ware een volslagen hervorming van het leger noodig geweest. Dit was gedemoraliseerd en aan muiterijen onderhevig. De meeste soldaten, in den dienst vergrijsd, waren getrouwd, zoodat het aantal vrouwen in de regimenten dat der mannen overtrof. Waar moest de noodige verbetering vandaan komen? Zoo juist had de koning Spinola verboden, weer naar Madrid te komen, bevreesd, als hij was, voor nieuwe vragen om versterkingen. Dan bleef er niets anders over, dan op zoo goed mogelijke voorwaarden hetzij een vrede, hetzij een bestand te sluiten’.

+ Nota.

* Nopende: betreffende.

+ Nota.

* Volgens: vervolgens.

† Sextus Pompejus doet in de litteratuur tegen het Bestand opgeld als een vast voorbeeld, om vorsten-ontrouw te demonstreeren. Na den dood van den grooten Pompejus (48 v. Chr.), hadden zijn beide zoons, Gnaeus en Sextus Pompejus, den strijd tegen Caesar in Afrika voortgezet. Vandaar verdreven, was Spanje het terrein van hun verzet geworden. Gnaeus sneuvelde tegen Caesar in den slag bij Munda (45 v. Chr.). Inmiddels werd Caesar vermoord (44 v. Chr.). Het tweede driemanschap (Antonius, Octavianus = Augustus en Lepidus) zette den strijd tegen de ‘republikeinsche’ partij voort. Sextus Pompejus, die nu, van Sicilië uit, een onbedwingbare zeemacht had opgebouwd, liet zich in 39 door de drie-mannen het gezag over Sicilië, Sardinië, Corsica en Achaja toezeggen (verdrag van Misenum; 39 v. Chr.). Maar reeds drie jaar later had de veldheer van Octavianus-Augustus, voorgoed met hem afgerekend.

[p. 200]

varen/ handelende van vrede metten Keyser Augusto/ daer van hadden haer Ed. mede kennisse genoech uyt de Historien. Evenwel om gewichtige redenen hebben hare Ed. Mog. op den vierthienden Junij 1607 toegestaen/ eerst voor 8 maenden/ een trefves ^* met d'Eertshertogen aen te gaen onder sekere ⁺ bepalinge. Pater Jan Nai ^† Provintiael vande Minnebroers/ ende Biecht-Vader der Eertshertogen, werd als gesante in dese treffelycke sake gebruyckt. Daer na eer de Ed. Mog. Heeren Staten hebben willen toestaen datmen voor langer tydt ende over alle de landen/ ten wedersyden de schorssinge van Wapenen soude onderhouden/ hebben zy eerst hier over willen hooren 'tadvijs der Koningen/ Vorsten ende Heeren/ met de welcke zy in verbond waren; gelyck zy dan aende selve versochten/ dat hare Ed. Ambassadeurs/ van wegen dese sake inde Nederlanden mochten werden afgesonden/ als geschied is. Ende wanneer nu de Heeren Staten verstonden de grondige genegentheyd haerder partye/ om in voorder handelinge van vrede of trefves te treden/ soo hebben hare Ed. Mog. daer toe ⁺ noch niet willen resolveren/ voor en al eer dat den Koning van Spanjen met d'Eershertogen de vereenigde Nederlanden verklaerd souden hebben voor Vrye-Landen, het welcke de Eertshertogen gedaen hebbende/ ende acte daer van overgesonden/ onderteeckent ende versegelt by hare hoogheden/ daer nae met aprobatie van den Koning van Spanjen/ erkennende de landen/ onder der Heeren Staten gebied gelegen/ voor alsulcke vrye landen/ daer op zyne Majesteyt nochte hare gemelde hoogheden niet en hadden te pretenderen/ heeftmen daer op in naerder onder-handelinge getreden. Vele trouhertige ^{+ +} Nederlanders hebben eenige epigrammata gemaeckt/ op dese gelegentheyt des tydts: want zy vreesden dat Pater Jan Nay eenen vreemden naed den lande soude naeyen/ die niet licht soude werden ontarrent ^*/ ende dat Justi Lipsy raed ^† (den Spaenschen Koning overlanghe gegeven) door desen handel soude werden int werck gestelt/ ende de vyanden (die met macht de vereenigde Provintien niet hebben

* Trefves: wapenstilstand.

+ Pater Jan Nai Commissaris.

† Pater Jan Nai O.F.M. verscheen begin Maart 1607 te Rijswijk, een klein jaar na het begin van de eerste sondeeringen over vrede of langdurig bestand. De besprekingen werden aanvankelijk gevoerd met Maurits, Oldenbarneveld en Aerssens, den griffier der Staten-Generaal. Toen de Staten-Generaal hierin betrokken werden, lekte het geheim gauw genoeg uit. 11 April werd tot een wapenstilstand in principe besloten. De eigenlijke onderhandelingen begonnen pas 1 Febr. 1608. Zij duurden lang. Eerst in November, na verstandige bemiddeling van den Franschen gezant, Jeannin, en een ernstige crisis, kwam er wat schot in. Het tractaat werd ten slotte 9 April 1609 te Antwerpen geteekend.

+ Koning van Spanjen met d'Eertshertogen verklaren de vereenigde Provintien voor Vrye Landen.

+ Nota.

+ Het oordeel van vele trouhertige Nederlanders.

* Ontarrent: losgetornd.

† Justi Lipsy raed is ook een steevast voorkomend argument in de vele pamfletten tegen het sluiten van een Bestand. Justus Lipsius was een Zuid-Nederlander en klassiek philoloog. Van 1579 tot 1591 was hij hoogleeraar te Leiden; 1593 e.v. te Leuven. Hij overleed 1606. Lipsius nu zou, 3 Jan. 1595, op een tot hem gerichte vraag, of het beter was, den oorlog voort te zetten, dan wel vrede te sluiten, geantwoord hebben, dat Z.M. de Koning drie soorten vijanden had ‘te weten Fransoysen, Enghelsche ende Hollanders, de twee uytwendich, de derde inwendich, eer rebellich dan recht vyant’. Nu ‘de Hollanders alreede den moet ghenoech verlooren gaven’, ware het het beste, vrede met Frankrijk en Engeland te sluiten, en den Hollanders ‘eenen cleynen Pays oft opschorsinge van Wapenen’ toe te dienen, om dan ‘die Visschen met gouden netten [te] vanghen’, hun ‘crachten [te] ondermijnen.... twist saeyende’. De Oudheid levert in dezen een leerzaam exempel:.... ‘Sixtus Pompejus in Siciliën, teghen Octavianus Augustus Keyser’ (Naar Van Meteren, die den brief gereserveerd inleidt: ‘soo het schijnt, ende wort geseyt’).

[p. 201]

konnen overheeren) aldus komende te nestelen in het binnenste vande landen/ het herte veler inwoonderen souden innemen/ omsetten ende verkeeren/ secreten ondersoecken/ tweedrachten saeyen/ landen ende steden verspieden/ ende voorders alles doen om tot haer meeninge te komen/ ende dat (gelijck het spreeck-woord segt) den Lupaert zyn vel/ den Wolf zyn boosheyt/ ende den Vos zyn loosheyt niet suode veranderen.

Men heeft wel eer gesien, men kant oeck nu bekijcken,
Hoe dickmael naem en daet malkander seer gelijcken,

Ian, Nai is: Spelt verkeerd ^*, en Nai is weder Ian.

Ist wonder dat Ian Nai so listig naeyen kan?

'Tis voor en achter Nai, oock achter Ian en vooren:
Met dubbelt Ians geNai soeckt m'in ons Land te booren,

End' door een loos geNai, met eenen brosschen draet

Van Trefves voor een tyd, te schenden onsen staet.

Conveniunt rebus nomina sepe suis.
Daet en naem/ Passen t'saem.

Cum haereticis nullum commercium, nulla pax catolicis esse debet. ⁺

Op dese Wet/ dient wel gelet.

Eternel! condui moy par ta Justice, à cause de mes ennemis: dresse ton chemin devant moy; car tu beniras le Juste & l'environnas de bien-Veuillance comme d'une rondelle. ⁺

* Spelt verkeerd: als men den naam verkeerd, d.i. van achteren naar voren, spelt.

+ Doctor Ayala Hispanicus.

+ Pseau. 5.

[p. 202]

SUPERIUS.

1.

A. AY hoor eens buerman lieve kaer ^*.
B. Wat brengt g'ons voor een nieuwe naer?

A. Vry wat wonders, End'besonders.

B. Wat'ser voor de hand?

Ick hoor de Wolf is by het Schaep,
Daer is gekomen eenen Paep,

Met toelaten,, Vande Staten, In ons vrye Land.

B. Isset waer?

A. Ja myn vaer, 'tIs maer al te seker,
B. Wat sermoen, Sal toch doen

Hier de Paepsche Preker?

Met syn heylig schynsche Cap?

A. Ay toch wat een malle klap;
Hy gaet hier gelyck een Heer.

B. Wat sal hier uyt broeden weer?

Ick vrees het leyd (o broer!) Op eene vreemde moer ^*.

2.

B. Hoe noemt men desen Priester toch!
A. Ian Nai, die't garen van bedrog

Wel kan Naien En verdraeyen

'tAl na zynen sin.

B. Maer wat toch heeft de Paep voor last?
A. Hy is een seer doorslepen gast,

En met smeken ^*, Hoofsche streken,

Neemt hy d'herten in.

* Lieve kaer: beste vriend.

* Moer: grond, grondslag.

* Smeken: vleien.

[p. 203]

 

Het begeer Van myn Heer Is te maken Treves.

 

B. Treves! Wat? Sal ons dat Al syn goet? A. God geves.

 

Maer op syn bedryven al,

 

Hoop ick datmen passen sal.

 

 

 

B. Och daer moet geluck toe slaen.

 

A. Laet het Land daer met begaen,

 

En voort in allen schyn,

 

Dat God bevolen syn.

BASSUS.

N. Om den aert van dit voysken niet te benemen, en konnen hier wel de woorden onder den Bas gebracht worden, ofte men moste de selve geheel op een ander maniere componeren.

Wanneer nu de Gemutineerde soldaten des vyants meer en meer vermenigvuldigden/ haer tot ⁺ Diest sterck makende/ soo hebben d'Eertshertogen raed geschaft om die te doen betalen: maer so haest en hebben sy haer geld niet ontfangen/ of zy en hebben moeten op lijf straf binnen vierentwintich uyren ^† vertrecken uyt des Hertogen Landen/ veele der selver dootslaende/ volgens der Eertshertogen last/ die voor elck hooft noch betaelden 25 Kroonen. Inde vereenigde Provintien is een algemeenen bede ende danck-dag ^† gehouden/ op dat God Almachtich dese handelinge die nu begonnen was met den ⁺ Spaenschen Koning ende d'Eertshertogen soude willen segenen/ ende dat alles dienen mochte tot zijns naems prijs en eer/ opbouwinge zijnder Kercken/ ende welvaren van ons lieve Vaderlant; de genadige God danckende van zyne verlossinge. De gesanten die de Spaensche na den Hage toesonden hadden om met de Heeren Staten te spreken/ waren den Marquys Ambrosius Spinola, den Spaenschen Secretaris Mancidor ^†, den President Richardot ^†, Pater Jan Ney, ende den Greffier ^† Verreycken,

+ Anno 1607. Onbermhertige daet by d'Eertshertogen aen haer volck gepleegt.

† Binnen vierentwintich uyren: Het plakkaat is gedateerd van 4 Dec. 1607.

† Bede ende danck-dag: 9 Jan. 1608.

+ Biddach.

† Mancidor: ‘Juan de Mancicidor, Raet ende Secretaris vander Oorloghen van den voorsz. Coningh’.

† Richardot: ‘Heer Johan de Crusel, gheseydt Richardot, Ridder, Heer van Barly, van de Raet van Staete van de Eertzhertoghen, Hooft ende President van zynen secreten Rade’.

† Greffier: ‘Louijs Verreycken, Ridder, Audiencier van de Eertz-hertoghen ende eerste Secretaris van State vande selve’.

[p. 204]

1 Pater Ian Nay Commissaris.
2 Don Ambrosius Spinola, aenbiedende
3 den Olyftack of vrede aen den
4 vryen Nederlantschen Leeu.
5 De 7 pyle, dat syn 7 Provintiën, vry van't Spaensch gewelt.
6 Tien pyle, betekenende de Provintien die onder't gebiet van den Spanjaert staen.
7 Twee Provintien, namelick Brabant ende Vlaenderen daer de Hoog. Mog. Heeren Staten mede steden ende forten in hebben.
8 De Paus, vergaderende de verheerde Provintien, leggende onder't Spaensche gebiet.
9 De Cardinael, treckende aen eenen Pyl van den Leeu, dat is Gelderlant, daer de Spaensche mede eenige steden in houden.
10 Een Iesuyt met stroppen, gereet om (onderhandelinge van vrede) den Nederlantschen Leeu te vangen.
11 Spanjaerden met stroppen, gereet om (onderhandelinge van vrede) den Nederlantschen Leeu te vangen.

[p. 205]

die alle den eersten Februarij 1608 soo by den Prins Maurits/ als de Graven van Nassou/ ende de Gecommitteerde ⁺ van de Heeren Staten Generael seer heerlyck ^* syn ingehaelt ende gewellekomt. Vele verre-siende ^† Vader-landts-liefhebbende Patriotten oordeelden dat het bedriegelycke Troyaensche Paerd ingehaelt werd/ 'twelcke het Land naemaels wel mochte veel schade toebrengen; gelyck dan vele een quaet naebedencken ^* hadden. Oock werd seer veel gesproken dat de afgesondene Gesanten alle/ vreemde natien waren/ ende datter geen Staten van Vlaenderen/ Brabant/ van Arthois of Henegouwe/ etc. in bekent of bemoeyt waren. Doch is evenwel eyndelyck naer een lange t'samen spraeck/ den Trefves voor twaelf achter-een-volgende Jaren besloten op den negenden Aprilis 1609 ^†/ daer van ⁺ de articulen/ hier te lang zynde/ inde Historien te lesen zyn. Men heeft de seventien Provintien door met grote blydschap ende vieringen doen afkondigen/ den lieffelycken Vrede/ behagelyck voor God ende den Menschen/ de selve gewillekomt/ ende God daer over gedanckt.

Verklaringe deser figuere door twee-spraeck van A. ende B.

A. De Vrede komt van God; kom, kom, gewenschte Vrede!
Die God en Mensch behaegt. B. Ay! meent ghy doch hier mede

Te hebben ware Vreed', end' vaste rechte trou,

Gelyck m'in sulcken saeck wel gaerne willen sou?

Och neen! De Spanjaert sal wel veel van Vrede spreken,
Gelyck dat altydt so geweest syn zyne streken:
Maer 'thert wat anders denckt; 'sPaus wetten houd hy vast:
Houd Ketters geen geloof, wanneer't u niet en past.

A. Wat raet in dit geval? Want naer ick hebb' vernomen,

De saeck is met ons vry al wat te verr' gekomen?

B. Ick raed' hout goede wacht, bidt God en omme siet,
Met 'tswaerd in uwer hand, vertrout den Spanjaert niet.

+ Anno 1608.

* Heerlyck: luisterrijk.

† Vele verre-siende: Men vergelijke met deze critische opmerkingen, die in overeenstemming zijn met de vele pamfletten tegen het Bestand (zie Inleiding over den Gedenck-clanck als Geschiedverhaal, blz. XXXI e.v.) de overeenkomstige passage bij Van Meteren: ‘Vele personen maeckten op dat stuck vreemde discoursen... Maer de Heeren Staten van de Vereenighde Nederlanden, kennende beter als yemant anders de ghelegentheydt van haeren staet... hebben in dese handelinghe dien wegh voor den besten inghesien’....

* Quaet naebedencken: kwaad vermoeden, argwaan.

† Op den negenden Aprilis 1609: Zie blz. 207. Voor de verwijzing naar ‘de Historien’, zie Inl. II noot 5.

+ Anno 1609. Trefves van 12 Jaren afgekondicht.

[p. 206]

 

Nunc equidem pax est, at non fiducia pacis. ⁺

Garde moy o Dieu fort: car je me suis retiré vers toi, l'Eternel est la part de mon heritage, & de mon beuvrage: tu maintiens mon lot. ⁺

Slaept niet vaster als den Haes: want Seignoor luymt op het aes.

1.

VErstandige, Handige, Dappere voochden vol trouw,
Die als Goden ^* zyt gestelt, Om te breken al't geweld

Dat ons lant verheeren won,

U zy lof, u zy danck, U sy eer al-so lanck
Als de Sonne schynen sal, Als de Maen het aertsche dal
'sNachts haer licht sal deelen uyt,, End'so lang het groene kruyt,,
Uyt de swarte aerde spruyt.

+ Baudartius.

+ Pseau. 16.

* Goden: hier gebruikt voor Overheid.

[p. 207]

 

2.

 

Wat quaet het Spaensch Wreed Maraensch Boos gedrocht Oyt had bedocht

 

Tegens u uyt louter trots, 'tLiep als tegens eene Rots;

 

'tWas te klimmen aen de locht:

 

Want g'en past Op de gast Niet so seer Langer meer,

 

End' ghy biet hem soo het hooft, Dat't hem schier int midden klooft:

 

Daerom komt de loose Vos, Om hier met des Treves glos ^*,

 

Onsen staet te maken los.

 

 

 

3.

 

Godvruchtige, Tuchtige ^*, Moedige, vry Batavier!

 

Gaet ghy uyt de wapens niet, Schoon den Speck u vrede biet:

 

Want zyn herte brant als vyer,

 

Om door twist End' met list End' bedroch Looslyck noch

 

U te vangen in zyn net, Dat hy altydt open set;

 

Daerom hout toch goede wacht, Wilt ghy wesen wel bedacht,

 

End' bid God voor al om kracht.

De Koning van Spanjen met d'Eertshertogen/ haer acte in Julio 1609 gegeven hebbende/ dat ⁺ zy de vereenigde Provintien bekenden voor Vrye-Landen; zijn de Heeren Staten Generael (als haer na rechte toekomende/ haer vry hebbende gevochten) voor sodanige oock erkent by de Majesteyten/ so van Vranckryck/ Engelant/ Denemarcken/ Sweden/ als by andere Vorsten ende Republycken/ ende zyn volgens dien hare Ambassadeurs/ in allen Hoven der voornoemde Rijcken voor sulcks gerespecteert ende aengesien; haer voortaen derhalven noemende ende titulerende ^†: Hoog-Mogende ⁺ Heeren Staten Generael der Vereenigde V R Y E Nederlanden. Johan Willem ^†, Hertog van Gulig,

* Glos: praatje.

* Tuchtige: deugdzame, geduchte.

+ Anno 1609.

† Titulerende: De titel ‘Hoogmogenden Heeren’ kwam op in de jaren van het Bestand. In 1639 bepaalden de St.-Gen., dat zij voortaan geen brieven zouden aannemen, die niet dit adres droegen. Nooit noemden zij zich: Staten-Generaal der vereenigde, vrije Nederlanden. Maar in geschriften als Baudartius' ‘Morghenwecker’ en de ‘Spieghel der Jeucht’ (zie Inleiding II, aanteekening 8) komt deze woord-combinatie veel voor.

+ De Staten Generael veranderen haren Titel.

† Johan Willem van Kleef (1582-1609) was de laatste twintig jaren van zijn leven ongeneeslijk krankzinnig geweest. Hij had geen kinderen, wel zusters, en vooral zusterskinderen. De successie in het belangrijke gebied had al jaren lang aller aandacht. Belangrijk was het door zijn ligging bij de Nederlanden en Keulen, ook door zijn gemengde, Roomsch-Luthersch-Calvinistische bevolking. Keizer Rudolf II (1576-1612) wilde de beslissing aan zich houden. Toen echter twee erfgenamen zich met spoed hadden gemeld: Johan Sigismond van Brandenburg (1608-'19) en Wolfgang Willem van de Palts-Neuburg (regeerend 1614-'53), en deze zelfs besloten hadden, de landen gemeenschappelijk ‘in Possess’ te nemen (verdrag van Dortmund: Juli 1609), liet de Keizer de stad Gulik, die de pretendenten niet had erkend, bezetten door zijn neef, aartshertog Leopold, administrator van de bisdommen Passau en Straatsburg (Juli 1609). Een Europeesche oorlog dreigde, omdat de Duitsche Protestantsche vorsten, de Nederlanden en Hendrik IV van Frankrijk (1589-1610) geen Habsburgschen invloed in dit gebied wenschten. De dood van Hendrik IV (Mei 1610) bracht wel verandering in de politieke situatie, maar belette de Republiek niet, haar belangen waar te nemen. Na een beleg van twee maanden nam Maurits Gulik (eind Aug. 1610). De possideerende vorsten werden dus gesteund, en, tegenover den Keizer, gehandhaafd.

[p. 208]

⁺ Cleve, Berg', &c. deser Werelt overleden zynde den vijfentwintichsten Marty 1609/ sonder Kinderen na te laten/ heeft de Keyser Rudolphus last gegeven den Eertshertog Leopoldo hem van dese Landen te versekeren/ gelyck hy gedaen heeft mettet Chrijgsvolck der Eertshertogen Alberti ende Isabellae. De Keur-vorsten van Brandenburg ende Nieuburg (nabestaende vrienden des overledenen) hebben hier over hare klachten gedaen aen de Majesteyten van Vranckryck/ ende Engelant/ mitsgaders oock aen andere Heeren/ ende mede aen de Hoog Mog. Heeren Staten Generael; by dewelcke goet gevonden is de stad Gulig (met Spaensch guarnisoen beset) te beleggen ende te vermeesteren/ gelyck dan ⁺ de selve stad ende 'tCasteel is berent/ daer na beleyt ende dapper bevochten door den Prince Mauritium, met der Hoog Moog. Heeren Staten Leger/ ende eenige Fransche troupen hun daer by voegende/ is alsoo de stadt ende tCasteel gewonnen/ ende aende rechte Erfgenamen gelevert. In dese tydt gebruyckte ⁺ den Koning van Spanjen Philips de derde, sulcken over groote tyrannye tegens alle de Moriskens ^† die in Spanjen woonden/ de welcke oude ingeborene ende inwoonders des Lants waren/ haer benemende alle hare goederen/ vele vermoordende/ ende de meeste uyt zyn lant voerende nae de kust van Barbaryen/ dattet gejammer ende droevig geschrey deser bedruckter menschen vele mylen verde ^* gehoort werd/ ende nemmermeer uyt des menschen herte geraken en sal; D'historien ^† (hier van beschreven) meldende d'ongehoorde tyrannische onbermherticheden over dese arme/ ongewapende/ ⁺ geduyrig arbeydende menschen gebruyckt/ zyn daer vol van. Den viertienden Mey 1610 heeft eenen snooden/ boosen/ overgegeven ^* Mensch genoemt Franchoys Ravaillack/ verradelyck binnen de stad Parijs vermoort den Koning van Vranckryck, den grooten Henricus de vierde, zijne Majesteyt sittende op zijnen Koets-wagen. De Moordenaer bekende/ dat hy tot dese grouwelycke daed is bewogen geweest door het lesen des Boecx Marianae des Jhesuyts ^†/ ende 'tselve bestaen te hebben/ om den Paus ende de Roomsche Kercke eenen dienst te doen/ ende zyn eygen-werckende saligheyd ^* te verkrygen.

+ Hertog van Gulig overleden.

+ Anno 1610. Prins Maurits victorie over Gulig.

+ Wreede Spaenschen handel aen vele Moriskens in Spanjen.

† Moriskens: Zie blz. 11.

* Verde: ver.

† D'historien: De stof van Valerius is zoo beknopt, dat Van Meteren als bron kan volstaan; een Nederlandsch pamflet (Knuttel no 1630): Missive ofte Placcaet, behelst slechts het plakkaat van 11 Sept. 1609; het ‘waerachtigh ende wonderlyck verhael’ (Knuttel no 1712) keert zich tegen de Moriskens.

+ Henricus de Groote' Coning van Vranckryck vermoort.

* Overgegeven: slecht, gemeen.

† Het boeck Marianae des Jhesuyts: een Spaansch auteur, die in De rege et regis institutione (1595; herdrukt in 1610) verklaard had, dat de moordenaar van Hendrik III, fr. Jacques Clément (blz. 19), zich onsterfelijken roem had verworven. Men geloofde destijds algemeen, dat òf Spanje, òf de Jezuïeten verantwoordelijk waren voor den moord op Hendrik IV. Het proces Ravaillac bracht zulks niet aan het licht.

* Eygen-werckende saligheyd: zaligheid als gevolg van eigen verdiensten.

[p. 209]

 

O Moorders! Duyvels aes! kan niemant u ontvlieden?

 

Noch Koning, Prins noch Graef? noch ryck noch arme lieden?

 

Foey helsch, vervloeckt gespuys! foey aldersnootste fielt!

 

Die met u moorders priem ^* bloet-dorstig hebt ontsielt

 

 

 

Dien Helt, die't harde stael syns vyands niet en schroomde!

 

End' menig trots gemoet gelyck een kint betoomde!

 

Dien Held die't Fransche Ryck in vreed' en welvaert bracht!

 

End' d'alderGrootste was der Koningen geacht!

Pernicies hominum quae maxima? Solus homo alter. ⁺

Diabolus non invalesceret contra nos, nisi ei Vires ex vitiis nostris praeberemus, & locum ei dominando nobis peccato faceremus. ⁺

O sceptres! o bandeaux! o throsnes Hault montez? ⁺
Combien de trahisons cruels Vous enfantez!

David sprack tot zijne mannen: Dat late de Heere van my zyn/ dat ick dat doen soude/ ende myn hand leggen aen mynen Heere den gesalfden des Heeren; want hy is de gesalfde des Heeren. ⁺

Al hoe wel de Vorst van Nieuborg in zyn land' en eere (beneffens den Vorst van Brandenborg) ⁺ was gestelt ende gehult ^*/ door besondere hulpe ende toedoen vande macht der Hoog Mog. Heeren Staten Leger/ ende 'tgoet beleyt des Princen Maurity ^†; so heeft hy hem/ onaengemerckt alle 'tselve/ laten verleyden door de Jhesuyten; ende verlatende de Gereformeerde Religie/ begeeft hem tot de Paepsche/ verkiesende de zyde des Eertshertogen, tot groot herten leed van zyn Heer Vader/ als vele andere vrome luyden; Ende laet hem misbruycken met den Marquis Spinola op te trecken/ met de welcke hy/ in Septembri 1614 wint/ gesterckt zijnde met het Spaensche Leger/ de vrye rijcx stad Wesel ^{+ †}/ die in de heetste vervolgingen des bloet-honts Duc d'Alve, is geweest een schuyl-plaets der ge-

* Priem: dolkmes of bajonet.

+ Bias.

+ Augustinus.

+ Bartas.

+ Samuel 1.

+ Annis 1614, 1615 ende 1616. Den Nieuborger Vorst valt de Gereformeerde Religie af, ende begeeft hem by de Eertshertogen.

* Gehult: gehuldigd.

† 'tGoet beleyt des Princen Maurity blijkt blz. 207.

+ Wesel by den Spanjaert ingenomen.

† Wesel: De beide possideerende vorsten zijn in 1613 tot een andere belijdenis overgegaan. Eerst Wolfgang van de Palts-Neuburg, die aansluiting bij de Oostenrijkers, daarna Johan Sigismond, die aansluiting bij de Republiek zocht. Een breuk tusschen de pretendenten was dus al aanwezig. De Brandenburger begon de vijandelijkheden. Het Nederlandsche garnizoen van Gulik (zie blz. 207) werd versterkt; de Neuburgsche troepen werden hier weggezonden (Mei 1614). De Neuburger van zijn kant zocht hulp in Brussel. Spinola bezette in het voorbijgaan het Protestantsche Aken (zie blz. 23 voor soortgelijk optreden van Mendoza in 1596-'98). - Voor Wesel als ‘herberg der gemeente’, zie blz. 38.

[p. 210]

SUPERIUS.
MYn Ziele treur'! en doet u klachten! Wend' u gedachten,
Om over luyd,, Te schreyen uyt,,
Met smert,, U droevig hert!
O Goddelose mensch! Hebt ghy nu u al u wensch?
Als wanneer,, Ghy u Heer,,
Dus helpt voort,, End'so schandig hebt vermoort?
Die naer Godes ware Wet Tot een Koning was geset?
Siet eens wat ghy hebt bedreven,, Ghy moogt wel beven.
Boose, loose, snoode fiel! Wat raet nu met u arme siel?

BASSUS.
Myn Ziele treur'! en doet u klachten! Wend'u gedachten,
Om over luyd,, Te schreyen uyt,,
Met smert,, U droevig hert!
O Goddelose mensch! hebt ghy nu al u wensch?
Als wanneer,, Als wanneer,, Ghy u Heer,,
Dus helpt voort,, End'so vermoort?
Die naer Gods Wet,, Tot Koning was geset?
Siet wat ghy hebt bedreven!
Ghy moogt wel beven.
Boose, loose, snoode fiel! Wat raet nu met u arme siel?

[p. 211]

vluchter Christenen. Daer zyn noch eenige andere plaetsen meer by vermeestert. Tot Santen ^† is seker ⁺ accoort getroffen tusschen de twee t'samen eysschende Vorsten/ belangende haer aenbestorven heerlycke goederen/ doch 'tselve is korts daer aen gebroken. Binnen Bordeaulx is den achtienden Octobris

† Santen: Daar noch Brussel noch Den Haag een hervatting van de vijandelijkheden wenschten, werd een nieuwe interventie van Prins Maurits, waarbij o.a. Emmerik en Rees bezet werden, niet doorgezet. Spinola en Maurits kwamen overeen, dat hun beiderzijdsche beschermelingen zouden houden, wat zij hadden. De Brandenburgsche Keurprins zat nu in Kleef, de Neuburger in Dusseldorp. Zij sloten het verdrag van Xanten (12 Nov. 1614), dat voor twee eeuwen de grondslag van de bezitsverhoudingen in dit gebied bleef. Kleef, Mark en Ravensberg kwamen aan Brandenburg; Gulik en Berg aan Palts-Neuburg. Vermoedelijk doelt Valerius hier verder op de beëindiging van de Nederlandsche bezetting van Gulik in 1622 door Spinola.

+ Accoort tot Santen gemaeckt ende gebroken.

[p. 212]

⁺ 1615 gehouden dobbele Bruyloft ^† tusschen Louys de dertiende, Koning van Vranckryck, met Anna Marie Mauricette, Infanta van Spanjen; ende Dominicus Victor, Outste Zoon des Konings van Spanjen, ⁺ met Elisabet d'Outste Dochter van Vranckryck. d'Hertog van Savoyen ^† ende daer nae de Seigneurie ^* van Venetien/ in openbare oorloge komende/ so metten Koning van Spanjen/ als tegens d'Hertog Ferdinand van Oostenryck van Graits/ etc. hebben de selve hulpe van volck ende geld versocht aende Hoog Mog. Heeren Staten Generael/ dat haere hooge Ed. is toegestaen ende gesonden geworden. Die van Ceulen hebben den 30. Septembris deses jaers een leelicke daed begaen aen de stad ⁺ Mullem ^†/ omwerpende des selven stads schoone geboude huysen met alle de voornaemste groote wercken/ ende anders meer. Het verschil ^* datter was tusschen den Hertog van Bruynswijck ^† met zyne borgeren/ die oock zijne stad Bruynswijck had belegert/ is geeyndigt/ door de goede middelen die de

+ Dobbel houwelyck tusschen Vranckryck ende Spanjen.

† Dobbele Bruyloft: Filips III van Spanje had, onmiddellijk na den dood van Hendrik IV, dit dubbele huwelijk ingeleid ter verbetering van de betrekkingen tusschen Spanje en Frankrijk. Reeds in April 1611 kwam het te Fontainebleau tot definitieve afspraken en een defensief verdrag. Te Bordeaux vond de wisseling der prinsessen plaats, Nov. 1615. Het huwelijk van Lodewijk XIII (1610-'43) met de Infante Anna werd gevierd: 28 Nov. Dat van den lateren koning Filips IV (1621-'65), die in 1615 nog pas 10 jaar was, eerst in 1621.

+ Den Hertog van Savoyen mette Venetianen versoecken ende krygen hulp van de Hoog Mog. Heeren Staten.

† D'Hertog van Savoyen, Karel Emanuel (1580-1630), was een kleinzoon van Frans I van Frankrijk. In 1610 had hij een bondgenootschap met Hendrik IV gesloten tegen Spanje. Nu na den dood van Hendrik IV de Fransche politiek zwenkte (zie vorige aanteekening), kwam Savoye in moeilijkheden. Karel Emanuel wilde bij den dood van zijn schoonzoon, Frans IV van Mantua (1613), voor diens dochter het markgraafschap Montferrat. Daartegen verzette zich Filips III. Het werd oorlog in 1614. En, net als in de Gulik-Kleefsche successie, werd nu aan de Nederlanden hulp gevraagd; echter niet verleend. Tegelijkertijd kwam het tot vijandelijkheden tusschen Venetië en aartshertog Ferdinand van Stiermarken, Gratz enz. (de latere Ferdinand II, 1619-'37), en wel over grensgeschillen met de Uskoken, daar gevestigde Slavische en Albaneesche volksgroepen; ook zeeroof kwam voor. Venetië vroeg en kreeg hulp, d.w.z. verlof, hier troepen te werven en overtocht van die troepen (1617). Een voorloopig einde werd bereikt door den dubbelen vrede van Madrid (Sept. 1617).

* Seigneurie: heerlijkheid.

+ Wreede daed der Ceulenaers aende stad Mullem.

† Mullem, Mülheim am Rhein, tegenwoordig tot de stad Keulen behoorend, was Protestant; het werd door de possideerende vorsten van Gulik-Kleef (zie blz. 216) bevoorrecht, ten koste van Keulen; vandaar de wraak van 1614; Spinola zorgde voor de uitvoering; het stadje was grootendeels door uitgeweken Nederlanders gebouwd.

* Verschil: geschil.

† De Hertog van Bruynswijck is Frederik Ulrik van Brunswijk-Wolfenbüttel (1613-'34). De stad Brunswijk werd tegen dezen gesteund door de Hanze, die sinds 1613 toenadering tot de Republiek vertoonde. De Hertog verbond zich nu met Christiaan IV van Denemarken (1588-1648). In 1615 vroegen Hamburg, Bremen, Brunswijk, Luneburg en Maagdenburg hulp aan de Staten-Generaal tegen de hen bedreigende vorsten. Frederik Hendrik verscheen met een klein leger, en bood Brunswijk daadwerkelijke hulp. Uit deze actie (Nov. 1615) vloeide in 1616 een verdrag met de Hanze voort ter bescherming van den handel op de Noord- en de Oostzee. Dit gebeuren bracht de Republiek ook in verdere relaties tot Zweden en Denemarken. In het algemeen was Christiaan IV ons in deze jaren onvriendelijk gezind. Vandaar een defensief verbond met Gustaaf Adolf van Zweden (1611-'32) voor 15 jaren gesloten in 1614. Met het oog op den Sonttol, die in Deensche handen was, trachtte een Nederlandsch gezantschap Christiaan IV wat gunstiger te stemmen (1618).

[p. 213]

Hoog Mog. Heeren Staten derwaerts hadden toegeschickt. Tusschen de Koningen van Denemarcken ⁺ ende Sweden/ mitsgaders de Hanssische steden/ ende de Hoog Mog. Heeren Staten Generael is op dese tydt een naerder verdrag gemaeckt/ door d'Ambassadeuren/ van haere Majesteyt. In Junio 1616 zyn de steden Briel ^†, ende Vlissingen, alsmede 'tCasteel Rammekens ontlast vande Engelsche Guarnisoenen/ ⁺ die 'tsedert den Jare 1585 daer in hadden gelegen/ als verpand zynde geweest aende kroone van Engelant/ voor sodanige penningen als hare Majesteyt alsdoe verstreckt hadde en d'oorlog te voeren tegens den wreeden Spanjaerden/ alsoo alle de achterstellen ^* by hare Hoog Mog. aende selve kroone volkomentlyck nu betaelt ende voldaen waren; Het welcke geen kleyne oorsaecke van blydschap ende vreuchde gaf aen allen getrouwen Patriotten/ haren staet nu vry ende onbelast vindende van uytlantsche Princen.

Wat worter meer gelieft? Wat isser meer te roemen?

Dan Vryheyt, en te zyn van slaverny verlost?

Ons Vyand most ons selfs Vry' Nederlanders noemen

Eer dat hy zyn begeer en wenschen krygen kost.

Vry syn wy, end' dat blyckt te klaerder noch in desen,

Dat wy de steden die daer waren dier verpand,

Nu hebben vry gemaeckt. God moet gepresen wesen,

Die soo gesegent heeft ons lieve Vader-Land!

Clamaverunt Iusti & Dominus exaudivit eos. ⁺

l'Eternel est vivant, & mon rocher est benit: & pourtant le Dieu de ma sauveté soit surhaussé. ⁺

1.

WAer datmen sich al keerd of wend,
End'waermen loopt of staet;
Waer datmen reyst of rotst ^*, of rend,
End'waermen henen gaet.
Daer vintmen, 'tsy oock op wat Ree,
d'Hollander end'de Zeeuw',
Sy loopen door de woeste Zee,
Als door het bosch de Leeuw.

+ Haerder Hoog Mog. naerder alliantie mette Koningen Vorsten ende Stenden.

† Briel, Vlissingen, Rammekens: Zie blz. 140 en blz. 141.

+ Verpande steden Briel, Vlissingen ende Rammekens ontlast van de Engelsche.

* Achterstellen: achterstallige schulden.

+ Psalm. 33.

+ Pseau. 18.

* Rotst: rijdt.

[p. 214]

 

2.

 

In koud' en heete Landen al,

 

Gelegen Zuyd' of Noord,

 

Of Oost, of West, op berg' en dal,

 

Men van haer spreecken hoord.

 

Sy krygen menig Schip en Boot

 

Uyt 'tIndiaensche Ryck.

 

Daer zyn geen volcken, oock hoe groot,

 

In veelen haers gelyck.

 

 

 

3.

 

Het dryft haer alles op de hand.

 

Hoe menig Schip en Schuyt

 

Beseylter wel dit soete Land?

 

Of tyd' ^* van hier oock uyt?

 

Wat vaerter menig of en an?

 

Wat komt haer niet al voor?

 

Daer met s' haer handel dryven dan

 

De heele Werelt door.

 

 

 

4.

 

'tVereenigd' vry-gevochten volck

 

Maeckt Spanjen d'oorlog' moe,

 

Sulcx dat hy zynen vreden tolck

 

Dit Land moet senden toe.

 

Wie soud' oyt hebben dit gedacht,

 

Dat d'hoogmoet van Papou,

 

Dat soo een groote trotse macht

 

So buygsaem worden sou?

 

 

 

5.

 

Venetiaen en Savoyard,

 

Met and're volck'ren veel,

 

Hadd' Spanjen oock al me verward,

 

En sat haer op de keel;

 

Hy meynd' hy soud' se slocken op,

 

Gantsch dempen en verslaen:

 

Maer't Staten volck op Spanjaerts kop

 

Daer self haest heeft gegaen.

 

 

 

6.

 

O Neerland! so ghy maer en bout

 

Op God den Heer altydt,

 

U pylen vast gebonden hout,

 

End' t'saem eendrachtig zyt;

 

So kan u Duyvel, Hel, noch Doot,

 

Niet krencken noch vertreen,

 

Al waer oock Spanjen noch so groot,

 

Ja 'swerelts machten een ^*.

* Tyd': trekt, reist.

* Een: (tegen u) vereenigd.

[p. 215]

In de vermaerde stad Aken ^†/ zynde geweest een opgaerster/ vlucht-plaets ende Magasyn der gevluchte ⁺ Christenen/ wanneer de Spaensche tyrannige regeringe in de Nederlanden hard aengesteken ende uytgebroken was/ is in dese tydt ontstaen een harde vervolginge ende wreede executie over de gene die vande Gereformeerde religie waren/ alsomen aldaer ingestelt heeft Spaensch gesinde Regeerders/ die met hard-druckende wreetheden de God-salige luyden seer hebben geplaegt. In Vranckryck by na tot d'hoogste macht/ neffens den Koning/ ingekropen zynde eenen Cochino Cochini ^† Italianer/ Marquis d'Ancre/ geduerende de minder jarigheyt zyns Majesteyts/ is de selve/ zyne boose daden nu ⁺ totten oppersten trap geklommen zynde/ door schoten geworden/ met syn lichaem daer na verdienste handelende. Door welckers doot d'Inlantsche troublen /die in Vranckryck dapper ^* geresen waren/ zyn geslist ^*; Syn Huysvrou daer na/ by sententie zynde verklaerd de doot oock weerdig te zyn/ is mede geexcuteert. Binnen de stad Brussel is den tienden February 1618/ overleden Philips ⁺ Prince van Oranjen, &c. ^† sonder wettige kinderen na te laten; in wiens plaetse de Vorst Mauritius, Gouverneur der vereenigde Vrye-Nederlanden, &c. als outste broeder ende rechte Erfgenaem (by Testamente vanden overledenen) is gekomen/ ende gehult. Over dese voortreffelycke erffenisse hebben de vroome seer verblyt geweest/ als zyn Excellentie 'tselve waerdig zynde/ van wegen zyne Godsaligheyt/ ervarentheyt/ deuchden ende kloecke daden/ de heele Wereld door bekent/ die nu door zyne groote middelen de rycxste ende geeerste Prins der Nederlanden werd geacht; te meer door dien/ zyne Excellentie met groote magnificentie ^*/ vanden Koning van Groot Britanien al in't begin des Jaers 1613 vereert was met de Koninglycke ordre der Jartiers ofte Caussebants ^†.

† Aken: Zie blz. 23; de stad werd nu weer betrokken in den Gulik-Kleefschen strijd (zie blz. 207 e.v.) en ontroomscht, of verroomscht, al naar den stand van zaken.

+ Anno 1616. Binnen Aken een groote mishandelinge aen die vande Gereformeerde religie.

† Cochino Cochini - lees: Concino Concini - kwam reeds ter sprake blz. 20; Eleonora Galigai werd door het Parlement van Parijs, als toovenaarster, ter dood veroordeeld († 8 Juli 1617).

+ Anno 1617. Marquis d'Ancre ende zyn Huysvrouwe in Vranckryck omgebracht.

* Dapper: hevig.

* Geslist: beslecht.

+ Anno 1618. Philips Prins van Oranjen &c. overleden, zyn Excellentie in de plaetse komende.

† Philips [Willem] Prince van Oranjen (zie blz. 41 en 163) had al in 1609 met zijn broers, Maurits en Frederik Hendrik, de nalatenschap van zijn vader geregeld. Reeds toen was Prins Maurits een man met een vorstelijk inkomen. Nu kwam daar bij: Oranje, Breda, Steenbergen en de oud-Bourgondische bezittingen.

* Magnificentie: pracht en luister.

† Ordre der Jartiers ofte Caussebants (Order of the Garter), gesticht door Eduard III van Engeland ± 1346-'48, is oorspronkelijk een ridderlijke broederschap van Sint Joris, vermoedelijk gebaseerd op een tournooi van Eduard III, met den Zwarten Prins, ieder bijgestaan door 12 ridders; over den kousenband zelf: slechts onbetrouwbare, anecdotische verhalen; de zinspreuk: Honi soit qui mal y pense. Het aantal ridders bleef lang tot 24, exclusief Koning en Prins van Wales, beperkt.

[p. 216]

 

Weest vrolick, wenscht geluck de Prins, die van Oranjen

 

Is Erfgenaem gehult, spyt 'tmoedig trotse Spanjen

 

End' alle die't benyt. Com vrome! waer ghy syt,

 

Wenscht uwen Prins geluck! die nu te deser tydt

 

'tCieraet is van ons Eeuw', de Peerel onser Landen,

 

Die u gegrepen heeft uyt Spanjens wreede tanden,

 

 

 

Dat Goddeloos gespuys! dat u van goet en bloet

 

Beroven woud' en gantsch vertreden onder voet.

 

Bid Gode dat dees Prins noch lange jaren leve,

 

End' dat hy sulcken last hem oock als Moyses geve

 

Int voorstaen van Gods Volck; met Salomons beleyt;

 

End' Samsons kracht en macht, met Davids heyligheyt.

Tu decus omne tuis.
Tam Marti quam Mercurio.
Gratia Dei sum quod sum.

Och glory van u tydt! die staet-sieck noch eer-suchtig/ ⁺
Manhaftiglyck verkreegt den tytel van doorluchtig.

Les cieux racontent la gloire du Dieu fort: & l'estendue donne a cognoistre l'ouvrage de ses mains. ⁺

1.

GLyck 't eel gesteent,
Met gout vereent,
Verciert werd', en ons jeucht verheugt,
So even is,,
Ons Prins ^* gewis,,
Verciert met ware deucht.

+ [G.] A. Breroo.

+ Pseau. 20.

* Prins: Maurits.

[p. 217]

 

2.

 

Noyt sach m'hem vlien,

 

Of oock ontsien ^*,

 

De sterckste van het Christenryck;

 

In wackerheyt,

 

End' goet beleyt

 

Is niemant zyns gelyck.

 

 

 

3.

 

Syn kloeck bestaen,

 

End' dapper slaen,

 

Doet ruymen 't Spaensch geweld Het velt,

 

Die daer Bestand,

 

Soeckt, 't zyner schand,

 

Aen desen vromen Held.

 

 

 

4.

 

Dees' trouwen Vorst

 

Heeft noyt gedorst

 

Naer synes vyands bloet, Maer doet

 

Voor alle quaet,

 

Oock hoe't hem gaet,

 

Hen altyt niet als goet.

 

 

 

5.

 

Als Mars nu heen

 

Vertrock soo't scheen,

 

End' elck nu meynde hy Was vry

 

Van't oorlogs kop ^*,

 

Soo staet hier op

 

Inlantsche jalousy ^*.

 

 

 

6.

 

Doch desen twist

 

Werd haest geslist ^*,

 

Door 'sPrincen goeden raet En daet,

 

End' groot verstand,

 

Die weer het Land

 

Bracht in een goeden staet.

Tot wechneminge der Kerckelicker droeviger misverstanden/ ende swarigheden die nu eenige ⁺ jaren inde vereenigde Nederlanden waren opgeresen/ hebben de Hoog Mog. Heeren Staten Generael/ mettet goet vinden van haren Gouverneur den Prince van Oranjen, &c. noodig geacht een Sinodum Nationalem te doen houden/ van vele God-salige geleerde Mannen/ gelyck dat binnen de stad Dordrecht ^† is begonnen inden Jare 1618/ ende in Meyo 1619 geeyndicht; hebbende gemaeckt onderlinge ende over een stemmende resolutien ende besluyten/ tot hanthavinge ende voortsettinge van de ware Gereformeerde leere. Anna ^† de Huysvrou des Konings van Groot Britanien is gestorven den twaelfden ⁺

* Ontsien: vreezen.

* Oorlogs kop: oorlogswolk.

* Inlantsche jalousy: de kerkelijke twisten tijdens het Bestand.

* Geslist: beslecht.

+ Annis 1618, 1619 ende 1620. Nationnael Sinode tot Dordrecht gehouden.

† Dordrecht: De nationale synode kwam hier bijeen (Nov. 1618) ter beëindiging van de godsdiensttwisten tijdens het Bestand tusschen Remonstranten of Arminianen (Arminius † 1609; de Remonstrantie: 1610) en de Contra-remonstranten of Gomaristen (Gomarus † 1641; de Contra-remonstrantie: 1611). Het theologische debat dateerde van 1604. Maar de vragen van belijdenis en leer, die hier werden uitgemaakt, waren veel en veel ouder; zij waren al aan de orde bij de vestiging van het Calvinisme in Nederland. - Geen woord over Oldenbarneveld!

† Anna was de gemalin van Jacob I van Engeland; zij was een zuster van Christiaan IV van Denemarken.

+ Koninginne van Groot Britanien sterft, oock den Keyser Mathias.

[p. 218]

⁺ Marty 1619; ende den twintigsten der selver Maent den Keyser Mathias ^†, in wiens plaetse by de meeste stemmen in't Keyserlicke ampt gekoren is Ferdinandum ^† Hertog van Oostenryck ende Graits, &c. te vooren Koning van Hongeren ende Bohemen. Om dese verkiesinge wille/ mitsgaders om andere ⁺ redenen/ die de Hongeren ende Bohemen in druck verspreydeden/ hebben die van Hongeryen ende Bohemen den gemelden Ferdinandum verworpen/ ende hebben de Staten van Hongeryen/ Moravien/ Silesien ende andere aengrensende Landen voor haren Koning aengenomen den Prins Bethlem Gabor ^†. Die van Bohemen verkoosen voor haer/ Fredericum de vierde ^†, Palsgraef op den Rhyn, &c. getrout hebbende de Dochter des Konings van Groot Britanien/ de welcke met zyn Huysvrou voor Koning ende Koninginne des selven Rijcks mede verklaert ende gekroont is. De Keyser/ gestijft ^* zynde door den Paus ^†/ den Koning van Spanjen ende andere Papistige Heeren/ met macht van volck ende geld/ steld hem hier tegens met een Leger/ geleyd door den Grave van Buckoy ^†/ die d'Eertshertogen van

+ Ferdinand Hertog van Oosten-Ryck, Graits, &c. tot Keyser gekoren.

† Keyser Mathias (1612-'19) was zijn broer Rudolf II opgevolgd. Wij kennen hem uit de jaren 1578-'81 als ‘'s Prinsen griffier’; zie blz. 104.

† Ferdinandus (II, 1619-'37) was in 1595 aan de regeering gekomen in het aan zijn vader toegewezen erfdeel Opper-Oostenrijk (Stiermarken, Karinthië, Krain); verg. blz. 212. Hij was streng oud-kerkelijk opgevoed, en haastte zich de Contrareformatie in zijn landen door te voeren. Toen nu onder keizer Rudolf II (1576-1612), door diens ziekelijke eenzelvigheid, de zaken van het Rijk verkeerd gingen, traden de broers van den Keizer als oppositie op. Met name Matthias beperkte Rudolf tot niet veel meer dan het koninkrijk Bohemen (1609). En toen deze daartegen de hulp van Leopold inriep, een jongeren broer van den lateren Ferdinand II, waarbij Bohemen en Neder-Oostenrijk vreeselijk werden verwoest, bracht Matthias, met de Tsechen, Rudolf tot afdanking. Kort daarna overleed Rudolf. Matthias volgde hem op. Maar ook deze was kinderloos. Dan zou nu Ferdinand van Stiermarken de aangewezen opvolger zijn. Er werd met hem onderhandeld, vooral, toen de gezondheidstoestand van Matthias slecht begon te worden. Nog bij diens leven werd Ferdinand tot koning van Bohemen (Juni 1617) en tot koning van Hongarije (Juli 1618) gekroond. Maar reeds was de onrust in Bohemen opnieuw begonnen. Kerkelijke moeilijkheden lieten het ergste vreezen, als Ferdinand eenmaal keizer geworden zou zijn. De Boheemsche standen gingen tot oproer over (Mei 1618, Prager Fenstersturz). En toen nu, Maart 1619, Matthias stierf, trachtte Bohemen de keizerkeuze van Ferdinand te verhinderen - wat niet gelukte - en koos het in ieder geval een anderen koning: Frederik V van de Palts (1610-'21; † 1632).

+ De Hongeren en Bohemers verwerpen zyne Majest. haren Koning, ende verkiesen elck eenen anderen.

† Voor Prins Bethlem Gabor, zie blz. 23.

† De vierde: Lees de vijfde (zie voorvorige noot). In 1621 vond ‘de Winterkoning’ een toevlucht in Nederland. Hij was getrouwd met Elisabeth van Engeland.

* Gestijft: gesteund.

† Paus was Paulus V, uit het geslacht Borghese (1605-'21); een zeer krachtige figuur, die èn den Keizer èn de Katholieke Liga met subsidies steunde.

† Voor Buckoy, zie blz. 195.

[p. 219]

Brabant/ etc. hem hadden bestelt ^*/ in't Koningryck van Bohemen/ desgelycken mede door een leger ⁺ vanden Velt-Oversten Marquis Spinola/ bestelt in de Palts ende Duytschlandt. Ende neemt de Keyserlycke Majesteyt also voor de Hongeren/ Bohemen/ ende de Duytsche Vorsten/ die hem tegens waren/ te dwingen tot zyne gehoorsaemheyt. Hier tegens hebben sich eenige Duytsche Heeren met groote hoopen volcks by den anderen gevoegt/ hebbende verkregen tot haer hulpe van de Hoog Mog. Heeren Staten Generael een hoop goede Ruyterye/ die den Prins Henrick van Nassou, &c. ^† commandeerde. ⁺ Daer op vele ende verscheydene schermutselingen ende slagen in Bohemen tusschen de Keysersche ende des gekroonden Konings van Bohemen zyn gevolgt ende gevallen/ doch heeft eyndlyck des Keysers macht d'overhand behouden/ ende 'tLeger des Konings van Bohemen inde vlucht geslagen; de stad Prage ^† (de hooft-stad des Rijcx) ingenomen/ veel moorden ende allerhande moetwilligheden ⁺ daer in bedreven; Syne Keyserlicke Majesteyt daer en boven latende doen een schrickelycke harde te vooren-noyt-gehoorde executie ^†/ over sodanige treffelycke Heeren des Lants die in bedieningen van eenige offitien ^* haer hadden laten gebruycken/ de Gereformeerde leere alom uytroeyende/ ende de Paepsche instellende. In Junio 1620 is in den Heere gestorven Graef Willem van Nassou ^†, ⁺ Gouverneur van Vriesland, &c. wiens doot seer beklaegt werd/ zyn plaetse ende heerlyck ampt is gegeven aen Graef Ernst Casimir ^† Broeder vanden overledenen. Die van Venetien ^† hebben in dese tydt ⁺ eenen extraordinaren Ambassadeur afgesonden naer de vereenigde Landen/ die seer heerlyck alom (door ordre van de Hoog Mog. Heeren Staten Generael) ingehaeld ende getracteert ^* werd. ⁺

* Bestelt: bezorgd.

+ Den Grave van Bucquoy treckt na Bohemen, ende Spinola nae Duytschlandt voor den Keyser.

† Prins Henrick van Nassou, etc. is Frederik Hendrik, die, terwijl Maurits de Guliksche landen en ons Oosten bij Wezel dekte, achter Spinola aanrukte, zonder iets van beteekenis uit te voeren. Het heette een tocht ten geleide van Engelsche hulptroepen, voor de Palts bestemd. Nog voor het einde van 1621 was de Prins weer terug. Er was daarna nog veel geschrijf en gewrijf over door onze ruiters in Keulen en Paderborn aangerichte schade.

+ Prins Henrick van Nassou treckt, met der Heeren Staten Ruytery, na Duytschlant, voor de Duytsche Vorsten.

† Prage werd door de keizerlijken bezet 9 Nov. 1620.

+ Des Keysers victorie, nederlage der Bohemers.

† Executie: Men neemt aan, dat in Bohemen driekwart van alle grondbezit werd geconfisqueerd; de bevolking daalde van 3 miljoen op 800.000 zielen.

* In bedieningen van eenige offitien: bij de uitoefening van eenige ambten.

† Willem [Lodewijk] van Nassou: Zie blz. 139.

+ Graef Willem van Nassou overleden.

† Ernst Casimir: Zie blz. 161 en 177. - Stadhouder van Friesland (1620-'32); in Groningen en Drente werd Maurits stadhouder; Friesland wilde echter niet ‘onder Holland’.

† Venetien had in 1616 hulp laten vragen tegen Ferdinand van Stiermarken (zie blz. 212). In 1619 kwam het tot een verdrag tusschen de beide republieken, dat weinig ander gevolg gehad heeft dan plechtige gezantschapsontvangsten. ‘Veel ceremoniën, weinig zaken’, zoo luidde het oordeel van onzen gezant, Van Aerssen van Sommelsdijk (1620).

+ Graef Ernst Casimir Gouverneur van Vrieslant, &c.

* Getracteert: onthaald.

+ Venetianer Ambassadeur heerlycke tractement inde Vereenigde Landen.

[p. 220]

 

Wie geeft den Rovers toe dat Jacob werd geplondert?

 

Dat Israel werd verwoest? en dat't op Sion dondert?

 

Ist niet de Heer die dit soo toelaet, schickt en doet?

 

Die uyt syn Hemel stoel ons send een heeten gloet

 

 

 

Van syne grimmigheyd? Wanneermen synen segen,

 

Syn wet, syn wil, syn woord, verachtet aller wegen,

 

End' dat elck anders niet als eygen lust betracht.

 

Och Is'rel dit bedenckt! Och Jacob hier op acht.

Och ick sie dat ick gae hincken ⁺

En versincken

In dees' pyn/ helpstu my niet/

En moet Heer sonder op houwen/

Staeg aenschouwen/

Mijne smert en groot verdriet.

O Dieu fort! Je t'invoque, d'autant que tu as accoustumé de m'exaucer: encline ton aureille vers moi, escoutemon dire. ⁺

Sancte parens, nullos cuius clementia fines novit, Vocantem & destitutum respice. ⁺

1.

LAndsaten altemael, Com treed hier voor wee moed'lick;
Schreyt met een droeve tael, U hert nu uyt, end'spoed'lick
Bid God dat hy beschick, Van boven uyt de wolcken,
Troost, hulp, End'oock verquick Dees arm'bedroefde volcken.

+ Aldegon. Psalm 38.

+ Pseau. 17.

+ Buchena.

[p. 221]

 

2.

 

De Tiranny gantsch wreet Heeft ingenomen 'trycke

 

Van B'hemen/ och draecht leet, Ghy vroomen algelycke!

 

Doet treur-gewaden aen End' laet u dese smerte

 

Toch in u siele gaen En't binnenst' van u herte.

 

 

 

3.

 

Och ongeluckig Praag! Hoe werd ghy nu geschonden?

 

Wat heeft de Spaensche plaeg Al volck in u verslonden?

 

Wat baet nu al u sterckt? Wat baet u groote machten?

 

Als God niet mede werckt 'tSyn al verloren krachten.

 

 

 

4.

 

Wie dat hem meest verlaet Op menschelyck vermogen,

 

Die word dick ^* inder daet Wel aldermeest bedrogen:

 

Maer die op God vertrout En houdet syn geboden,

 

Sulck een het Veld behoud In alle zyne noden.

 

 

 

5.

 

Och sondaer, 'tis u goet! God wil u so castyden,

 

Om u tot rechte boet Te brengen door het lyden:

 

Lyd maer geduldelyck, 'tEn sal niet altydt dueren,

 

God sal sorgvuldelyck U saeck ten besten stueren.

Het 12 Jarig Bestant ofte stilstant van Wapenen/ gemaeckt in den jare 1609 tusschen den Koning van Spanjen mette Eertshertogen ter eenre/ ende d'Hoog Mogende Heeren Staten Generael der vereenigde vrye Nederlanden/ ter anderer syden/ uytgaende ende te verschynen ^* komende den eenentwintigsten Aprilis 1621; hebben den Koning voorsz. met de Eertshertogen afgeveerdicht na 'sGraven-Hage d'Heer Petrus Peccius ^† als haren Ambassadeur/ ende Herault. Den drieentwintigsten Marty 1621 heeft den selven zijne propositie/ soo mondelinge als schriftelijcke gedaen/ inde vergaderinge der Hoog Mog. Heeren Staten Generael; wesende vol van onbeschaemde stoutigheyd ^*/ ende Spaenschen hoogmoet beneffens groote kleyn-achtinge der Hoog Mog. Heeren Staten. Ende also de selve gedenck-waerdig is; ende een nieu fondament van oorlog legt/ so sullen wy den Leser de selve hier kortelyck verhaelen. Den inhout was: hoe dat d'Eertshertogen (uyt ingeborene medelydenheyd over haere ondersaten) ingenomen zynde met een yverig gemoet om alle oorlogen ende swarigheden die nu voor de deure stonden/ te vermyden/ ende voor te komen; de Hoog Mog. Heeren Staten aenradende waren (om tot eene vaste vrede te komen) dat zy souden/ een overslag ^* maken/ hoe sy alderbest wederom haer souden willen begeven (met d'andere partyen ende leden van Brabant/ Vlaenderen etc.)

* Dick: dikwijls.

* Verschynen: vervallen, eindigen.

† Petrus Peccius was kanselier van Brabant; zijn hier breed uitgemeten gezantschap was een diplomatieke naïveteit, zonder eenige kans van slagen; de verontwaardiging van Valerius is ongeveinsd; zij werd algemeen gedeeld. Men moest den gezant bij zijn terugkeer tegen molest beschermen.

* Stoutigheyd: brutaliteit.

* Overslag: plan.

[p. 222]

in een lichaem/ ende onder een hooft; daer door sy (gelyck zy voor de Nederlantsche beroerten waren) mochten in vreedsame eenigheyd ende gerusten voorspoet komen/ onder de bekentenisse ^* van hare natuerlicke Princen: tot 'twelcke hare Hoog Mogentheden gesint zynde/ ende in voorder handelinge van accort also willende treden/ souden hare Hoogheden verstaen tot alle billicke/ ende redelicke conditien/ ende bethoonen hare goede genegentheden/ ende oock versekeren des Konings van Spanjen harer Hoogheden Broeders toestemminge van alle 'tgeene verhandelt soude werden. Op dit onverwacht ende vermeten voorstel/ hebben de Hoog Mog. Staten Generael mondeling ende schriftelick den selven Peccio geantwoord/ den sesentwintigsten der selver Maent: Dat de Hoogheyd ende souverainiteyt van't vereenigt-vry-gevochten-Nederland/ ongetwijfelt ende buyten alle dispute ende wederseggen/ was in elcke Provintie in't besonder; ende hebben haere Hoog Mog. 'tselve altyts tegens eenen ygelyck die sulcx in twijfel wouden trecken houden staende; Gelyck sy oock by den Keyser/ Koningen/ Chur ende Vorsten ^* als andere Potentaten ende Republycken daer voor erkent waren/ in wat handelingen ende verbonden zy mette selve getreden zyn; jae by d'Eertshertogen selfs in't verdrag van't twaelf-jarig-haest-verschynende bestant/ daer van oock de acten onder hand ende segel met alle vastig-heden/ so des Konings als der Eertshertogen/ hare Hoog Mog. zijn overgelevert. Dat derhalven/ dewyle dit voor al de Werelt so klaer is als den heldren dag/ dese voorstellinge hare Hoog Mog. vreemt/ onredelick/ ende by nae onlydelyck ^* dacht te wesen; harer Hoogheden meyninge (om wederom in handelinge van vrede te treden) bevindende soodanig te syn/ dat de selve/ in plaetse van vrede/ veel eer oorsake gaf/ ende den weg baende om't vyer der oorloge veel heftiger ende brandiger t'ontsteken als oyt te voren/ ende 'tgantsche Land in vier ende bloedt te stellen. Alsoo desen handel regel-recht gaet/ ende stryd tegens de te vooren-bekende/ ende besegelde souverainiteyt/ ende de Hoogheyd deser Vryer Landen/ die hare Hoog Mog. tot noch toe so loflyck in so swaren oorlog/ met so veel bloets/ ende periklen hebben houden staende/ ende (met Godts hulpe) hopen te blyven houden/ daer vooren zy oock noch bereyt zyn ende blyven sullen/ haer goet ende bloet op te stellen. Daerom alsoo haer Hoog Mog. so een onverwachte/ onrechtmatige/ ende onnabuyrlicke propositie niet en konnen toestaen; als smakende naer een onlydelicke wreetheyd/ aldus doende over haer hooft hangende/ beneffens een groote oneere voor alle Monarchen/ Koningen/ Potentaten/ ende Republycken die mette selve/ als met eenen souverainen staet/ hebben gehandelt: soo ist dat zy oock nootsakelick moeten rond uyt verklaren: Alle die d'opperheerlyckheyt deser Landen willen bestrijden/ of andre Princen toe eygenen/ ende maer eenigsins naer yet wat desgelycx is smakende/ sullen werden

* Bekentenisse: erkenning.

* Chur ende Vorsten: lees: Chur (= Keur-) ende andere Vorsten.

* Onlydelyck: onverdragelijk.

[p. 223]

gehouden inhabil ^* ende onbequaem om in eenige handelinge met haer Hoog Mog. toegelaten te worden. Peccius voor't lest aenseggende: hoe dat d'Eertshertogen op de menigvuldige rechtvaerdige klachten by haer Hoog Mog. gedaen; geen vergenoeginge noch was geschiet; Dat het tractaet van Trefves punctuelick by hare Hoog Mog. was nagekomen/ doch by den Spaenschen Koning ende d'Eertshertogen niet: Met welcke antwoorde Peccius nae Brussel vertrocken is.

Is dit ons vry gekent? en't geen g'ons hier te voren
Soo heylig hebt op trou met eede vast gesworen?

Foey trouweloosen hoop! Wat syt ghy voor gebroet?

Die spreeckt en anders denckt, ende meynt niet wat ghy doet?

Bedriegelycken gast! ghy songt en spraeckt wel anders,
Geleden twalef jaer, doen ghy den Nederlanders

De Pen in handen gaeft, om selfs te stellen in

Haer vry gevochten recht, naer haren eygen sin,

End' alles wat dat meest mocht t'haren besten strecken:
Maer 'tis nu openbaer dat g'haer hebt willen trecken

Int Spaensche slavisch jock, met een vermomt gelaet.

Foey die so met bedrog en valscheyt omme gaet!

Fidei abrogatione omnis humana societas tollitur. ⁺

Les Espagnols ne se peuvent d'esaccoustumer de leurs practiques ordinaires. ⁺

Weest niet te prat; al hebje wat:
Want 'tmooye weer/ neempt licht zijn keer.

* Inhabil: ongeschikt.

+ Livius.

+ Henri 4. Roy de France.

[p. 224]

1 Paus van Roomen.
2 Koning van Spanjen.
3 Nederlantschen Leeuw.
4 Prins van Oranjen als Gouverneur, &c.
5 Petrus Peccius.
6 Olyftack of voorgestelde vrede.
7 'tSwaert of gedreygde oorlog.
8 De Lance van de Nederlantsche vryheydt ende Previlegien, daer aen hangende
9 De afgedaene Mom aensichten.

[p. 225]

1.

SUllen ons verbluffen dees',

Die door vrees'

Eerst om Treves ^* ons versochten?
End'so liepen eer sy 't woord,,

Van accoord,,

Van ons Staten krygen mochten?

2.

Die u doe, o Nederland!

Inde hand

Selfs de penne quamen dragen,
Ende seyden schryft alsnu

Al wat u

Goet mach zyn en best behagen.

3.

Die, eer dat hy kreeg syn wensch,

Snoode mensch!

Synen hoogmoet moste breken.
End' ons Landen kennen vry ^*

Daer op hy

Nu niet meer en hadd' te spreken.

4.

Daer op 'sKonings groot signet ^*

Werd geset,

Als oock dat van haer hoogheden,
Op dat m'alles toch op trou

Houden sou,

Sonder eenig overtreden.

5.

Maer Maraen verdraeyt hier in

Nu den sin,

Hy en vraegt na recht noch reden;
Hy is, als van outs, soo noch,

Vol bedrog,

End' vol ongerechtigheden.

6.

Aen des Werelts ander end

Is bekend

Syn verkeerden snooden wandel,
Syn beloft, zyn eed en woord,

Ende voort

Synen boosen loosen handel.

7.

Doch de Heer, die dit al siet,

Sal hem niet

Tot zyn voorgenomen boosheyt
Laten komen, maer hy sal

Hem noch al

Eens vergelden zyn God'loosheyt.

De voorstellinge Peccii/ met d'antwoorde der Hoog Mog. Heeren Staten Generael/ daer op gevolgt/ heeftmen noodig geacht al de vereenigde Nederlanden door in druck ^† openbaerlyck uyt te geven/ ende

* Treves: Het twaalfjarig Bestand.

* Kennen vry: als vrij erkennen.

* Signet: zegel.

† In druck: Knuttel no 3187-3193 vermeldt 8 drukken van Peckius' toespraak; ibidem no 3194-3197 de Spaansche ‘acte van vrijdom’ en 3 verweerschriften.

[p. 226]

⁺ op de stads poorten te doen placken/ op dat een yegelyck hier van rechte kennisse soude mogen krijgen. Dit alles heeft soo veel te wege gebracht datmen by nae alle d'Inwoonders der vereenigde Provintien (van wat gesintheyd ende religie die waren) met eenen yver ontsteken heeft gevonden/ om liever in een wettige oorlog te treden/ als in sodanigen voorgeslagen/ bedriegelycken ende vermeten handelinge metten Spanjaert ende de zyne te komen: want het Mom-aensicht vanden Spanjaerd ende des Eertshertogen nu af zynde/ elck een gemerckt heeft dat haer oogenmerck is ons t'samen te brengen onder haer tyrannig jock/ gelyck sy van outs altydt voor hebben gehad. Hier over dan zyn hare Hoog Mog. met haren Gouverneur ende de Regeerders der bysondere Landschappen ende Steden van raed en advijs geworden alle middelen aen te wenden om sich tot een rechtvaerdige oorloge te bereyden. Krygen derhalven de Colonnellen/ Ritmeesters/ ende Capiteynen last om hare Cornetten ende Compagnien te verstercken/ doende de trompetten ende de trommelen over al slaen/ elck gewillig vindende hem in dienst der selver Heeren te begeven. Men boude nieuwe schepen van oorloge/ ende d'oude werden toemaeckt ^* ende gesonden naer de Vlaemsche kusten/ om den toevoer in des vyands steden te ⁺ beletten/ ende ging dus den krijg wederomme aen. In den Hage syn onthalst ^† op den seventienden Aprilis 1621/ verscheyden aensienlycke persoonen/ die by den Spanjaert waren omgekocht om hem verradelyck te leveren de stad van Thiel/ met de Schans vande Vooren.

Waeck op, o Batavier! Laet over al Trompetten
En trommelen doen slaen; Wilt eerstdaegs wacker letten

Op't monst'ren van u volck; vervult de lege plaets

Van u soldaten al, met kloecke gauwe maets,

Te Water en te Land; Laet alles toch versorgen
End' op syn hoede syn; want 'tis ons niet verborgen

Hoe onsen vyand loert, om met syn groot geweld

Te vallen in ons Land, te slaen ons uyt het veld.

Iustum bellum iniquae paci praeferendum.

Delivre ton peuple, & beni ton Heritage, & les repais Seigneur, & les surhausse a tousiours-mais. ⁺

Noyt schrickt een vroome Ziel in zijne tegenheyd ^*: ⁺
Hy klimt haest weer om hoog die nu verslagen leyd.

+ Anno 1621. De Hoog Mog. Staten Generael kiesen een wettige oorlog, voor een valsche vrede; ende nemen een mannelicke resolutie.

* Toemaeckt: uitgerust.

+ Verraders in den Hage gerecht.

† Syn onthalst: Jacob Mom, ambtman (= drost) van het Land tusschen Maas en Waal, Elbert van Botbergen, Adriaan van Eindhouts, schout in het Land van Kuik. Van de drie anderen werd één vrijgesproken, twee werden er, op verzoek van den Prins, niet berecht. Het proces vond plaats, niettegenstaande Geldersche tegenwerking, voor een gedelegeerde Generaliteitsrechtbank (eind Jan. tot 17 Apr.) - Voor de ‘Schans vande Vooren’, zie blz. 154.

+ Pseau. 28.

* Tegenheyd: tegenspoed.

+ Theo. P. Pers.

[p. 227]

1 De Vrye Nederlandtsche Leeuw met de Previlegien der Provintien.
2 De Prins van Oranjen, Gouverneur, &c.
3 Colonnel of Ritmeester.
4 Trompetters ende Trommelslagers, vercondigende d'aenneminge van Volck.
5 Middel van gelt, by de Heeren Staten goordonneert tot hchtinge der selver.
6 Nieuwe oorlog schepen, op't stock staende te bouwen.

[p. 228]

1.

GHy heerscher van het Spaensche bloedig Ryck,
Ghy zyt te recht den Achab gantsch gelyck,
Ghy die niet als met loosheyt omme gaet,
End'pleegt, als hy, met valsche luyden raet;

Hy nam onwettig' oorlog'aen,

Het welck hem niet is wel vergaen;

End'hoe ghy varen sult op 't lest,

Dat sult ghy selfs gevoelen best.

2.

Hoe moogt ghy noch so boos syn en verkeert,
Ghy sult toch noyt verkrygen u begeert,
Ghy kont de vroom', ô snoode Goddeloos!
Niet dempen ^* toch, al waert ghy noch so boos.

De Heer is haer een stalen muer,

Die haer oock niet verlaet een uer;

Dies zy niet eens versuft en staen,

Maer tegen u de trommel slaen.

3.

Ons vryheyd hier, die God de Heer ons geeft,
Elck voorstaen sal so lang hy adem heeft;
Wy sullen voor ons vrou en kind'ren staen
So lang wy op ons beenen konnen gaen;

So lange dat, die daer so dorst

Naer onse bloet, door d'Opper-Vorst

Selfs omme kom, en henen vaer

Daer hy ons wenschet alle gaer.

De Spaensche uyt Duytschlant weder vertrocken zynde ^†/ nemen de Eertshertogen met hare macht nu yet groots voor in dese vereenigde Provintien aen te rechten. De Prins van Oranjen/ etc. dit merc-

* Dempen: vernietigen.

† De Spaensche uyt Duytschlant weder vertrocken zynde: Zie blz. 218 e.v.

[p. 229]

kende/ heeft sich met het leger der Hoog Mog. Heeren Staten gaen leggen onder de oogen des vyands ⁺ ontrent Wesel ^†/ die daer door des vyands voornemen belet. Op dese tydt syn gestorven den Koning van Spanjen Philips de derde ^†/ ende oock den Eertshertog Albertus ^†/ welckers doot ten deele oorsaken waren waerom de Spaensche aenslagen zyn naer gebleven. Op het versoeck van de Staten van Vlaenderen is de Hertoginne met haren raed/ bewogen een Leger van ontrent 12000 Mannen te brengen in Vlaenderen/ om daer mede te vermeesteren Sluys/ Aerdenburg/ Ysendijck ende ander plaetsen/ leggende onder't gebiet der Hoog Mog. Heeren Staten; des is 'tSpaensche leger (in Septembri 1621) geleyd om te passeren eenige kreken/ ende so te geraken in't Eyland van Casand ^†/ het welcke vermeestert ⁺ zynde/ hadden zy de stad Sluys rondom konnen beleggen ende besluyten/ jae eyntlick veroveren. Maer het heeft den sorg-dragenden Godt belieft soo een langen ende hard-stormenden Hemel te geven/ dat des vyands voornemen niet tydelick genoech konde werden int werck gestelt; te meer also ondertusschen twee Compagnien soldaten aldaer zyn in gebracht/ te voren van geen guarnisoen versien zynde. Het gebeurde korts daer aen dat des vyands leger aen marcheerde by nachte om't selve Eyland aen te doen/ doch in het donckerste des nachts is soodanigen glinsterenden ende ongewoonen licht ⁺ ende glans opghestaen/ meer dag als nacht ghelyckende/ dat den vyand verschrickt synde/ weder te rugge treckt; zynen aenslag alsdoe ontdeckt werdende. De Heeren Staten van Zeelant hebben terstont alle neerstigheyd gedaen om dit eyland met meerder hulp van volck in alder haest te versekeren/ eenige dijcken door steeckende/ op dattet Zee-water mede mochte wacht houden/ ende des vyants aenkomste verhinderen. Dit afwijcken vanden vyand ende de buyten gewoone behulp-middelen die God/ so by dage als by nachte/ hier toe hadde bestelt/ gaf oorsake om God daer over hoogelyck te loven ende dancken; als mede over de groote schatten ^† die de schepen van oorloge op de kusten van Vlaen- ⁺

+ Anno 1621. Philips de derde Koning van Spanjen, met den Eertshertog Albertus overleden.

† Wesel: Zie blz. 219 (aant. bij Prins Henrick van Nassou); de Spaansche troepen waren toen echter nog in Duitschland!

† Philips de derde overleed 31 Maart 1621; zijn zestienjarige zoon Filips IV (1621-'65) had het brandende verlangen, Spanje weer de groote rol uit de dagen van zijn grootvader, Filips II, te laten spelen. Maar Spanje's kracht was al geknakt.

† Eertshertog Albertus overleed 13 Juli 1621. Daarmede hield ook de schijn van onafhankelijkheid, dien de Zuidelijke Nederlanden sinds 1598 gekend hadden, - en dien Peckius aan Noord-Nederland nog in Maart was komen aanbieden (zie blz. 222), op te bestaan. Isabella bleef landvoogdes tot haar dood (1 Dec. 1633).

† 't Eyland van Casand en zijn belang voor Sluis kennen wij al (blz. 191). Dat men zich in Zeeland om Sluis zeer bekommerde, sprak vanzelf. Holland, ook Maurits van uit het veldleger, zond versterkingen. Amsterdam had bezwaren, daar de kermis ophanden was, en er dan veel kwaad volk op de been kwam! Het zwaartepunt van de militaire operaties lag echter niet hier, maar in het Oosten. Spinola was bezig met Gulik.

+ Des vyands anval op 't Eyland van Casant, ende Gods wonderlicke bescherminge.

+ Nota.

† De groote schatten, die de chronische kaperoorlog op de Vlaamsche kust telkens weer opleverden, werden overigens wel gecompenseerd door de verliezen, die Duinkerken placht op te leveren. Op welke bijzondere gebeurtenis Valerius hier doelt, is mij niet duidelijk.

+ Veel schatten door der Heeren Staten schepen bekomen.

[p. 230]

deren hadden bekomen/ veroverende eenige schepen vanden vyand die seer ryck in Spanjen geladen/ haer ingenomen silver ende andere kostelyckheyd in de Vlaemsche havens des vyands meynden te brengen; d'welck seer wel heeft te passe gekomen tot betalinge van der Heeren Staten soldaten. De ⁺ Zeeusche Admirael ^† is mede t'huys gekomen/ tien maenden lang uyt geweest zynde/ komende van de Strate Gibraltar/ alwaer hy de Turcxsche rovers hadde gedwongen/ onse coopvaerdy-schepen aldaer haren cours nemende/ vry te laten varen.

Vreest, dient en eert den Heer, die boven maten schoone

Schiep door zyn wysen raed des Werelts wyde rond,

Die als een schoon Tapyt, breyd' uyt des Hemels throone,

Die alles watter is gemaeckt heeft en gegrond.

Vreest, die den blicxem maeckt, en't donderens geklater,

Die't Meyr syn palen steld, daer't niet mach buyten gaen,

Die wint en stilte maeckt; die droogte geeft en water:

Vreest (seg ick) desen God, so kan u niemant schaen.

O ter beatum quem Deus aetheris fido tuetur praesidio. ⁺

Dit vollick is gelyck den appel van Gods ooge; ⁺
Wie die raeckt aen/ die raeckt den heerscher die om hooge
Besit syn gulden troon.

Garde moi comme la prunelle qui est en l'oeil, & me cache sous l'ombre de tes ailes ⁺.

+ De Voyage inde Strate vande Heer Admirael Haultain tegens de Turcken.

† De Zeeusche Admirael, Willem de Zoete, heer van Haultain (blz. 182) had dus Levantvaarders in de Middellandsche Zee geconvoyeerd. Tegenover de Algerijnen paste men in het algemeen het ‘voeten spoelen’ toe, maar ook zij maakten wel gevangenen. Vandaar dat men zich afvroeg, of er geen behoorlijke regeling met Algiers te treffen zou zijn. Men wist in patria niet goed, wat men doen moest: den vernietigingsoorlog voortzetten, dan wel vrede sluiten. Engeland verlangde het eerste, daar het vreesde, dat de Nederlandsche handel in een geprivilegeerde positie zou komen. Zoo was de toestand in de jaren 1619-1621. Er werd onderhandeld, terwijl sterke eskaders elkaar in April en October afwisselden ter handhaving van de ‘veiling der zee’. Mooy Lambert (Lambert Hendriksz., van de Admiraliteit van de Maas) commandeerde 1619/20, Haultain (van de Zeeuwsche Admiraliteit) 1620/21.

+ Buchenanus.

+ A. de Coning.

+ Pseau. 17

[p. 231]

1.

DEn Hoeder Israel
Slaept noch sluymert, maer siet wel
Al der boosen quaet op-stel.

Hy Houts'in den toom,

Soo dat sy de vroom'

het zy oock waer

Krencken konnen niet een hayr.

2.

'tMoet alles, merckt toch aen!
Tot zyns Scheppers dienste staen,
Ebb' en Vloet, end' Son en Maen.

Oock Regen en Wind;

'tOnweder geswind,

En locht en aerd,

Moet hem dienen metter vaerd. ^*

3.

Door Godes macht alleen,
'tVier de vrome 'snachts verscheen,
Als zy wouden trecken heen.

End' 'sdaechs met een wolck

Geleyd hy zyn volck

Door't water voort,

Daer haer vyand in versmoord.

4.

Danck hebbe God de Heer,
Die steets voor ons waeckt so seer
En geholpen heeft nu weer,

Als Spanjen met macht

Corts ^* meend' inder nacht,

Gemeender-hand,

Sterck te vallen in Casand.

De Hoog Mogende Heeren Staten Generael verstaen hebbende/ dat den Spaenschen Koning groote gereetschappen ^* maeckte/ ende een uytnemende macht van volck versamelde/ om de vereenigde Landen aen te vallen/ bevelen door het gantsche Land/ staende onder haer gebied/ verscheydene bid-dagen te houden/ om God te voet te vallen dat hy de gedreygde straffen van hun Land afkeeren ⁺ woude/ ende 'tselve beschermen tegens eenen so wreeden ende machtigen vyand; willigen derhalven

* Metter vaerd: terstond.

* Corts: kortelings, voor kort.

* Gereetschappen: toebereidselen.

+ Anno 1622. Inde vereenigde Landen vele biddagen.

[p. 232]

⁺ schattingen in; verstercken hare compagnien te voet ende te paerde; maken vele beschanssingen/ so in Vlaenderen ^†/ als op andere plaetsen ontrent 'sHertogenbosch. De strenge ende harde koude Winter ^{† +} op desen tydt gevallen/ veroorsaeckende onder de guarnisoenen ende soldaten een seer groote armoede/ heeft vele mede doogende Koopluyden ende Borgers der stede Middelburg ende elders bewogen/ een goede somme geldts te versamelen/ daer mede koopende groote menigte van wolle koussens/ hemden/ pij-cappen ende andere nootsaeckelyckheden/ die zy den behoeftigen nae hare schanssen ⁺ ende plaetsen toeschickten. Om des vyands naderinge te beletten in Vlaenderen/ syn/ naer goet vindinge/ meer polders door gesteken. In Februario 1622 heeft den vyand na een lang beleg/ verovert de ⁺ stad Gulig ^†. De moedige Prins Hendrick van Nassouw' ^†/ Generael van de Ruyterye der Hoog Mog. Heeren Staten/ heeft eenen treffelycken tocht gedaen met 33 Compagnien peerde volcx/ ende sommig voetvolck, in Mayo 1622/ door kleyn Brabant ontrent Leuven/ Brussel/ Mechlen/ Antwerpen ende Lier/ brantschattende eenige Dorpen/ Kloosters ende Huysen/ ende is sonder eenige geleden schade/ weder gekeert. De Prins van Oranjen ^† te velde leggende als Gouverneur vande Hoog Mog. Heeren Staten Generael/ met een goet leger/ hout het machtig vyands leger in toom/ ontrent Wesel gelegen/ 'twelcke yets groots dreygde te willen aenvangen. Tot Breda ende inde plaetsen daer ontrent zyn ⁺ aengekomen de kloecke Helden/ Hertog Christiaen van Bruynswyck ^†/ met den Graef Ernst van Mansvelt ^†/ ende hare troupen te voet ende te paerde/ die uyt des Pals-Graven land waren gekomen door Lutsenburg ende Henegouwe/ hebbende beset geweest van een Spaensch Leger/ daer Don de Cor-

+ Stercke fortificatien in Casant.

† Vlaenderen is Zeeuwsch-Vlaanderen, zie marginale.

† Koude Winter: Blijkbaar is dit een bericht van Jan. 1622. De milddadigheid voor de soldaten te velde schijnt opmerkelijk genoeg.

+ Groote koude, geeft oorsaeck van groote mildadigheyt.

+ Meer polders in Vlaenderen doorgesteken.

+ Gulig aen den vyand. Heerlicken tocht van Prins Henrick van Nassou.

† Gulig, zie blz. 207; 2 Febr. 1622; de commandant van de vesting, Pithan, werd voor deze capitulatie ter verantwoording geroepen door de Staten-Generaal, die een onderzoek door den Raad van State gelastten; het was eigenlijk dwaasheid: tot ontzet was niets ondernomen; Pithan, een eervolle oudgediende, bleef ongemoeid.

† Prins Hendrick van Nassouw'; Frederik Hendriks strooptocht heeft geen verdere militaire beteekenis.

† De Prins van Oranjen: Maurits legerde zich in Juli bij Schenckenschans, in het splitsingsgebied van Rijn en Waal, en dicht genoeg bij de Maas, om aan iedere eventualiteit in het Oosten, of in het Zuiden, het hoofd te bieden. Tegenover hem bevond zich graaf Hendrik van den Bergh (zie blz. 161).

+ Aenkomste van den Hertog van Bruynswyck ende den Grave van Mansveld, tot Breda.

† Christiaen van Bruynswyck-Luneburg (1611-'33) was in 1622 voor Frederik V van de Palts te velde getrokken; ‘in naam van de Staten-Generaal’ had hij eerst Westfalen gebrandschat, vóór hij zich naar de Palts begaf, om de restauratie van, Frederik V te bewerkstelligen. Hij werd daarom ook gesubsidieerd.

† Ernst van Mansfelt (zie blz. 212) kwam uit Savooischen dienst naar Bohemen, waar hij aan de catastrophe van den slag bij den Witten Berg (Nov. 1620) ontkwam. Vandaar trok hij naar de Palts, waar hij niet veel uitrichtte. In 1622 (Juni) verscheen hier ook Christiaan van Brunswijk. Maar de Winterkoning, die nog eenmaal naar zijn land was teruggekeerd, zag het hopelooze van den toestand in, en ontsloeg deze beide generaals en hun legers. Zonder emplooi, moest Mansfeld wel elders emplooi zoeken. Aug. 1622 namen de Staten-Generaal hem in dienst, d.w.z. zij continueerden voor hem het subsidie. Opdracht was: zich naar Luxemburg, of naar ander Zuid-Nederlandsch gebied te begeven. Maar Mansfeld had zich, 29 Aug., door Don Gonzola de Cordoba's leger bij Fleurus heengeslagen, met hulp van Christiaan van Brunswijk, die hier zijn arm verloor. En zoo stonden dan ‘de kloecke Helden’, begin Sept., te Tilburg te verdere beschikking.

[p. 233]

dua ^†bevel over hadde/ vergeselschapt met veel duysenden Boeren; daer zy seer victorieuselyck door geslagen waren/ arriverende onder de beschuttinge van de Hoog Mog. Heeren Staten Generael; de gemelde Hertog synen eenen arm achtergelaten hebbende. De vyand/ een grooten hoop volcx onder den Marquis Spinola/ ende Don Louys de Velasco ^†/ by een brengende/ is den seventienden Julij 1622/ des Sondaegs gekomen ontrent Bergen op den Zoom/ wel wetende dat daer weynig guarnisoen binnen ^{+ + +} was; als wanneer sulcken grooten onweder opstond uyt den Noord-Westen/ dat den vyand daer door verhindert werd yets spoedigs/ als hy hadde voorgenomen/ aen te tasten ^*; Dies hy naer Steenbergen treckt/ ende 'tselve met accoord ^* verovert. De Heeren Staten van Zeelandt alder eerst vernemende het voornemen van Spinola/ hebben terstont binnen Bergen gesonden eenige vendelen knechten/ ende de Hoog Mog. Heeren Staten Generael met raet vanden Prins van Oranjen korts daer aen een groote menichte van soldaten daer in beschickt/ onder't gebied van kloecke Colonnellen ende Capiteynen/ mitsgaders allerhande voorraed van ammonitien ende vivres ^*/ oock ingenieurs/ bequame persoonen tot mineren ^*/ ende gedeputeerde uyt den Heeren Staten/ om op alle saken te beter te letten ende ordre te houden. Daer zyn wonderbare dappere uytvallen gedaen/ treffelicke buyten-wercken gemaeckt/ als noyt te vooren meer gemaeckt zyn. De vyand des niet tegenstaende heeft evenwel so dapper genadert/ datter verscheydene buyten-wercken dicht aen den anderen geraeckten over weder syden/ met mynen/ vyerwercken/ ende sware aenvallen/ veel volcx verliesende. De Spaensche geen compassie ⁺ hebbende/ met haer eygen volck/ hebben haer paerde volck gestelt/ om't voetvolck tottet stormen op stercke bolwercken/ sonder gemaeckte bressen /aen te jagen/ onaengesien het wel flanckerende grof geschut/ met den musketten ende roeren/ dapper op haer afgelost werden: ende yemant komende af te wijcken/ werd' terstont van zyn eygen volck ende ruyterye dootgheslagen; 'twelcke oorsaecke gaf datter seer veel volcx quam overgeloopen. De Hoog Mog. Heeren Staten/ gesterckt mette aengekomen troupen van Bruynswijck ende Mansvelt ^†/ versoecken haeren Gouverneur de Prins van Oranjen hem te

† Cordua: Zie vorige noot.

† Don Louys de Velasco: Een mij, niet nader bekende onderbevelhebber van Spinola.

+ Beleg voor Bergen op Zoom.

+ Het onweder belet des vyants haestig voornemen.

+ Steenbergen aen de Spaensche syde.

* Aen te tasten: aan te vangen.

* Met accoord: bij verdrag.

* Vivres: levensmiddelen.

* Mineren: mijnen leggen.

+ Spaensche mishandelinge over haer eygen volck.

† Bruynswijck ende Mansvelt: Zie blz. 232.

[p. 234]

bereyden tottet ontset der belegerder stad/ daer over groote gereetschappen gemaeckt werden/ ende soo langhe bid-dagen ^† gehouden; als 'tleger van haer Hoog Mog. te velde was/ om God vieriglyck om ⁺ den welstand deser Landen te bidden. Daer over de strijtbare Prins van Oranjen met het gemelde Leger opgetrocken is uyt de stad Breda nae Rosendael; alwaer hy 'tselve nederslaende op alles goede ordre stelde/ soo int marcheren/ als 'tgene dienstig mochte zyn tottet voorgenomen ontset. De Marquis Spinola versterckt hem oock mede so seer mettet Leger van Don Cordua/ ende met de troupen van Graef Hendrick vanden Berg ^†/ dat hy geacht werd wel 60000 mannen sterck te wesen; Maer des niet tegenstaende/ nu verseeckert zynde vande aenkomste des Princen van Oranjen/ is hy den derden Octobris 1622 van de stad getrocken/ doende verbranden alle zyne hutten ende geboude huysen/ achterlatende vele siecken. Ende is also dese stad (na belegeringe van elf weken/ ontset geworden/ de vyand daer voor verloren hebbende/ syne verloopene soldaten daer onder gereeckent/ meer als ⁺ 16000 menschen. De Prins van Oranjen vernemende dat den vyand geweken was/ daer over hy hem seer verwondert/ komt den vierden October binnen d'ontsette stad/ ende bedanckt seer beleefdelyck de gecommitteerde Raden/ Gouverneur/ Colonnellen/ Magistraten/ Capiteynen/ gemeene soldaten/ ende de Borgerye/ voor hare gedaene trouwe diensten. Ende alle de buyten-wercken (die boven gewoonte treffelyck waren) met groote verwonderinge gesien hebbende/ is des avonts weder nae zyn ⁺ leger getrocken; Den sevenden October Steenbergen wederom brengende aen der Heeren Staten zyde. Hier door is den Spaenschen hoogmoet seer gestuyt/ ende zyn vermeten poffen ^* ende roemen gantsch ter neder geslagen. Ende zyn hier over/ het gantsche geunieerde Land door/ met groote blyschap hertelycke ⁺ danckseggingen tot God onsen verlosser gedaen. Geduerende dit beleg/ des vyands volck uyt Lingen ende Grol ^† eenen inval doende inde landen onder 'tgebied der Hoog Mog. Heeren Staten/ ⁺ zyn de selve een deel geslagen ende meest al gevangen geworden.

† Soo langhe bid-dagen: De Staten-Generaal gelastten wekelijksche kerkdiensten, om God te bidden, dat Hij Zijne Excellentie zou behoeden, diens ontwerp tot ontzet zou zegenen, en hem de overwinning zou geven. De gebeden konden dankzegging worden, 1 Oct. rukte Maurits van Breda op. 2 Oct. begon Spinola het beleg op te breken.

+ Des Princen van Oranjens couragieusen optreck, daer door den vyand de belegerde verlaet.

† Graef Hendrick vanden Berg: Zie blz. 232; deze had in het late voorjaar in Westfalen gevochten; er werden nog in het kamp van Spinola Kroaten en Keulsch-Beiersche benden verwacht; zoo grepen Dertigjarige en Tachtigjarige oorlogen in elkaar.

+ Prins van Oranjen komt binnen Bergen, seer beleefdelyck bedanckende alle die daer binnen waren.

+ Steenbergen weder gekregen.

* Poffen: roemen.

+ Danckseggingen al de Landen door.

† Uyt Lingen [,Oldenzaal] ende Grol liet Spinola een afleidingsmanoeuvre ondernemen, die op Friesland gemunt was. Dat moest de Friezen onwillig en den Prins voorzichtig maken. De vijand werd gestuit bij Heerenveen, en in Ommen omsingeld, door troepen uit de IJselsteden en gedetacheerde troepen van den Prins. Met achterlating van wapenen en paarden liet men hen terugkeeren (Sept. 1622).

+ Vele van den Vyand geslagen ende gevangen in de Drente.

[p. 235]

 

Wel onverset'lyck hooft! wilt ghy met paerden rennen

 

Op eene steyle klip? of met den ossen mennen

 

Den ploeg op eene rots? bedenckt u saken wel,

 

Ghy doet verlooren werck: want die daer heeft bevel

 

 

 

Van Sonne, Sterr' en Maen, end' 'twoeste Meyr bemueret,

 

Die't al heeft in zyn macht, end'naer zyn wil bestueret,

 

Soud'die niet konnen doen te niet al uwe kracht?

 

End' op zyns volcks gebed niet ernst'lyck nemen acht?

Usque dum protegit Deus; frustra oppugnat.

Hoe grondeloos o God! bistu in dijnen rade! ⁺
Hoe diep is dyn gericht! hoe groot is dyn genade!

La loy de l'Eternel est entiere, restaurant l'ame: le tesmoignage de l'Eternel est asseuré, donnant courage & sapience au simple. ⁺

1.

MErck,, toch hoe sterck,, Nu int werck,, sich al steld!

Die 't allen ty,, Soo ons vryheyt heeft bestreden:

Siet hoe hy slaeft,, graeft,, en draeft met geweld!

Om onse goet,, En ons bloet,, En onse steden.

Hoor de Spaensche trommels slaen!

Hoor Maraens trompetten!

Siet hoe komt hy trecken aen!

Bergen te besetten.

Berg op Zoom,, Hout u vroom,,

Stut de Spaensche scharen;

Laet ^* 'sLands boom ^*,, End'syn stroom,,

Trouw'lyck toch bewaren.

+ J. Schotte.

+ Pseau. 20.

* Laet: doe.

* Boom: grens.

[p. 236]

 

2.

 

'tMoedige, Bloedige, Woedige Swaerd

 

Blonck En het klonck, Dat de voncken daer uyt stoven.

 

Beving En leving, Opgeving ^* der aerd,

 

Wonder Gedonder, Nu onder was, nu boven,

 

Door al't mijnen ^* en't geschut,

 

Dat men daeg lycx hoorde;

 

Menig Spanjaert in zyn hut

 

In syn bloet versmoorde.

 

Berg op Zoom Hout sich vroom;

 

'tStut de Spaensche scharen;

 

'tHeeft 'sLands boom En syn stroom

 

Trouw'lyck doen bewaren.

 

3.

 

 

 

Die van Oranjen Quam Spanjen aen boord,

 

Om uyt het velt Als een Helt 'tGewelt te weeren:

 

Maer also dra Spinola 'theeft gehoord,

 

Treckt hy flocx heen Op de been met al zyn Heeren.

 

Cordua ^* kruyd spoedig voort ^*,

 

Sach daer niet te winnen;

 

Don Velasco liep gestoort:

 

't Vlas was niet te spinnen.

 

Berg op Zoom Hout sich vroom,

 

'tStut de Spaensche scharen;

 

'tHeeft 'sLands boom En zyn stroom

 

Trouw'lyck doen bewaren.

⁺Also in desen Jare 1622 verscheydene dingen/ aenmerckens waerdig/ te water zyn voorgevallen/ hier voren noch niet aengewesen; so sullen wy de selve hier int korte verhalen. In't beginsel deses Jaers/ de Spaensche uyt de haven ende geule van Oostende in Zee brengende verscheydene groote/ wel gemonteerde oorlog schepen/ omme den Koopluyden ende Schippers der vereenigde Provintien daer mede alle afbreuck ende naedeel te doen/ hebben daer mede aengerecht veele schandelycke moordadige wreetheden/ eenige schepen met het volck in de Zee doende verdrincken/ andere gevanckelyck ⁺ wech voeren/ ende wat des meer is. Doch de medelydende ende mensch-lievende Godt/ heeft dese boosheydt niet al ongestraft gelaten/ alsoo eene der selver schepen verseylende ^*/ is gebleven op de kust van Bretangen; een inde geule van Oostende omgevallen; van een derde/ op Goijnge ^† versuymt ^*/ maer een man afgekomen; een op de kust van Schotland/ door den Heer van Haultain Admirael van Zeelant achterhaelt/ sich willende bergen in de haven van Lieth ^†/ in het uytkomen verbrand ende tot niet gebracht; een by den Capiteyn Cleuter/ ende ander kloecke Capiteynen aengetast zynde/ soo reddeloos gemaeckt dattet zyn kruyt in brand stekende/ gesoncken is/ ende sommige

* Opgeving: het omhoog spatten,

* 't Mijnen: het laten ontploffen van mijnen.

* Cordua: een scheldnaam voor de Spanjaarden (letterl.: Cordova).

* Kruyd spoedig voort: trekt spoedig weg. In dezen regel ligt een woordspeling met korde-wagen, d.i. kruiwagen; evenzoo enkele regels verder met Velasco en vlas, en Spinola en spinnen.

+ Annis 1622 ende 1623 geschiedenissen te water.

+ Gods plage ende straffe over de Zee-roovers.

* Verseylende: wegzeilende.

† Goijnge: Goodwin Sands bij Duins heette bij de Hollandsche zeelui de Goejing.

* Versuymt: door nalatigheid verloren gegaan.

† Lieth is Leith aan de Firth of Forth, bij Edinburgh.

[p. 237]

van't volck gevischt/ tot Rotterdam gehangen als doot weerdige Zee-roovers/ ten getale van tweeentwintig. De wreede Spaensche sulcx verstaende hebben tot Duynkercken tweeentwintig arme gevangene ⁺ visschers ende bootgesellen daer tegen weder opgehangen; den onnooselen alsoo stellende in gelyckheyt met den roovers. 't Is gedenckens waerdig hoe dat den Capiteyn Alteras ^† met noch drie schepen van oorloge der Hoog Mog. Heeren Staten/ convoyerende eenige coopvaerdye schepen handelende op Levanthen/ inde middelantsche Zee/ van tweeentwintig Spaensche Gallioenen/ wesende wel voorsien ⁺ van volck/ geschut ende allerley voorraet/ zyn aengetast; maer de Spaensche werden van dat kleyne getal schepen so getracteert dat zy met groote schade ende verlies 'thaerder schande moesten wijcken; sulcx dat alle de gemelde koopvaerdy schepen inde Nederlanden wel behouden aenquamen. Inde maend van April 1623 zyn uyt't Goereesche gad 'tseyl gegaen onder het gebied vanden Generael ⁺ l'Hermite ^†/ elf schepen/gevictuailleert voor drie Jaren/ seer wel voorsien van volck/ geschut ende andere behoeften; naer dat den Prins van Oranjen met veel andere Heeren de selve hadden wesen besichtigen; haer reyse werdende secreet gehouden. Inde maend van October 1623/ de Compagnie van ⁺ West-Indien ^† gesloten zynde/ door toestemminge van de Hoog Mog. Heeren Staten/ is inde generale vergaderinge der selver/ voorgenomen tot dienste deser Compagnie een treffelijcke vlote uyt te rusten/

+ Wreede daed der Spaensche aende arme gevangene Visschers ende Schippers.

† Capiteyn Alteras: Laurens Jacobsz Alteras diende minstens van 1605 af de Zeeuwsche Admiraliteit; hij sneuvelde 16 Oct. 1622, als vice-admiraal dienende onder Swartenhondt, in de Straat van Gibraltar; dat is wel in bovenvermeld convooigevecht.

+ Kloeck gevecht van vier oorlog schepen der Heeren Staten tegens 22 Gallioenen.

+ Schepen onder den Generael l'Hermite t'seyl gegaen.

† Generael l'Hermite, oud-president van de compagniesloge op Bantam, stond aan het hoofd van de Nassausche vloot. Het was een lang voorbereid plan. De Oost-Indische Compagnie zou, samen met de Staten-Generaal, een groote vloot in zee brengen, die de Spaansche koloniale macht in Zuid-Amerika zou aantasten. Maurits en Willem Lodewijk († 1620) waren vol belangstelling voor deze plannen; vandaar, dat men sprak van de Nassausche vloot. Men droomde van fabelachtigen buit; miljoenen. De vloot voer inderdaad Zuid-Amerika om. Zij koerste op den Stillen Oceaan, zonder groot succes. Want twee prijsschepen en een buit van 100.000 gulden, dat was niet in overeenstemming met dezen opzet. Juni 1624 overleed L'Hermite. Maart 1625 bereikte zijn vloot, onder Huygen Schapenham, Ternate.

+ West-Indische Compagnie gesloten, hare treffelycke resolutie.

† De Compagnie van West-Indien kreeg 3 Juni 1621 octrooi van de Staten-Generaal voor den tijd van 24 jaren. Dit octrooi ontving nog eenige uitbreiding in de ‘ampliaties’ van Juni 1622, Febr. en Juni 1623. In den zomer van 1623 was het aandeelenkapitaal van ruim 7 miljoen guldens bijeen, en kon de kaapvaart op Spanje beginnen. Het eerste oorlogsdoel van de W.I.C. was Bahia, op de kust van Brazilië: Cidade do Salvador, in de Bahia de todos os Sanctos (Salvatorstad aan de Allerheiligenbaai). De ‘treffelijcke vlote’ (23 schepen en 3 jachten) onder het commando van Jacob Willekens (1564-1648), een Amsterdamsch haringkooper, die al een kwart eeuw lang een ‘bevaren man’ was, voer uit op verschillende tijdstippen uit de verschillende zeegaten tusschen 22 Dec. 1623 en 26 Jan. 1624. Vice-Admiraal was Piet Heyn (1588-1629). Bahia werd genomen begin Mei 1624, maar de stad ging in het volgende jaar weer verloren. Eind Juli 1624 vertrok Willekens, begin Aug. Piet Heyn.

[p. 238]

om te vermeesteren de Bay de todos los sanctos in Brasilien/ ende te bevorderen dat d'Ingeboorne ende Inwoonderen van dien souden werden verlicht met de kennisse des Heyligen Evangely/ verscheydene voortreffelycke Predicanten ten dien eynde mede sendende; goet ende seer profytelyck vindende met den Koopluyden aldaer oock te mogen handelen/ ende haere koopmanschappen met den Inwoonderen der Vereenigde Nederlanden te dryven/ ende te beletten de profyten die den Koning van Spanjen daer uyt jaerlycx was treckende. De selve Compagnie mede geresolveert zynde noch met andere schepen te beseylen de Zuyt-zee/ de kusten van Angola/ Guinea/ oock de rivieren d'Amasones/ Isekebe ^†/ ende andere West-Indische kusten/ senden nae de voorsz. plaetsen uyt de vereenigde Landen af/ volgens het Octroy aende selve by hare Hoog Mog. verleent/ verscheydene treffelycke schepen/ de Heere wilse segenen tot zyns naems eere/ ende uytbreydinge van des Heeren Jesu Christi rijcke/ tot bekeeringe veler Heydenscher/ ende ongelooviger menschen/ ende wel-vaerd van ons lieve Vaderlant/ in toeneminge van comercien ende handelingen/ ende tot afbreuck des erf-vyands van Spanjen/ Amen.

Die't saet van Abraham als sand heeft laten groeyen,

End' met hem een verbond maeckt' voor syn lieve schaer;

Die Pharo heeft verdelgt, en Is'rel uyt de boeyen

Egypti heeft verlost, en weder veertig jaer

Versorgd' in't woeste land, met alle noodigheden,

Die hen veel lands uytdeylt, de Vorsten daer uytsluyt,

Geef dat de palen van zyn Kerck in land en steden,

Door 'sWerelts groote rond, haer mogen breyden uyt.

Nunc spe nunc metu.
Si Deus nobiscum quis contra nos.

Die op goe mercken seylt Vint selden dat hy feylt.

Le regne appartient a l'Eternel, & il Seigneurie sur les nations, la posterité luy servira, & sera enrollée au Seigneur d'aage en aage. ⁺

† Isekebe: de Essequibo, nu Britsen Guyana, ten W. van Suriname.

+ Pseau. 22.

[p. 239]

1.

WAnneer een heerschend man,
Syn herte trecket van
Syn volc, en word haer een tyran;
So mach-men hem wel wederstaen,
End'lustig oock om d'ooren slaen.

2.

Batavia, ghy doet
Seer wel dat ghy den bloet
Van Spanjen niet en wyckt een voet,
End' naer gaet int West-Indisch oord,
't Welck wraeck roept van zyn helsche moord.

3.

En twyffelter niet aen,
Of God sal noch Maraen
Doen ruymen daer eer lang de baen:
Want die gerechtigheyt bemint,
Het boos volck t'syner tydt wel vint.

4.

Die voor de waerheyd stryd,
Schoon of hy vele lyd,
Sal boven leggen t'syner tyd,
Al waert oock noch so ongesien ^*,
'Ten kan niet laten te geschien.

5.

Vry Nederlanders, vry,
Gaet wel gerust en bly,
End' stut de Spaensche tiranny,
Doch krygt ghy flocx geen goeden spoet,
Geeft daerom niet eens op de moet.

Alsoo in Februario 1623/ door last van de Hoog Mogende Heeren Staten Generael/ was uytgeschreven ⁺ al de Vereenigde Landen door/ eenen bede-dag te houden/ daer by de Predicanten ende Leeraren werden bevolen den volcke voor te houden de straffe/ die God de Heere rechtvaerdelick over dese Landen scheen te willen laten komen/ soo die niet tydelyck met verbeteringe des levens/ ende vernieuwinge des geestes werde afgebeden; alsoo de luyden haer in de sonde so quamen te verloopen/

* Ongesien: hopeloos, hachelijk.

+ Anno 1623. Gemeenen bid-dach in de Vereenigde Nederlanden gehouden, niet vrugteloos bevonden.

[p. 240]

als of sonde langer geen sonde meer en ware/ ende haere quade natuere gelyck in een gewoonte veranderden/ op dat alsoo Godes goetheyd ende segen voor straffe ons ontmoeten mochte: soo heeftmen merckelyck gevoelt dat het gebed der geloovigen (volgende Gods belofte in zyn woord gedaen) niet vruchteloos totten Hemel is gegaen/ maer men heeft de trouwe sorge des Hemels over zyn gemeente/ ende ons lieve Vaderlandt vernomen: door dien (naer dat wy eenige dagen een gantsch droeve locht hadden gehad sonder sonnen-schijn) seer wonderbaerlyck aenden dach is gekomen/ jae op die tydt ⁺ als het schelmstuck in't werck soude werden gestelt/ een seer snoode/ ende Vader-lands-verdervende daet ^†/ hier in bestaende/ dat eenige overgegeven boose menschen/ ingeborene deser Landen/ voorgenomen hadden te vermoorden den persoon van den seer Doorluchtigen Vorst Mauritium Prins van Oranjen, &c. Gouverneur ende Capiteyn Generael deser vereenigde Provintien/ etc. ende den staet der selver Landen daer door tot veranderinge ende merckelycke confusie te brengen/ waer door geen kleyne verslagentheyt/ onder de vroome Vaderlants-liefhebbende-persoonen is gekomen/ te meer om dat soodanigen snooden gebroetsel ende wreed gespuys in't herte van ons Vrye lant niet alleen en woonden/ maer oock ingeboorne deser Landen waren/ daer van men noyt te vooren geen sodanig exempel ⁺ hadde gehoort. De meestendeel van dese Verraders in handen van justitie geraeckende/ hebben loon naer wercken ontfangen. Over dese ontdeckinge/ als erkomende ^* uyt de louter genade Gods/ heeftmen God de Heere (door een algemeene dancksegginge) gelooft/ al de Vereenigde Landen door. ⁺ In desen Jare is mede tydinge gekomen/ hoe dat tot Lonnen ^†/ sekeren Jhesuyt seer lasterlyck predickende tegens de Gereformeerde Religie/ de solder/ van het huys daer hy zyn predicatie dede/ is in gevallen/ boven op zyn ende veele toehoorderen hooft/ soo dat hy en ander vele daer onder doot gebleven zyn/ die zyne Majesteyt t'samen in eenen put dede werpen/ ende begraven: Een exempel/ dienende tot waerschouwinge van alle lasteraers der H. Religie.

+ Een Vaderlants-verderf-dreygende daet ontdeckt.

† Vader-lands-verdervende daet: Deze aanslag op Prins Maurits ging uit van den afgezetten, Remonstrantschen predikant van Bleiswijk, Ds Hendrik Slatius, - een man, die als pamflettist een rol had gespeeld in de voorafgaande jaren -, en van eenige Zuid-Hollandsche dorpsautoriteiten, ook afgezette Remonstranten. Het plan zat dilettantisch in elkaar. Men wilde den Prins in Rijswijk oplichten. Daarvoor had men 7 matrozen gehuurd; een zwager van Slatius leidde de ploeg. Maar 4 van deze matrozen (o.a. Jan Faassen) kregen argwaan. Zij brachten de zaak 6 Febr. 1623 bij den Prins zelf aan. Helaas bleek, dat de verbitterde familie van Johan van Oldenbarneveld geld had voorgeschoten (Oldenbarnevelds zoons: Groeneveld en Stoutenburg, en een neef: Van der Dussen). Slatius, Groeneveld en 13 anderen hebben den aanslag met hun leven geboet. De plechtige dankdag vond plaats 31 Mei.

+ De boose gestraft.

* Erkomende: voortkomende, herkomstig.

+ Wonderbare geschiedenis in Engelant.

† Lonnen: Londen. Dit bericht zal wel ontleend zijn aan een der vele pamfletten, bevattende anti-jesuitica, vgl. bijv. Knuttel no 3383-3388.

[p. 241]

 

Een stierman, die daer seyld na wyd' gelegen Landen,

 

Neemt altydt oogen-merck op Caap, en klip, en stranden,

 

En bakens van de locht, neemt mede boog ^* en kaert,

 

Compas, en wat hem al mocht dienen op de vaert.

 

 

 

Op dat hy schip en volck te beter mochte vueren ^*,

 

End' door Gods hulp in een behouden haven stueren.

 

O mensch! saegt g'oock soo toe voor uwe diere siel.

 

Sulcks dat sy toch door sond tot schip-breuck niet verviel!

Nunquam carebunt supplicio, qui nunquam carere voluerunt peccato. ⁺

O Tyrans florcenez jettez icy vos yeux Contemplez bien ceci, n'irritez point les cieux! ⁺

Die al zyn lusten hier ter werelt graeg na speurt/ ⁺
Verquanselt al zyn doen in't geen hy na betreurt.

1. MErck toch! wat een duyster wolcke
Hing den volcke

Van dit Land korts over 'thooft!

Och wat was hen quaets belooft!

Doe de lieve lichte Son,

Als bedroeft niet schynen kon,

Eer het quaet, En 'tverraet

Over luyd Quam borr'len uyt.

* Boog: graadboog.

* Vueren: voeren.

+ Augustinus.

+ Du Bartas.

+ Breroo.

[p. 242]

 

2. Grootsheyt, wrake, nyt en toren

 

Socht te boren

 

Inder vromen goet en bloet.

 

Wat is dit voor helsch gebroet?

 

Die als moordenaren gaen

 

Om tyrannig te verslaen,

 

Die daer van Een tyran

 

Sulcken tydt Haer heeft bevryt?

 

 

 

3. Sulcken Prins, wiens vaders leven

 

Is gebleven

 

Voor het lieve Vader-land,

 

Sulcken Prins, die inden brand

 

Sich van d'oorlog heeft gestelt

 

Om te weeren 'tSpaensch gewelt;

 

Die noch goet Nochte bloet

 

Noyt en spaerd End' 'tLand bewaerd.

 

 

 

4. So een Prince ^*, wiens victori,

 

Eer en glori,

 

De memory noyt ontgaet,

 

So lang als de Werelt staet,

 

Ja so lang m'in't aerdsche dal

 

Eenig mensche vinden sal;

 

Die daer van Yder man

 

Als een vrind Word bemind.

 

 

 

5. God de Heer, de Prins der Princen,

 

Moet in alle 'sLands Provincen,

 

Ja de heele Werelt door,

 

Seer gepresen syn hier voor,

 

Dat hy dese boose daet,

 

Die van yder werd gehaet,

 

Heeft gebracht Onverwacht

 

Aenden dag Door zyn gesag.

⁺De Prins van Oranjen/Gouverneur ende Admirael Generael ^† der Vereenigde Nederlanden/ naer voorgaende resolutie van hare Hoog Mog. geeft aen vele ende verscheyden persoonen commissie ende last/ om haer op haer eygen kost ende perijckel/ ter Zee te begeven/ den Spanjaert alle afbreuck te doen/ ende goede buyten voor haer te verkrygen/ 'twelcke desen Jare soo wel geluckt is/ dat vele kostelycke geladen schepen/ den vyand ontnomen/ inde Vereenigde Landen zijn gebracht/ ende by de Collegien vander Admiraliteyt ^† (nae voorgaende behoorlycke proceduren) voor goede prinse verklaerd ^*; de goederen verkocht ende verdeelt werdende na de Placcaten daer op gemaeckt. Op dese tydt komt ⁺ tydinge uyt Spanjen dat den Spaenschen Koning uyt hoogdringenden noot ysere munte ^† hadde laten

* Prince: Maurits.

+ Anno 1623 werden ter Zee vande Spaensche bekomen grooten buyt.

† Admirael Generael werd Prins Maurits 23 Mei 1588; kapitein-generaal der Unie is hij niet geweest (zie blz. 137 en blz. 173).

† De Collegien vander Admiraliteyt waren gevestigd te Rotterdam, Amsterdam, Middelburg, Hoorn of Enkhuizen (bij afwisseling) en te Dokkum (later Harlingen). Het aantal leden was 12 in de beide eerstgenoemde colleges; iets minder in de andere. Hun taak bestond in bouw en onderhoud van de vloot, monstering enz. van zeevolk, voordrachten voor de benoeming van officieren - aan den admiraal-generaal -, heffing en beheer van convooien en licenten (zie blz. 147), rechtspraak over ‘prijzen’.

* Voor goede prinse verklaerd: voor goeden buit verklaard.

+ Ysere gelt in Spanjen geslagen.

† Ysere munte: IJzer is volgens de gangbare numismatische handboeken en lexica niet bekend als Spaansch muntmateriaal. IJzeren munten zijn alleen bekend uit de Oudheid (bijv. Sparta!), en uit den wereldoorlog 1914-'18 (v. Schrötter, Reallexicon).

[p. 243]

slaen: Een sake waerdig by den Nederlanders t'overdencken/ namelyck hoe wel haer Voor-ouders/ een tyran tegen te staen/ hebben gedaen/ ende nu noch by hen gedaen werd/ dat zy haren trotsen machtigen vyand so verre brengen dat hy gedwongen werd zyn gout tot silver/ daer na zyn silver tot koper/ ende nu't koper tot yser te maken. Door den onlust ende twist/ geresen tusschen de gedeputeerde der Grysons/ zyn de Voltelynen ^† gestelt in bewaeringe vanden Paus van Romen Gregorio de ⁺ vyftiende, die de aengevangene oorlog aldaer dede ophouden/den Hertog van Fiano ^† last gevende om volck/ tot deser bewaringe aen te nemen. De Hertoginne ^† als mede hare Hoog Mog. hebben goet gevonden dat alle vrou-persoonen/ mitsgaders alle jonge luyden maer twaelf jaeren out zynde/ sullen ⁺ mogen vry ende onverhindert reysen/ sonder paspoort te versoecken. Die van Thunis/ Angiers/ Bi-

† De Voltelynen (zie blz. 16). Graubünden had in 1601 en 1603 verdragen gesloten met Frankrijk en Venetië, waarbij Frankrijk voor zijn troepen doortochtsrecht door het Veltlin kreeg. De Spaansche gouverneur van Milaan (Fuentes, zie blz. 160) had toen onmiddellijk het dal militair afgesloten door den bouw van het fort Fuentes. In 1607 kwam het tot een crisis, daar er in Graubünden ook een Spaanschgezinde partij was; een paar terechtstellingen van leiders dezer Spaansche partij waren het gevolg. Maar de Spaanschgezinden gaven geen kamp. In 1618 verklaarde daarom een Protestantsche synode te Bergün ‘Hispanismus’ synoniem met landverraad. Onder leiding van den strijdbaren predikant Jürg Jenatsch kwam het weer tot doodvonnissen. Hard handhaafde zich het Protestantsche, anti-Spaansche gezag in Graubünden. De nieuwe gouverneur van Milaan (Feria) stuurde nu aan op een gewelddadige tegenbeweging, die in de tweede helft van Juli 1620 haar beslag kreeg, en die aan een 400 Protestanten het leven kostte (de Veltliner moord). Van dit oogenblik af aan was de ‘questie van het Veltlin’ een Europeesche aangelegenheid. Frankrijk en Spanje streden in dit land om de Alpenpassen. Het Veltlin was voorloopig onder ‘Spaansche protectie’ gekomen. Febr. 1621 kreeg Spanje van Graubünden het recht, garnizoen in het dal te leggen. De Alpenweg was dus nu gesloten, en in Spaansche handen. Weer leidde Jürg Jenatsch het anti-Spaansche verzet in een burgeroorlog. Fransche interventie in Madrid, gesteund door paus Gregorius XV (1621-'23), leidde tot het verdrag van Madrid (26 April 1621), waarbij Spanje beloofde, zich uit het Veltlin te zullen terugtrekken. Het deed het echter geenszins. Het begreep, dat Frankrijk op dat oogenblik alleen maar tot diplomatieke interventie in staat was. Tegen het einde van,1621 waren Spanje en Oostenrijk meester van heel Graubünden. Toen echter Frankrijk (door een voorloopigen vrede met de Hugenoten, 1622) de handen vrij kreeg, sloot het met Savoye en Venetië het verdrag van Parijs (2 Febr. 1623). Dat zag er uit naar een hervatting van een anti-Habsburgsche, Fransche politiek in Italië. Spanje wilde echter geen oorlog in Italië. En zoo gaf Filips IV er de voorkeur aan, het Veltlin als ‘depositum’ over te dragen aan den Paus (14 Febr. 1623), die, eind Mei, het land ook inderdaad bezette. Het recht van doortocht voor Spaansche troepen bleef echter bestaan. De afloop van deze aangelegenheid valt buiten ons bestek. Slechts zij aangeteekend, dat na het toetreden van Richelieu tot de Fransche regeering, - zij het ook, dat diens gestie niet zoo kras was, als vaak wordt beweerd -, Fransche militaire interventie nog voor het einde van 1624 het Veltlin in Fransche handen bracht.

+ De Veltolynen werden den Paus in bewaringe gestelt.

† De Hertog van Fiano (Orazio Ludovisi, hertog van F.) was de broer van Paus Gregorius XV, en commandant van het pauselijke leger.

† De Hertoginne is aartshertogin Isabella, landvoogdes van de Zuidelijke Nederlanden sinds 1621 (zie blz. 157).

+ Vrouwen mogen onverhindert sonder pasport reysen.

[p. 244]

serta ^{† +} ende andere Turcxsche steden/veel schepen mede uytredende ^*/om den Spanjaert ter Zee alle afbreuck te doen/ hebben onder andere bekomen twee Spaensche Galleyen die van Barcelona nae Genua henen wouden/ inhebbende (somen overschreef ^*) 92 kisten met realen van achten ^† bestaende in 150 duysent stucken silvers/ met 300 packen lakens: dese Turcken vervolgende hare victorie/ landen op't eyland Capraia ^†, ende nemen aldaer vele gevangens/ die zy weg voerende tot slaven verkoopen. In Augusto ontmoeten de Turcken een Carake/ komende uyt Oost-Indien/ kostelick geladen/ poogende na Portugael te seylen/ die zy soo lange bevochten/ dat zy den brand daer inne kregen/ ende de Portugesen hen opgaven; ende naer dat zy uyt de voorsz. Carake veel goederen hadden gelost/ de menschen weg voerende/ is eyndelyck de selve gesoncken. De Jongen Koning van Sweden Gustavus ^†

† Die van Thunis, Angiers [Algiers], Biserta (haven ten W. van Tunis) worden hier haast als onze bondgenooten voorgesteld. Inderdaad was de Schiedammer Cornelis Haga, Maart 1612, als gezant bij de Verheven Porte aangekomen, en deze heeft, tot 1638 toe, daar de Nederlandsche belangen voortreffelijk gediend. In 1616 kwam er ook een consul in Algiers. De betrekkingen Nederland-Algiers waren tamelijk ondoorzichtig. Eenerzijds bestreed men den Algerijnschen zeeroof ‘voeten-spoelend’, anderzijds wilde men wel met de Algerijnsche vloot samenwerken tegen Spanje. Het laatste motief klemde des te meer, nu wij, na het Bestand, onze marine zeer noodig hadden voor de zeepolitie in het Kanaal tegen de Duinkerkers. De Staten-Generaal zonden den Groningschen hoogleeraar Pijnacker, expert in de Oostersche talen, 1622, naar Algiers, en werkelijk werd een accoord inzake Nederlandsch-Algerijnsche samenwerking tegen Spanje door dezen ingeleid, en, na zijn terugkeer, ook gesloten (1623). Jong-Algiers (Vlissingen!) en oud-Algiers reikten elkaar de hand. In datzelfde jaar verscheen de eerste Barbarijsche zeeroover, vriendschappelijk, in Vere. Toen echter Frankrijk van deze Nederlandsch-Algiersche intimiteit-last kreeg, verkoelden de betrekkingen weer. Toch was er nog in 1625 sprake van plannen tot koraalvisscherij in de golf van Stora (tegenwoordig: Philippeville), waarbij hoorde blijvende vestiging daar in een ‘een weinig versterkt’ gebouw, om zoo Nederlandsche kaapvaart in de Middellandsche Zee ten koste van Spanje te kunnen bedrijven. Op den duur resulteerde uit dit alles slechts de organisatie van de Levantvaart in de Directie van den Levantschen handel (1625).

+ De Turcken bekomen mede groote buyten op den Spanjaert.

* Uytredende: uitrustende.

* Overschreef: schreef.

† Realen van achten: een Spaansche zilveren munt, die in 8 schellingen was onderverdeeld. Zij was ook in ons Indië (en zelfs in Nederland; plakkaat van 2 Sept. 1594) gangbaar, naast de inlandsche munten en de compagniesmunt. De naam: Sevillaansche reaal, wijst op de Spaansche herkomst; de naam: Mexicaansche reaal op de koloniale beteekenis. De Spaansche reaal was in ons Indië standaardmunt. Men stelle zich hierbij oude rijksdaalderwaarden voor.

† Capraia, eiland 20 km ten O. van de Noordpunt van Corsica.

† Gustavus is Gustaaf Adolf (geb. 9 Dec. 1594; regeert 1611-'32). Göteborg is gesticht in 1603 door Gustaaf Adolfs vader, Karel IX (1598-1611), en wel met de bedoeling, een ‘Sontvrije’ Zweedsche haven te bezitten, daar de beide Sontoevers in Deensche handen waren. Hij moedigde de vestiging van Nederlanders daar zeer aan. In den Zweedsch-Deenschen oorlog van 1611 tot 1613 werd de jonge vestiging door de Denen verwoest. De stad werd herbouwd in 1619. Gustaaf Adolf had hiermede ook wel koloniale bedoelingen; handelscompagnieën, naar Engelsch en Nederlandsch model, ontstonden er, zonder te bloeien. Nieuw-Zweden (aan de Delaware; Oostkust van de Vereenigde Staten) dateert eerst van 1638.

[p. 245]

doet neerstigheyd aenwenden tot vol-bouwinge van zyn nieuwe stad Gottenburg; uyt de welcke hy ⁺ poogt goede negotie te doen dryven/ so op Spanjen/ als op andere Landen ende Rijcken. In Octobri heeft de Compagnie van Oost-Indien binnen de vereenigde Landen verkocht in eenen koop 19000 balen ⁺ pepers ^†/ bedragende in gelde 45 tonnen gouts/ een sake aenmerckens waerdig/ als noyt te vooren meer in dese landen gehoort. De Heer Generael Coene ^† is mede op dees tydt in't Vaderlant uyt Oost-Indien ⁺ aengekomen/ met vyer kostelijcke geladen schepen.

Die God den Heere vreest siet m'in den geest verblyden,

Der boosen herte word gegeten en geknaegt,

En die rechtvaerdig leeft, is als een Leeuw in't stryden,

De Goddeloos die vlied, eer dat hem yemant jaegt.

De geest der vromen is gerust in swaer beproeven,

Maer 'tGod'loos volck geplaegt, seer ongerustig leeft;

Die God syn Heer bemint, verblyt sich in't bedroeven,

Het Goddeloos gemoet, noyt rechte blyschap heeft.

So maets! slaet handen aen den ploeg;

Ghy siet daer is doch buyts genoeg:

Want 'tis het geit en't lieve gout

Waer door den Speck zyn hoogheyd hout.

+ De Coning van Sweden bout een nieuwe stad.

+ 45 Tonnen gouts in eenen koop verhandelt.

† 19000 balen pepers: ‘Ten selven tyde, of in 't jaer 1623, hadde de Compagnie hier te lande overgehouden 11.000 baelen, en waerby met de retourvloot van dat jaar nogh hadde gekregen 8.000 sijnde soo veel als wierde geoordeelt, dat neffens die d'Engelsche, Fransche en Deenen doenmaels hadden en nogh waeren verwagtende, Europa in twee jaeren soude kunnen consumeren, alle welcke peper de Compagnie hadde verkoft’. Aldus de Beschryvinge van de Oost-Indische Compagnie door Pieter van Dam, dl II, ed. F.W. Stapel; 's-Gravenhage, Nijhoff, 1929 (R.G.P. no 68); blz. 167.

† Generael Coene: Jan Pietersz. Coen (1586-1629; gouverneur-generaal 1618-'23 en 1627-'29) is van 1607 af in dienst van de V.O.C, geweest. Zijn programma van 1618: ‘laet ons ploegen ende sayen, de Heere sal den wasdom wel geven’, had hij uitgevoerd, en aan wasdom had het niet ontbroken. De stichter van Batavia - ‘soo placht Holland by oude tyden genaempt te worden’ - kwam nu naar patria, om ‘aenplantinge van coloniën’ en openstelling van den vrijen handel voor particulieren te bepleiten. Hij verliet Indië 2 Febr. 1623 en was 29 Sept. 1623 hier te lande aangekomen.

+ De Generael Coene met vier schepen aengekomen.

[p. 246]

1.

ALs Christi Bruyd was in den nood,
End'als benout werd totter doot,
'tWelc menig hert bedroefde seer,
So heeft zy noch op God de Heer
Gestelt al haer vertrouwen neer,
End'hy heeft haer geholpen weer;
Syn goetheyt en genaed,
Haer altyt open staet.

2.

Wanneer wy zyn in druck en pyn
God is alleen ons Medecyn,
Hy helpet seker en gewis,
Als tyd en stond gekomen is,
Hy doet het boos volck haest ter schand
End' kort'lyck ruymen 'tgantsche Land,
Als hy maer spreeckt een woord,
Soo moet ons Vyand voort.

3.

Och! of (gelyck de Key op't strand
Geeft van de Son een weder-brand)
De Sonne van Gods goedigheyd
In ons verweckt' een weder-steyt ^*
Van danckbaerheyt en ware deucht,
Wat soud't ons Ziele syn een vreucht!
En wat soud' ons de Heer
Al goet doen meer en meer!

⁺De schansse genaemt de Pape-muts ^†/ gelegen op een eyland in den Rhijn/ boven de stad Colen, is (naer een hard beleg) by den vyand verovert. De Prins van Walles/ eenig Zone des Konings van Groot

* Weder-steyt: reactie (letterlijk: weeromstuit).

+ Anno 1623. De schans, de Pape-muts komt aen den Vyant.

† De Pape-muts was een schans tusschen Keulen en Bonn op een Rijn-eiland, dat aan het hertogdom Berg behoorde. Maurits had deze schans Oct. 1620 laten bouwen, een voorpost ter bescherming van de landen van Gulik en Kleef (zie blz. 207). De schans had van het hooge water in 1622 nogal geleden. De vijand, die haar nam, was graaf Hendrik van den Bergh (zie blz. 234).

[p. 247]

Britanjen ^†/ in het beginsel deses jaers secretelick uyt Engelant vertrocken zynde/ neemt zyn weg door ⁺ Vranckryck na Spanjen/ om in echte te versoecken d'Infante van Spanjen; doch nae dat hy acht maenden daer op gehouden was geweest/ is met misnoegen van daer weder 'tschepe naer huys getrocken. Op den weg (onder Engelant) zyn hem vier Duynkercxsche groote Rovers aengekomen/ hem hare klachte doende over vyf Statische ^* oorlog-schepen/ die hen najoegen/ 'twelcke de Prins verstaende/ ontbood hy de vyf Statische Capiteynen aen zyn boord/ hen gebiedende by hem te schepe te komen/ ende naer haer wel getracteert hebbende/ heeftse doen opsluyten/ sulcks dat ondertusschen de Duynkerckers onder zeyl geraeckt/ ende in Zee geloopen zyn: Eenigen tydt daer na/ de Statische Capiteynen weder uytlatende/ geeft haer een acte van zyn hand/ om haer by hare meesters t'ontschuldigen/ alsoo de selve haer seer beklaegden/ dat haren vyand/ die genoegsaem in haer gewelt ^* was/ haer nu was ontseyld. In Vranckryck/ Oost-land/ ende in andere Landen is desen Jare een groote ⁺ sterfte geweest/ door de peste/ root melisoen ^*/ ende andere besmettelycke sieckten. Inde maent van Meye begeeft hem den vyand op een stil weder/ met 15 groote Chaloupen ^*/ uyt Blanckenberg naer Zee/ onder eenige arme pinck-luyden ofte bot-vangers/ vele van haer ghevangen nemende/ ende den ⁺ Room-pot in roeyende/ voor by Ziericzee nae't Saeftinger-gat ^†/ brenghende de selve binnen Antwerpen. D'oorlog schepen der Heeren Staten/ hebben mede ontrent dese tydt eenen roover gejaegt in de Noort-Zee/ die hem bergde t'Aberdijn ^† in Schotland/ doch aldaer beset wordende van de gemelde

† Britanjen: De Prins van Wales is de latere koning Karel I (1625-'49). Deze reisde Febr. 1623 via Frankrijk naar Madrid, om de Infante Maria, een zuster van Filips IV, ten huwelijk te vragen. Het was een vrij ongewone, en dwaze, bedoening. Maar zij hing samen met de overtuiging van Karels vader, Jacob I, dat door vriendelijke interventie van Spanje voor den verdreven Keurvorst van de Palts wat te bereiken zou zijn; een opvatting, die Jacob I al in 1620 koesterde. Er is dus drie volle jaren over dit huwelijk onderhandeld. Daarbij stelde Spanje den eisch van vrije godsdienstoefening voor de Roomsch-Katholieken in Engeland. De vrome Infante was niet erg verrukt met het aanzoek van den ketterschen prins. Maar men hield in Spanje Karel toch niet alleen maar aan den praat. Paus Urbanus VIII (1623-'44) gaf dispensatie; de huwelijksdag was bepaald op 29 Nov. Het plan stuitte echter af op eischen van garantie. En toen Karel begin Oct. in Engeland terugkeerde, was de stemming inderdaad bitter.

+ Des Princen van Walles vertreck na Spanjen, ende zyn daet op de wederkomste.

* Statische: Staatsche.

* Gewelt: macht.

+ Groote pest in Vranckryck ende andere Landen.

* Root melisoen: roode loop, buikloop.

* Chaloupen: sloepen.

+ Veel arme Visschers gevangen by de Spaensche.

† Saeftinger-gat, d.i. het vaarwater tusschen Zuid-Beveland en den Brabantschen wal, tegenover het verdronken land van Saaftinge (Oostelijk Zeeuwsen-Vlaanderen). De Blankenbergers voeren dus, noordelijk van Walcheren (Roompot), de Oosterschelde op naar Antwerpen.

† Aberdijn: Aberdeen, Noord-Schotsche haven. De gruwelijke historie, die hier volgt, heeft wel betrekking op de Nederlandsche blokkade van (Leith en) Aberdeen, voorjaar tot najaar 1623.

[p. 248]

schepen/ most het opgeven: Maer ter wyle dat onse gasten van hare schepen aen land gingen/ om ⁺ met malkanderen wat t'eten ende drincken/ so laet den Duynkercxschen Capiteyn/ wesende een Spanjaerd/ veel broots backen met fenyn gemengt/ ende vergifticht bier brouwen/ ende 'tselve met zyn Chaloupe/ door een heymelyck beleydt/ aen boord brengen/ 'twelcke de Statische achtervolgende/ genomen ende 'tbroot ende bier voor eenen goeden buyt gegeten ende gedroncken hebben/ maer is haer seer qualyck bekomen/ niet wetende dat de doodt in de pot was/ van't fenijn ende vergif alle ⁺ stervende: een goddeloose daet! De Vorst Hertog Christiaen van Bruynswyck, een treffelyck leger te velde brengende om de Keysersche ende Spaensche macht te steuyten: heeft den Graef van Tilly ^†, Overste van het Keysersche leger/ de hoopen van desen Vorst met 5000 mannen/ op't onvoorsienste/ op't lyf gevallen ende geheel met zyn gantsche leger inde vlugt geslagen. De Graef van Tilly belegert ⁺ Lipstad ^†/ ende verovert het selve/ neder sackende met zyn leger naer de geunieerde landen/ op hope ⁺ van daer yet wat t'synen voordeel uyt te rechten: Maer den kloeckmoedigen Heldt/ Prins Hendrick ^† de Nassouw/ leghert hem met der Staten macht tot Emmerick/ ende daer ontrent: den trotsen vyand steuytende/ ende 'tVereenigt Land voor inval bevrydende; waer over men (God alleen d'eere gevende) al de Provintien door/ eenen danck ende bid-dag gehouden heeft/ ten eynde den Almogenden zynen segen geliefde te strecken over de nieuwe aengevangene West-Indische Compagnie ^†/ ende haere schepen (daer van een vlote gereed lag) te brengen ter gewenschter haven/ als den Vaderlande grootelicx daer aen gelegen zynde.

Der Babiloners macht was eene monarchie
Die uytstack boven al, maer onder d'heerschappye

Is s'eynd'lyck gebracht van't groote Persisch' ryck:
En Persen is daer na geworden haers gelyck.

+ Een valsche wreede Spaensche daet.

+ 'tLeger van Hertog Christiaen van Bruynswyck in route geslagen.

† De Graef van Tilly (Johan Tserclaes, gr. v. T.) was een Brabander, die onder Parma de krijgskunst had geleerd en in 1594 in keizerlijken dienst was overgegaan. Sinds 1610 was hij generaal van het leger der Katholieke Liga. Hij boekte de overwinning bij den Witten Berg (Nov. 1620; zie blz. 22), streed 1621 in de Palts, en marcheerde 1623 naar N.W. Duitschland, waar Christiaan van Brunswijk en Karel van Mansfeld (zie blz. 232), met Nederlandsche subsidies, den Keizer trotseerden. Mansfeld stond in Oost-Friesland, en Christiaan van Brunswijk wilde zich met hem vereenigen, toen hij (Aug. 1623) bij Stadtlohn (aan de Berkel, ten O. van Winterswijk) verslagen werd. Men vreesde in ons land toen een inval van Tilly. Christiaan van Brunswijk werd te Breedevoort (ten W. van Winterswijk) weer wat op de been geholpen. - Tilly stierf aan een verwonding in 1632.

+ Tilly verovert Lipstad.

† Lipstad ligt een 150 km oostelijk van Wezel aan de Lippe; het had een Nederlandsch garnizoen, dat door Brandenburg bekostigd werd. De capitulatie geschiedde in het late najaar 1623.

+ Prins Hendrick steuyt den victorieusen vyand.

† Prins Hendrick is Frederik Hendrik.

† West-Indische Compagnie: Zie blz. 237 en 196; voor de ‘gereed liggende’ vloot, zie beneden blz. 256.

[p. 249]

 

End' onder't jock geraeckt der moedige Romeynen,

 

Men heeft het Roomsch gesach oock eynd'lyck sien verkleynen:

 

 

 

Wat is toch 'sWerelts goet, daer menig so naer siet?

 

Niet anders als een wind, vergangelyck en niet.

Noyt wasser heerschappy die in een selfde staet/ ⁺
Gedueriglick beklijft en niet te gronde gaet.

SUPERIUS.

1.

HEer! als ick denck aen't goet

Dat ghy ons menschen doet,

Sonderling,, Dan ontspringen myn leden,

Met een verheugt gemoet.

Merckt eens o menschen aen!

Wat God al heeft gedaen

Voor een werck,, Aen syn Kerck, Om met vreden

Hier t'zynen dienst te gaen.

2.

De kleyne maeckt God groot,

De groote hy verstoot,

End' hy maeckt Dat weer raeckt In het leven,

Die daer by na was doot.

Sijn oog op alles siet,

Hy lijd den trotsen niet,

Oock hoe seer Hy in eer Is verheven,

'tStaet al in sijn gebiet.

3.

Geluckig is de man

Die dit al mercket an,

End' in druck End' geluck t' Allen dagen

Sich Christ'lyck houden kan.

End' stedig overlegt

Des Alderhoogsten recht;

End' sich voort Naer Gods woort Soeckt te dragen,

Als een getrouwen knecht.

+ Theod. Pers.

[p. 250]

BASSUS.

Heer! als ick denck aen't goet

Dat ghy ons menschen doet,

Sonderling,, Dan ontspringen myn leden,

Met een verheugt gemoet.

Merckt eens o menschen aen!

Wat God al heeft gedaen

Voor ee werck,, Aen syn Kerc,, Om met vreden

Hier t'zynen dienst te gaen.

⁺D'Inwoonders ende Borgers van Wijnocxberge ^†/ Duynkercke ende ander Vlaemsche steden/ naer dat zy eenige Compagnien hebben opgerecht ende penningen versamelt om schepen ter Zee te brengen/ ende d'arme Visschers ende Schippers der Vereenigde Landen daer mede te plagen/ hebben in Zee komende/ veel arme luyden genomen/ die zy met schepen ende goet in hare roof-nesten ende havens hebben gebracht/ ende tot prijs gemaeckt: Een sake te beklagen/ ende noch meer te verwonderen/ datmen inde geunieerde Landen/ tegens den bloetgierigen ende lantsverdervenden Spanjaert/ daer inne niet beter en voorsiet/ alsoo hy dus doende langer hoe meer meesters van de Zee is wordende. ⁺ Dit Jaer inde vereenigde Landen soodanigen dierte en soberheyt van granen zynde/ als in Mans gedencken niet en was geweest; hebben de Magistraten van Amsterdam/ als oock van andere steden/ verbot gedaen geen granen nae andere plaetsen te mogen uytvoeren. Doch de gever alles goets/ de lieve God/ heeft daer seer haest in voorsien/ door verscheydene schepen die van Britanjen ende andere Westersche quartieren nae dese Landen henen quamen/ vol geladen met allerhande soorten van granen. Die van de Gereformeerde Religie in Bohemen ^†/ soo te Praeg/ als in andere steden/ desgelycx

+ Anno 1623. De Vlaemsche steden maken Compagnien om de arme Zee-varende Schippers ende Vischers te berooven.

† Wijnocxberge, ten Z. van Duinkerken.

+ Groote dierte van graen in de vereenigde landen.

† Bohemen: Zie blz. 22 en blz. 218 e.v.; voor de Palts, zie blz. 232 e.v. en ook beneden.

[p. 251]

mede inde Palts/ vervallen tot een armen soberen staet/ selfs aensien'lycke machtige rycke luyden/ ⁺ alsoo/ uyt kracht van des Keysers Ferdinandi placcaten/ alle haere goederen ende have hun zynde ontnomen ende afgestroopt/ sy daer en boven noch uyt den lande verjaegt ende verstooten/ jae seer vervolgt ende hard gedruckt worden: De Keyser hem oock niet ontsiende het Keur-vorstendom aenden ⁺ Rhijn ^† toekomende (door Vaderlycke successie) zyn Majest. van Bohemen ^†/ vereerd te hebben aen Maximiliaen Hertog van Beyeren, &c. De Eertshertoginne krijgt tot versterckinge van haer regiment ⁺ 5000 Italianen/ om de Nederlanden te beter te konnen plagen. Binnen de stad Amsterdam syn in Decembri ontdeckt grouwelycke voorgenomene brandende vyer-wercken ^†/ waer door verscheydene ⁺ snoode boeven (afgehuyrt by den vyand) de selve stad op verscheyden plaetsen meenden in brand te steken/ wanneer het eenen stercken wind soude gewaeyt hebben; Elck redelyck ende Christen mensch bedencke wat dit voor een goddeloos voornemen was/ ende hoe veel onnosele menschen/ ryck ende arm/ oud ende jong door sodanigen daed souden omgekomen ende bedorven ^* zyn geweest/ soo den altydt wakenden ende mensch lievenden God sulcks niet hadde verhindert ende gestut.

De mont des Heeren seght, door vele syn dienaren:
Hoor Israel, hoor toe! u eygen qualick varen

Comt door u eygen selfs; end' al u heyl van my,

U sonden scherpen't swaerd van uwe weer-party.

End' daerom kont ghy niet een ure syn in rusten.
Sterf af de sonde flocx, staet tegen hare lusten,

Doet s'u een stercke sprong, gebruyckt ghy oock gewelt,

End' slaetse wederom met machten uyt het veld.

O si mon peuple m'eust escouté, si Israel eust cheminé en mes voyes! j'eusse en un instant abbatu leurs ennemis, & eusse tourné ma main contre leurs adversaires. ⁺

+ De Keyser Ferdinandus vervolgt die van de Gereformeerde Religie.

+ Vereert den Vorst van Beyeren met het Palatinat.

† Het Keur-vorstendom aenden Rhijn, de Palts, werd 25 Febr. 1623 door den Keizer aan hertog Maximiliaan van Beieren (1597-1651) overgedragen, d.w.z. het land kwam onder Beiersch bestuur, en Maximiliaan kreeg de keurvorstelijke waardigheid, naar het heette: voor zich persoonlijk, maar bij geheime overeenkomst ook erfelijk. Het Calvinisme werd onmiddellijk verboden. De Jezuïeten kwamen voor de Contra-reformatie zorgen.

† Zyn Majest. van Bohemen: Frederik V van de Palts, de Winterkoning, zie blz. 22.

+ 5000 Italianen inde Nederlanden aengekomen.

† Brandende vyer-wercken: een romantisch verhaal van een op de Beurs (en het Oostindisch Huis) gemunt buskruit-verraad, Brabantsche samenzweerders, Spinola en aartshertogin Isabella als opdrachtgevers, bootsgezellen, soldaten en boeren als uitvoerders, Antwerpsche Jezuïeten op den achtergrond, en een reddenden weesjongen, - zelfs komen er giftige balletjes, die in de vlam vreeselijke uitwerking zouden hebben, aan te pas -, is geheel of gedeeltelijk in Amsterdam geloofd. Een kapitein (van Mansfeld?), geheeten van der Elst, alias Blauwbeen, bracht de zaak aan door een zelfbeschuldiging. Het meest ziet het er naar uit, dat gezegde kapitein een praatjesmaker en oplichter was. Men zette hem geruimen tijd op de Voorpoort in Den Haag gevangen.

+ Een schrickelicke daed ontdect tot Amsterdam.

* Bedorven: gedood, gestorven.

+ Pseau. 81. v. 14.

[p. 252]

1.

VOorwaer 'tis prys'lyck,, Hoe dat seer wys'lyck,,

't Gediert van aerd'en locht, Selfs 't alderslimst gedrocht,

Maeckt eenen Coning,, end'heeft een wooning

Daer elck in syn geslacht, Na goede vrede tracht.

Siet 't bestuer, Van natuer, Hoe s'uyt noot, klaeu en poot,

t'Aller stont,, Heeft gejont,, Leeu, Beer, ja Cat en Hond,

Om hen voetsel te erlangen,
Vreemde dieren op te vangen,

End'om die van hare soort,,

Voort te staen al-soo 't behoort.

2.

Foey dan die Heeren Die kryg begeeren

En storten menschen bloed, Foey alderslimst gebroet

Die menschen plagen En't Land uyt jagen,

End' teghens recht en reen Hun eyghen volck vertreen.

Inder daet Booser saet Van gebiet ^* Leefter niet.

Die syn eed So vergeet Sy eeuwig hoon en leed.

Foey die pesten ende schanden,
Trouweloose dwingelanden,

Om hun wrevel ende quaed

Van hun eygen volck gehaet.

3.

Die wel regeren Syn waerdig t'eeren

Als vaders van het Land, Die d'oog syn, end' de hand

Der ondersaten Als de staten,

Die God die eeuwig leeft Ons lieve landen geeft,

End' zyn Kerck End' syn werck Die't verwoed Spaensch-gebroed

Met het swaerd Onvervaerd Van ons gerusten haerd

Trouw'lyck weeren door Oranjen,
Dwinger van het bloedig Spanjen;

God zy eeuwig lof geseyd

Over onse vryigheyd.

* Gebiet: gebieders, overheden.

[p. 253]

Het Keysers Leger gecommandeert door den Graef van Tilly, ontrent Bremen leggende om van daer voorsien te worden van alle nootsaeckelyckheden/ heeft door de oorlog schepen/ so van zyne Majest. van Denemarcken ^† als der Hoog Mog. Heeren Staten sulcken belet gekregen/ dat het nootshalven heeft moeten vertrecken. De Prins van Hongaryen Gabriel Bethlem ^†, gesterckt met den Graef ⁺ van Thurn, Jagers-dorp ende ander gevluchte Boheemsche Heeren/ treckt tegens de Keysersche/ ende maeckt daer onder eenen grooten schrick/ veroverende verscheyden plaetsen/ ende dwingende eenige Keysersche soldaten haer op genade of ongenade over te geven/ 'twelcke sy doende laet hen evenwel onbeschadicht vertrecken/ ende komt daer na in handelinge van Trefves ^† met zyne Majest. Tot Brussel is aengekomen/ in Januario 1624/ sekeren Cardinael ^† van't huys van Toledo, maechschap van Duc ⁺ d'Alva, hebbende groote commissien vanden Spaenschen Koning/ daer over den Marquis Spinola, ende andere voortreffelycke Heeren/in groote jalousie gheraecken. Hy steldt voor dat d'Overheerde Provintien behoorden soo veel middelen op te brengen/ dat zy d'oorlog tegens de Staten van de vereenigde landen daer mede mochten uytstaen/ nadien dat zy machtiger waren (soo hy seyde) als Hollant Zeelant/ etc. met meer redenen. In Januario den 19. ende eenige dagen daer na waren de landen van Holland ende Zeeland (met noch meer andere) in grooten nood/ door den uytnemenden storm/ die ⁺ met den Ysganck de dijcken gantsch ende t'eenemael scheen door te willen snijden. De Vorst seer

† Zyne Majest. van Denemarcken: Christiaan IV (1588-1648) maakte aan veel onduidelijks een einde, toen hij in 1625 als ‘overste’ van den Neder-Saksischen kreits, de Deensche phase van den Dertigjarigen oorlog begon. Valerius' notitie is nog uit den tijd der onduidelijkheid. In dit Protestantsche Noord-Duitschland waren de vorsten uit op het bezit van bisdommen. Bremen en Verden (tusschen Holstein en Oldenburg), Osnabrück en Minden (ten W. van Oldenburg en de Brunswijksche landen) waren in onzen hoek begeerenswaardig genoeg. Het leger van de Liga, onder Tilly, bestrijdt hier die vorstelijke begeerten, en komt op voor de Contra-reformatie; de door Nederland gesteunde legers van Brunswijk en Mansfeld (blz. 248) dienen het andere kamp. Met Denemarken was in Den Haag, Mei 1621, een verbond gesloten. Deensch-Nederlandsche samenwerking tegen den Keizer lag dus geheel in de lijn van de door ons land gevoerde politiek.

† Gabriel Bethlem (of Bethlen Gabor), de vorst van Zevenburgen (zie blz. 23), werd ook in de zooeven genoemde, anti-keizerlijke combinatie betrokken. Zijn verwoesting van Moravië (1623-'24) had eigenlijk bitter weinig zin. Hij moest zijn ‘trefves’ al in Mei 1624 sluiten (vrede van Weenen), en daarbij gebied offeren.

+ Anno 1624. Gabriel Bethlem slaet de Keysersche.

† Trefves: Zie vorige noot.

† Sekeren Cardinael. De verspaansching van de Zuidelijke Nederlanden was het werk van Alonso de La Cueva, markies van Bedmar, kardinaal sinds 1622. Deze Spaansche diplomaat, eerst gezant te Venetié, was al in 1618 te Brussel in gelijke functie verschenen. Hij neemt, na den dood van Albertus, naast Isabella ongeveer de plaats in, die Granvelle naast Margaretha van Parma had bekleed. Spinola moest voor hem bukken. Men brengt diens vertrek in 1628 met onwil daarover in verband. Het volgende jaar werd ook La Cueva teruggeroepen wegens de ontevredenheid met zijn absolutistische staatspractijk.

+ Cardinael van Toledo tot Brussel aengekomen.

+ Harden storm ende vorst.

[p. 254]

⁺ scherp zynde/duerde soo lang (wel elf weken) dat den vyand oorsaecke nam om met zyn macht te voet ende te paerde/ op verscheyden oorden/ over't ys/ een inval ^† te doen op de vereenigde Landen: Marcheert derhalven in't land van Groeningen/ ende in Gelderlant ontrent Arnhem/ 'twelcke sulcken grooten schrick gaf onder de inwoonderen/ als desgelycken noyt meer en was gesien. De Prins van Oranjen/ hebbende alle d'uyterste gelegen steden wel van chrijgsvolck voorsien/ begeeft hem binnen ⁺ Uytrecht. Ondertusschen/ de vyand hard bestreden wordende uyt den Hemel door de felle koude/ krijgt eynd'lyck een schrick/ ende set het op een loopen/ naelatende vele soldaten/ eenige heel/ ander half doot bevrosen zynde/ verbrand hebbende vele arme lant-luyden huysen ende schuyren. Over dese weldaet des Heeren; de vyand sonder toedoen onser soldaten/ met schande ende verlies nu te rugge ⁺ getrocken zynde/ heeftmen de vereenigde Landen door een danck-segging' ende bede-dag gehouden/ mitsgaders oock dat hy ontdeckt hadde de brantstichtingen die binnen Amsterdam voorgenomen ⁺ waeren aen te rechten. De goede erbermende Godt heeft mede te deser tydt een genadige onverwachte verlossinge gestuert aen vele arme gevangene schippers ende visschers/ so binnen de Vlaemsche roof-nesten/ als op andere plaetsen in boeyen gekluystert sittende/ gelost werdende tegens eenen Pater, genaemt Hopperus ^†, by den Heer van Kessel/ Gouverneur van Heusden/ gevangen genomen.

Die't water-weecke nat tot glasig ys doet backen,

Die d'aerd' bedeckt met 'tgeen daer d'aerde med' op drijft,

Die't swaer gewicht bepaeld dat't niet om laeg kan sacken,

End' haest weer driftig maeckt dat vast lag en gestijft,

+ Des vyands tocht over 't ys.

† Over't ys een inval: Februari 1624. De Spaansche troepen uit Lingen, Grol en Oldenzaal trokken naar het Groningsche platteland; Hendrik van den Bergh verscheen met een legermacht van eenige beteekenis in den Achterhoek. Midden Februari ging hij over den IJsel bij Doesburg. Maar toen het den 23en scheen te zullen gaan dooien, trokken beide troepen weer terug.

+ Vertreckt met schad' ende schande.

+ Dancksegginge.

+ Onverwachte verlossinge veler gevangenen.

† Hopperus (Gajus Anton?): Vermoedelijk de zoon van Joachim Hopperus, den vriend van Viglius; monsieur Oui Madame uit den tijd van Margaretha van Parma; auteur van De rebus belgicis, en het Recueil et Memorial des troubles 1559-'66. De vader overleed in 1576 te Madrid. De zoon, Gajus Anton, was proost van de Sint-Pieter te Leuven en kanselier van de Universiteit. Hij had 1590-1591, met zijn broer, Gregorius, juridische werken van zijn vader uitgegeven (Biogr. nat. de Belgique i.v.).

[p. 255]

 

Die laet nu wederom zijn groote krachten blijcken,

 

Hy leyd het ysig pad daer Spanjen over gaet,

 

Hy maeckt het weder so dat Spanjen flocx moet wijcken

 

Dewyl' hy nat en kout nu in het water staet.

Humanis opibus non haec.

Et pourtant tout bien-aimé de toy te suppliera au temps qu'on te trouve, tellement qu'en un diluge des grandes eaux, elles ne parviendront point a luy. ⁺

Messia weest gedanckt/ weg/ waerheyd/ ende leven/ ⁺
Gods wijsheyt/ Godes macht/ God aenden mensch gegeven/

Het woord/ de schat/ het net/ de lant-man die de wan

Draegt inde rechterhand/ het koren wannen kan.

1.

SIet Christen menschen!
Hoe dat naer wenschen,

De Heer die eeuwig leeft,

U weer geholpen heeft;

Wanneer g'als dooden,
Door sware nooden,

Schier waert geworden al,

Van Spanjens overval.

Die door het Ys,,
Woud' alles maken prys;
End'meynd'ons Land,, in sulcken stand,,
Te nemen in van kant.

+ Pseau. 32.

+ D. Heinsius.

[p. 256]

 

2.

 

Maer hem benoude

 

Te seer de koude,

 

Des Heeren strenge locht

 

Soo dapper hem bevocht,

 

Dats' alle vloden,

 

En hy veel dooden,

 

Most schandig laten naer,

 

En schuwen het gevaer.

 

Geen mensch en deed'

 

Hem hinder ofte leed:

 

Maer God alleen En anders geen,

 

Quam op zyn hielen treen.

 

 

 

3.

 

Wy zyn ontsprongen,

 

Los onbedwongen,

 

En g'lyck een vogel springt

 

Die door de stricken dringt.

 

De Heer moet wesen

 

Gelooft gepresen,

 

Die ons van't Spaensch gevaerd

 

Nu weder soo bewaerd;

 

End' niet gestelt

 

Heeft in haer boos gewelt.

 

Stut lieve Heer! Tot uwer eer,

 

Ons Vyand langs hoe meer.

⁺Wanneer nu de uytgesondene Vlote ^†/ sterck 26 schepen/ naer de Brasilien/ voor de West-Indische Compagnie vertrocken was/ ten eynde zy voor de selve veroveren mochten de Bahya de todos los sanctos: so hebben de Bewint-hebberen ende hooft-participanten ^† noodig geacht de gemelde schepen ter hulpe toe te schicken een tweede vlote/ so haest by henlieden soude verstaen wesen/ het wedervaren der eerster. Waer over de negentien ^†/ binnen Amsterdam in Aprili 1624 vergaderende/ geresolveert ^{+ +} hebben op't spoedigste toe te maecken een vlote ^† van 18 groote ende 7 kleynder schepen/ middeler tyt/ dese toerustinge staende ^{* +}/verstaetmen uyt seker schip genaemt de Vos ^†/ by die de eerste vlote/ nae't Vaderlant afgeveerdigt/ dat de onse den negenden Mey 1624 hadden ingenomen/ naer een heftig geschiet/ de stad Salvador, ende hen meester gemaeckt vande Bahya. Hoe/ ende wat daer al is voor-

+ Annis 1623 ende 1624. Eerste conquesten der West-Indische Compagnie.

† De uytgesondene Vlote: Zie blz. 248.

† Bewint-hebberen ende hooft-participanten zijn de meer aanzienlijke aandeelhouders van de W.I.C. De Compagnie bestond uit de ‘Camer van Amsterdam’ met 20, de ‘Camer van Zeelandt’ met 12, de ‘Camer vande Maze’ en die ‘vant Noorderquartier’ elk met 14, de ‘Camer van Vrieslandt’ mede met 14 Bewindhebbers. Verkiesbaar waren tot bewindhebber alleen ‘hooft-participanten’, d.z. aandeelhouders voor minstens f 6000.- te Amsterdam, f 4000.- elders (aldus het octrooi, art. 13 en 14).

† De negentien vormen het hoofdbestuur van de W.I.C.: 8 uit Amsterdam, 4 uit Zeeland, 2 uit Rotterdam, 2 uit het Noorderkwartier (West-Friesland), 2 uit Friesland, en 1 gedeputeerde van de Staten-Generaal (octrooi, art. 18).

+ Tweede Vlote voor de West-Indische Compagnie geresolveert toe te maken.

+ Bahya de todos los Sanctos verovert, mette stad Salvador, ende de Casteelen.

† Een [tweede] vlote onder commando van den ‘manhaften Jan Dirksz. Lam’ (oud-gouverneur der Molukken).

* Van kant (in 1): zonder vertoeven.

+ Dese toerustinge staende: nog tijdens de toebereidselen.

† De Vos was een der jachten van de eerste vloot; het schip voer uit de West weg 4 Juni 1624; de Staten-Generaal beschikken over Willekens' rapport 31 Aug. 1624.

[p. 257]

gevallen ende uytgerecht/sal den Leser vinden by den Historyen-schrijvers ^† int lange uytgebreydet. Het is een sake gantsch verwonderens ende aenmerckens waerdig/ naer dat God de Heere dese vlote/ sonder geledene schade/ onder so veel stormen ende baren/ in een so langen reyse/ op haer rendevousplaets so genadiglyck hadde gebracht/ dat soo veel vyanden liggende in bemuyrde Casteelen/ ende in een vaste stad/ voorsien van volck ende allerley ammonitien/ zyn gaen loopen ende vluchten/ de stad ende kasteelen voor d'onse ten besten gevende. Na het veroveren van desen/ wanneer daer ordre by den Oversten was gestelt/ heeft Mr. Enoch Strathemius ^†, geleert Predicant van Middelburg (uyt ⁺ liefde met de vlote mede gereyst) inde groote kercke/ het suyvere Evangelium Jesu Christi d'eerste mael gepredickt/ ende een dancksegginge tot God (over d'ontfangene weldaden) gedaen/ ende zyn ampt daer na/ neffens noch andere Predicanten/ uytgevoert/ tot voortplantinge van Christi rijcke in die quartieren. Corts daer nae eenige Spaensche schepen ^†/ onbewust zynde van't gene gebeurt was/ nae de Bahya komende seylen/ zyn onse schepen in de mont gekomen. Dese goede tydinge in de vereenigde landen gekomen zynde/ heeftmen God alomme daer voren mede gelooft ende gedanckt/ ende ⁺ met vieren groote blyschap getoont. De Heeren Bewint-hebberen ende hooft-participanten/ komende in Septembri andermael inde vergaderinge der negentiene by den anderen/ om goede ordre te stellen tot behoudinge van het geconquesteerde ^*/beraet-slagen haere voorgenomen toerustingen ^† van schepen ⁺ op't spoedigste te bevorderen/ ende met de selve af te senden allerhande voorraet tot den oorlog dienstig/ om Sedem belli, inde Bahya, tegens de Spaensche macht te houden/ ende 'tbegonnen goede werck tot voor-plantinge van Godts eer ende Kercke/ ende welvaren van't Vaderlandt/ voorts te setten.

† Historyen-schrijvers: Bedoeld zal wel zijn Knuttel no 3539: Copie eens briefs, gheschreven uyt Westindien inde hooftstadt van Bresilien, ghenaemt de Totus le Sanctus, den 23. Mey, anno 1624, door ... Jan Cornsz. Pick, Dienaer des Godlijcken Woords aldaer; Delf, Corn. Jansz. Timmer; 1624.

† Ds Enoch Strathemius wordt in Joannes de Laets Jaerlyok Verhael (1644) niet vermeld. Wel blijkt uit de capitulatie-voorwaarden van Bahia (30 Apr. 1625; De Laet, ed. Naber, Werken J.H. Linschoten-Ver., XXXIV, blz. 84), dat ‘dienaers des ghemeynte’ aanwezig waren. En zij waren er wel noodig ook, want ‘het daer seer onachtsaemlijck ende godtlooslijcken heeft toegegaen’ (blz. 31), zoodat de capitulatie ‘een straffe Godts over dien Godtloosen hoop, die noch naer Godt ofte zijn ghebodt en vraechden, ende een goede waerschouwinghe voor de Bewinthebbers’ (blz. 85) heet.

+ Eerste predicatie der Gereformeerde religie aldaer.

† Spaensche schepen liepen nog in Bahia in de val tot Oct. 1624; maar de capitulatie maakte dien laten buit voor de W.I.C. waardeloos.

+ Gemeene dancsegginge inde vereenigde Landen over dese conqueste.

* Het geconquesteerde: het veroverde.

† Toerustingen: De vloot van Lam - de tweede vloot - voer uit Jan. 1625; de W.I.C. besloot echter nog een vloot uit te rusten, en wel een van 14 schepen en 2 jachten, onder den Bewindhebber en burgemeester van Edam, Boudewijn Hendricksz.; deze derde vloot voer uit Maart 1625 (zie beneden blz. 259).

+ Resolutie, de Bahya te voorsien van alle voorraed tegens Spanjen.

[p. 258]

⁺ De selve Compagnie send mede af eenighe Colonien naer de Virginien, nu 't Nieu-Nederlant ^† genaemt/ desgelycx drie schepen na de Amazones ^†, eenige te voren op Angola ende Cabo Verde ^† verreyst wesende/ sommige oock op de kust van America, daer onder Capiteyn Pieter Schoutens ^† met drie der selver was vertrocken/ wiens Vice-Admirael Hillebrant Janssen (van de twee ander schepen synde gescheyden) aengedaen/ verovert ende in't Vaderlandt gebracht heeft/ een Spaensch kloeck schip ^†/ op hebbende acht metale stucken ende veel volcks/ komende uyt de Honduras, willende nae de Havana, seer kostelyck ⁺ geladen. In Octobri zyn oock twee costelycke geladen schepen vande goud-kust ^† Guinea, voor dese Compagnie/ behouden t'huys gekomen/ 'twelcke d'eerste waren die voor de selve Compagnie op ⁺ dese kust hadden gehandelt. Hier en boven zyn by de Officieren inde Bahya voor de Compagnie afgesonden verscheyden wel geladen schepen/ ende is den Heer Admirael Willekens ^† weder inde Ne-

+ West-Indische Compagnie hebben haer schepen op verscheydene quartieren.

† 't Nieu-Nederlant: Op zoek naar de N.W. doorvaart om Noord-Amerika bracht Hudson in 1609, varende voor de V.O.C., verslag uit over het land aan de Hudson-rivier, dat hij als station voor den pelterijenhandel bijzonder geschikt achtte. De Staten-Generaal verleenden, 27 Maart 1614, aan ieder, die een nieuwe vaart opende, het recht van monopolie voor 4 reizen. Daarom vereenigden zich de schippers, die op dit gebied waren gaan varen, tot de Compagnie van Nieuw-Nederland (1614). Koloniseeren deden zij niet. Dat ondernam eerst de W.I.C., die Maart 1624 30 families overbracht naar de buurt van Albany (fort Nassau, fort Oranje). Nieuw-Amsterdam werd op Manhattan, een eiland in den mond van de Hudson, gesticht, 1625.

† De Amazones: De kust van Zuid-Amerika tusschen Orinoco en Amazone was niet door de Spanjaarden of Portugeezen in bezit genomen. Op deze ‘Wilde Kust’ (Guyana) had zich reeds lang een vaart van Zeeuwsche schippers ontwikkeld. 1595-'99 hielden zij aan den mond van de Amazone de forten Nassau en Oranje bezet; Zeeuwsche kooplui vestigden in 1616 een nederzetting bij de Essequebo. Ook dit werd nu overgenomen door de W.I.C.

† Angola ende Cabo Verde liggen ter weerszij den van den evenaar; Angola op het Zuidelijk halfrond, ten Z. van den Kongo, aan de kust van Neder-Guinea; Kaap Verde, op meer dan 4000 km afstand, op het Noordelijk halfrond, boven de kust van Opper-Guinea. Ook in dit geweldige gebied was de Nederlandsche schipper verschenen vóór 1600. Balthasar de Moucheron († 1630), Valerius' tijd- en stadgenoot, was de ziel van de Guineesche vaart en van de Guineesche Compagnie (1594). - Philips van Zuylen, bestemd voor Opper-Guinea, ‘verzeilde’ naar Neder-Guinea. Hij voer uit, met een kleine vloot, 22 Sept. 1623, en trof Dec. 1624 den uit de West terugkeerenden Piet Hein bij Angola.

† Capiteyn Pieter Schoutens' tocht met ‘de Hoope’, ‘de Eendracht’ (Hillebrant Jansz.) en het jacht ‘de Trouwe’ (Hendrik Worst), eind Jan. 1624 ‘uyt Zeelandt’ begonnen, is haast van dag tot dag bekend uit zijn door De Laet verwerkte Journaal. 15 April 1625 was hij van zijn kruistocht in de golf van Mexico weer thuis.

† Een Spaensch kloeck schip: de S. Juan Baptista; Hillebrant Jansz. verloor zijn eigen schip door een stranding bij Havana; hij bracht zijn prijs thuis 13 Sept. 1624.

+ Krygen inde Nederlanden de eerste schepen van Guinea.

† Goud-kust is de kust van Ashanti in Opper-Guinea, bij S. Jorge da Mina (Elmina). Deze schepen behooren m.i. niet tot een der vroeger genoemde vloten. Maar er werd op deze kust al jaren gevaren. Ook hier een fort Nassau (Mouree; ten O. van Elmina).

+ Krygen noch goede retouren van goederen, den Spanjaerden afgenomen.

† Admirael Willekens' terugkeer, 28 Juli 1624 in Bahia begonnen, valt dus in het najaar van 1624.

[p. 259]

derlanden wel gearriveert/ hebbende zynen Vice-Admirael Pieter Pieterssen Heyn met eenige schepen ⁺ nae Angola geschickt/ tot hulpe van de eerste/ die by de Compagnie daer gesonden waren. De tweede vlote ^†/door dien de selve lange naer eenen Noord-oosten wint hadde gewacht/ is eerst hier naer 'tseyl gegaen nae de Bahya in het beginsel van Januario 1625. De Koninck van Spanjen met de Los Grandos ^†, ⁺ tydinge ontfangende van't verlies der stad Salvador ^† met zyne kasteelen/zyn daer over soo bedroeft/ ende verslagen dat sy resolveren met alle macht die weder te veroveren/ daer toe doende so grooten toerustinge van schepen/ dat zyne Majesteyt merckelycke penningen (die hy hadde gemeend totten oorloge van't Nederlant te gebruycken) opgehouden heeft. 'Twelcke den Bewint-hebberen ende hooft-participanten ⁺ heeft doen beneerstigen/ een derde vlote ^† op't spoedigste toe te rusten/ om den Spanjaert te stutten/ daer toe de Ed. Hoog Mog. Heeren Staten presenteerden te doen 8 treffelycke wel gemonteerde oorlog schepen ^†/ voorsien met goede soldaten; welcke treffelycke presentatie aengenomen zynde/ werd de gemelde derde vlote met allerley nootsakelyckheden toe gestelt ende wel voorsien: De Heere wilse segenen.

Geef ons o goede God! sodanig uwen segen,
End' uwen goeden geest, o ley-star van ons wegen!

Dat elck mach met verstand wel in zyn selven sien,

Het goede stedig ^* doen, 'tquaet laten ende vlien.

En offren u so danck, op d'Altaer onser sielen,
Dat wy niet in de hand van onsen vyand vielen,

Die so soeckt ons verderf, ons ondergang en schand,

End' een verwoesting van ons lieve Vaderland.

A Iove principium. - Non viribus at causa potiores. Tandem bona Causa triumphat.

Magnifiez l'Eternel avec moy, et surhaussons son nom tous ensemble. ⁺

Gedult/ gebed/ en hoop versachten gantsch het kruys:
Waer dat de vroom treckt heen/ hy vind altijd zijn huys.

+ Den Admirael Jacob Willekens met een deel der schepen, wel t'huys gekomen.

† De tweede vlote, de vloot van Lam, zie blz. 257 (onder: Toerustingen).

† Los Grandos, wel de naam van een schip; in Portugal wist men, al een maand eerder dan te onzent (zie blz. 256) van den val van Bahia, en wel den 28en Juli 1624.

+ Tweede vloot seylt na de Bahya.

† Salvador is Bahia; zie blz. 237 en 256.

+ Resolutie om de derde vlote voor de West-Indische Compagnie t'equiperen.

† Een derde vlote, de vloot van Boudewijn Hendricksz., zie blz. 257.

† Oorlog schepen: Deze derde vloot bestond uit 7 schepen en 1 jacht van Amsterdam. De andere kamers voegden daar nog 7 schepen en 1 jacht aan toe.

* Stedig: gestadig, steeds.

+ Pseau, 34.

[p. 260]

SUPERIVS.
1. WAt heeft God wond're daden

Tot aller tyd gedaen?

Wat heeft de mensch genaden

Steets van den Heer ontfaen?

Wat doet hy voor ons land,

Al goeds aen allen kant,

Door syne stercke hand?

Hy geeft ons inder yl

Oock victori,,

Tot syn glori,,

Selfs op de kust Brasyl.

BASSVS.
Wat heeft God wond're daden

Tot aller tyd gedaen?

Wat heeft de mensch genaden

Steets vanden Heer ontfaen?

Wat doet hy voor ons land,

Al goeds aen allen kant,

Door syne stercke hand?

Hy geeft ons inder yl

Oock victori,

Tot syn glori

Selfs op de kust Brasyl.

[p. 261]

 

2. De schepen quamen varen

 

Door't grondeloose veld

 

Der blaeuwe water-baren,

 

Van storm en wind gequeld;

 

Maer hebben ongeschend

 

Haer swaren loop geend,

 

En flocx de Bay berend,

 

Daer nae te Salvadoor

 

In geloopen,

 

'tStont al open.

 

Danckt God den Heer hier voor.

 

 

 

3. Wat hebt ghy in genomen

 

Een wel gelegen plaets,

 

En wat een schat bekomen,

 

O Nederlantsche maets?

 

Siet onse God en Heer

 

Smyt Spanjen voor ons neer;

 

Geeft hem alleen de eer,

 

En dient hem oock altyd

 

Met u handel

 

Ende wandel;

 

Op dat ghy seker zyt.

In Martio 1624 by zyne Majesteyt van Groot Britanien een Parlement tot Lonnen ^† gehouden ⁺ werdende/ doet de Prins van Walles met den Heere Buckingam aen't selfde rapport wat hen in Spanjen was voorgevallen; Waer uyt zyne Majesteyt ende't Parlement (naer verhael der saken) genoechsaem hebben konnen bemercken dat den Spaenschen handel nergens anders toe en streckte als tot verachtinge der Engelscher natie/ ende terginge des Konings/ tot kleenigheyd ^* des Princen, ende tot spot van 't versochte houwelick/ zyne Majesteyt 'tParlement derhalven voorhoudende middelen te beramen/ wat hier inne te doen soude staen/ heeft 'tselve geantwoort/ alsoo men nu voor oogen sag 'tbedrog van Spanjen/ dat zyne Majesteyt soude willen toestaen datmen trachtede weder te krygen het Palatinat voor zyn schoon-soon willende daer toe vrywillig uyt maken ^* (soo het met geweld gedaen moste wesen) de somme van vijfenvyftich tonnen gouts. Syne Majesteyt hier over het Parlement grooten danck seggende/ verklaerde dat hy datelijck wilde afsnyden alle handelingen metten Spaenschen Koning/ d'eere van zyn kroone/ de schade/ ende oneere zynder kinderen/ door alle mogelycke middelen/ te willen bevorderen. Over dese resolutie is in Engelandt groote vreucht bedreven/ met luyden der klocken ende vieringen. De Koning doet by placcate uyt zyne landen bannen/ alle Papen/ Priesters/ Jhesuiten ende Seminarissen/ hen gebiedende op groote straffe tegens den viertienden Juny 1624 ouden stijl ^† te moeten vertrecken. d'Ambassadeurs van Spanjen/ in Engelant zynde/ hier over groot

† Parlement tot Lonnen: Het laatste Parlement van Jacob I kwam bijeen 19 Febr. 1624. Buckingham bracht hier verslag uit van zijn Spaansche avontuur; zie blz. 247. Het Parlement wenschte open oorlog met Spanje. Jacob I stuurde aan op restauratie-politiek in de Palts. Het Parlement gaf hem de kleinste helft van de gevraagde som, 45 (niet 55) tonnen gouds.

+ Anno 1624. Parlement in Engelant.

* Kleenigheyd: verkleining, verkorting in rechten.

* Uyt maken: beschikbaar stellen.

† Ouden stijl: Paus Gregorius XIII bracht in 1582 een kalenderverbetering tot stand. Sinds de invoering van den Juliaanschen kalender (op 365 dagen en 6 uren) was ieder jaar met 11 minuten en 14 seconden te hoog aangeslagen geweest. Men had dus te veel schrikkeljaren ingevoerd, en kon kalender en zon weer gelijk zetten door 1° van 4 Oct. 1582 op 15 Oct. 1582 over te springen, en 2° op iedere 400 jaren 3 schrikkeldagen te laten uitvallen (1600 schrikkeljaar; 1700, 1800, 1900 niet, enz.). Men voerde deze verbetering echter aanvankelijk lang niet overal in. In Holland bijv. 21 Dec. 1582; in Utrecht en Overijsel 30 Nov. 1700; in Friesland en Groningen 31 Dec. 1700. - Men moet dus hier 10 dagen inlasschen (14 Juni O.S. = 24 Juni N.S. 1624).

[p. 262]

⁺ misnoegen hebbende/ sochten door quade aengevingen den Heer Buckingam te bekladden/ maer de waerheyd sloeg hen op de mond. De Hoog Mogende Heeren Staten/ naer Engelant sendende treffelycke persoonen ^† om zyne Majesteyt ende 'tParlement saken van gewichte voor te dragen/ zyn de selve wel onthaelt ende ontfangen/ kregen goet gehoor ende korte expeditie ^* zyn Majesteyt de oude ⁺ verbonden vernieuwende/ ende beloovende ses duysent Enghelschen tot hulpe der Landen/ onder vier Colonnellen eerst-daegs over te senden/ tot zynen koste gelyck oock daer aen 'tselve is gevolgt. Daer zyn oock aensienlycke Ambassadeurs ^† gereyst nae de Majesteyt van Vranckryck/ die aldaer komende heerlyck werden onthaeld/ ende groote vrucht gedaen hebben; alsoo zyne Majesteyt mede d'oude verbonden vernieut by zyn Heer Vader ende de Vereenigde Landen gemaeckt/ belooft eerst-daegs ses tonnen gouts over te maken/ ende noch meer daer na te senden/ ende de landen niet te sullen verlaten. ⁺ In Junio/ Augusto ende Septembri hebben de Bewint-hebberen vande Oost-Indische Compagnie aen gekregen vyer schepen met een jacht die groote retouren ^† inbrachten. De derde Compagnie ^†/ in't Ver-

+ De Hoog Mog. Heeren Staten, senden af hare extraordinaire gesanten naer Engelant ende Vranckryck.

† Treffelycke persoonen: François van Aerssen van Sommelsdijk en Albert Joachimi waren 26 Febr.-5 Juli 1624 op een gezantschapsreis in Engeland, die ten doel had, Jacob I een of- en defensieve alliantie tegen Spanje in Europa en de West voor te stellen. Van ‘korte expeditie’ gesproken! Het resultaat was: 4 regimenten hulptroepen op rekening; maar ditmaal zonder pandsteden.

* Korte expeditie: snelle afwikkeling van zaken.

+ 6000 Nieuwe Engelschen komen in dienst der Heeren Staten op 'sKonings kost.

† Aensienlycke Ambassadeurs: De Staten-Generaal vaardigden naar de regeering van Lodewijk XIII af de Heeren van Essen en Noordwijk en den Amsterdamschen pensionaris, Adriaan Pauw. De onderhandelingen gingen hier over een subsidieverdrag. De ambassade duurde van begin April tot begin Juli. Het verdrag werd gesloten 10-12 Juni 1624. Toegezegd werd voor 1624 een leening van 1.200.000 livres, voor de beide volgende jaren 1 miljoen, terug te betalen na bestand of vrede. De onderhandelingen werden bevorderd door de spanning om het Veltlin, zie blz. 243, benadeeld door onze relaties met Algiers, zie blz. 244. Gedurende deze ambassade trad kardinaal Richelieu tot de Fransche regeering toe.

+ d'Oost-Indische Compagnie ontfangt groote goederen in vier schepen en inde Jacht de Haes.

† Groote vetouren: De uitkeeringen van de O.I.C. tot 1625 bedroegen, volgens de lijst van Van Dam, a.w., deel I, blz. 433: Apr. 1610: 75% in foelie; Nov. 1610: 50% in peper; 15 Nov. 1610: 7 ½% in geld; Maart 1612: 30% in noten; Dec. 1612: 57 ½% in geld; Aug. 1613: 42 ½% in geld; Febr. 1618: 62 ½% in geld; Apr. 1620: 37 ½% in geld; Nov. 1623: 25% in nagelen; Aug. 1625: 20% in geld. Gedurende Valerius' leven derhalve: 387 ½%, dat is over de jaren 1602-1625 bijna 17% per jaar. Retouren zijn natuurlijk niet deze uitkeeringen, maar de import uit Indië per retourvloot.

† De derde Compagnie, de Noordsche of de Groenlandsche Compagnie, had al in 1614 octrooi gekregen. Zij hield zich bezig met de walvischvangst; een voor de Nederlanders toen nog jong bedrijf (1612). Reeds voor dien tijd kenden de Nederlanders Spitsbergen, dat op de oude kaarten als bezaaid is met Hollandsche namen. Hier vestigden zij nu hun traankokerij Smeerenburg.

[p. 263]

eenigt land toegerust/ om op Spitsberge/Groen-land/ ende andere Noortsche quartieren te varen/ senden ⁺ een boot uyt Texel om te proeven Noortwaerts henen te seylen voor by het Promontorium Tabin ^† na Chinam, 'twelck den goeden God wil goede reyse verleenen/ also het grootelycx soude strecken tot dienst der Landen om d'Oost-Indische rycken te bewaren. De Marquis Spinola ende ander Spaensche Velt-oversten in Augusto te velde gebracht hebbende een groot leger/ trachten daer mede door eenige rivieren (naedien de wateren leeg waren) te komen/ ende haer volck te logeren inde Vereenigde landen; maer de Heere ⁺ God heeft so goeden wacht gehouden/met de rivieren Maes, Rhyn, Wael, ende Ysel so te doen wassen niet tegenstaende het in't heetste des Somers was/ dat de vyand genootsaeckt is geweest te rugge te trecken.

Bedenckt ghy vromen eens! Bedenckt toch met malkander,
Wat goet ons God al doet! ja 'teene goet op d'ander!

Hoe dat hy maeckt tot niet het voorgenomen quaet,

Tot welvaerd van zyn Kerck, tot heyl van onsen staet!

Wie kan zyn eer, zyn lof, ten vollen wel uytspreecken?
O Heere Zebaoth! Ghy die de water-beecken

Gebruyckt tot onser wacht, de vyand tot een straf:

O groote goede God! wy dancken u hier af.

Dieu nous est retraite & force, & secours és destresses: & fort aisé a trouver. Pourtant ne craindrons nous point, encore qu'on remuast la terre, et que les montagnes se renversassent au milieu de la mer: Que les eaux vinssent a bruire et a se troubler, et que les montagnes fussent esbranlees par l'eslevation de ses vagues. l'Eternel des armees est avec nous: le Dieu de Jacob nous est une haute retraite. ⁺

SUPERIUS.

1.

DEs Hemels licht, Doet ons bericht,

Van Godes lof en eer.

End' d'hooge locht, Die d'aerd'bevocht,

Van't hantwerc van-den Heer.

D'een dag na d'ander ryst,

End'Godes wond'ren pryst,

De nare donck're nacht Ons zyne macht
En groote wysheyt leert, Waer dat m'hem keert.

BASSUS.
Des Hemels licht, Doet ons bericht

van Godes lof en eer.

End' d'hooge locht, Die d'aerd bevocht

Van't hantwerc vanden Heer.

D'een dag na d'ander ryst

End'Godes wond'ren pryst;

De nare donck're nacht Ons zyne macht,
End'groote wysheyt leert, Waer dat m'hem keert.

+ Een schip by noorden nae China gesonden.

† Het promontorium Tabin is het Siberische schiereiland Taimyr? Men stelde zich voor, dat oostelijk van dit schiereiland ook de Oostkust van Azië begon, en dus, dat men hier een korten weg naar China zou vinden. Willem Barentsz. (zie blz. 160) had voor dat zoeken van den N.O.-doorvaart zijn leven gegeven.

+ Steygeringe der Rivier Watren doet den Vyant wycken.

+ Pseaume 46.

[p. 264]

 

2.

 

Haer stems geschal Word overal

 

De Werelt door verbreyt,

 

Daer inne God Een hutte tot

 

Dat groot licht heeft bereyt;

 

'tWelck altyt loopt en rent

 

Van't een tot't ander end,

 

Gelyck een machtig Helt Die'm willig stelt

 

Syn weg met eenen draf Te loopen af.

 

 

 

3.

 

'tVerguld gewelf, De starren self,

 

Het klare Manen-schyn,

 

De Winden en De Wateren

 

Ons onderwysers zyn.

 

Hoort't vliegend' kleyn gediert

 

Hoe soet het tiereliert,

 

End' hoe de visch sich hout Seer menichfout

 

Int grondeloose Meer Tot Godes eer.

 

 

 

4.

 

Des Heeren Wet Synd' onbesmet,

 

Verquickt den vroomen seer,

 

Die daer naer doet Sal't grootste goet

 

Ontfangen vanden Heer:

 

Maer die syn woord versmaen,

 

Moetwillig weder-staen,

 

Sal God ter nederslaen En doen vergaen,

 

Want daer en is geen quaet Dat God so haet.

⁺Alsoo de stad van Embden ende 'tLand daer aen klevende ^*/ grenst aende palen vande Vereenigde landen/ soo heeft ons goet gedacht een weynig van zynen tegenwoordigen armen staet te spreken. De Graef van Mansvelt ^† hem aldaer gelegert hebbende met zyn crijgsvolck/ hy selfs hem t'Aurick houdende/ neemt den Graef van Embden ^† met eenige ed'len in versekertheyd/ om also eene goede som-

+ Annis 1623 ende 1624. De gelegentheyt van het Eemdersche Lant.

* Daer aen klevende: daaraan grenzende.

† Graef van Mansvelt: Hier volgt een aanvulling op de berichten van blz. 232, waar in hoofdzaak de lotgevallen van Christiaan van Brunswijk verteld zijn. Voor Mansfeld zie ook blz. 212. Aurick is Aurich, midden in Oost-Friesland gelegen.

† Graef van Embden, of Oost-Friesland, was Enno III (1599-1625), de zoon van Edzard II (1558-1599; zie blz. 160). Hij werd Mansfelds gevangene eind 1622; bevrijd Juni 1623.

[p. 265]

me van penningen te bejagen; daer mede hy zyne mutineerende soldaten mochte betalen ende in ordre brengen/ om alsoo te beter de crijgs discipline te oeffenen: Maer den Embdesche Graef ontkomende ende vluchtende binnen Embden, send zynen Sone na 'sGraven-Hage, aen hare Hoog Mogende klagende over de groote moetwilligheden die in zyn land/ steden ende dorpen werde gepleegt. Ondertusschen laet desen mutineerenden hoop niet af allerhande moetwille aen te rechten/ de sluysen open stellende/ op dat 'tsout-water 'tland soude mogen over-vloeyen ende alles bederven. By de selve komen noch 5000 Franchoysen ^†/onder 'tgebied vanden Baron Montereau, de welcke mede gebreck van geld hebbende/ doen d'ongeregeltheden meer en meer aengroeyen/ soo dat't Embdesche land van volck/ vee/ ende middelen genoechsaem al uytgeput werde. De Graef van Tilly ^†, hier ontrent mede leggende mettet Keysers leger/ om desen hoop t'overvallen; fortificeren ende bebolwercken hen dese troupen; Doch daer onder komt dapper ^* de peste/ ende ander besmettelycke sieckten: de Franchoysen werden op ontboden/ ende scheyden van daer met groote armoede ende gebreck. De Mansveltsche waren in soo grooten disordre/ dat den eenen Oversten den anderen doot schiet: d'Overste Carpezan ^† onthooft zyn eygen Huysvrou; De mindere officieren doen't meeste geweld aende groote. Ende in't eynde van alle toevoer van vivres ^* berooft werdende/ komt onder hen grooten noot ende armoede. Syne Majesteyt van Denemarcken ^†/ als hare Hoog Mog. senden gesanten aenden Graef van Mansvelt/ met den selven handelende tot afdanckinge van zyn volck/hem beloovende drie tonnen gouts ^† tot voldoeninge/ mits alle zyn forten ende sterckten te moeten leveren in't geweld van haere Hoog. Mog. Daer over den Graef in Lier-oort ^† treckt/ latende zyn volck daer buyten leggen/ elck so veel gelts ge-

† De 5000 Franchoysen onder Montereau zijn maar kort in Oost-Friesland geweest. Zij moeten er gekomen zijn in Mei 1623. Nederlandsche schepen hadden voor hun transport gezorgd. Wel was Frankrijk niet met den Keizer in oorlog, maar zulke clandestiene mogelijkheden van ondershands meedoen ontbraken nooit. Frankrijk riep dit hulpleger terug tegen den winter van 1623. Het zou eerst per schip vervoerd worden. Wegens ijsgang marcheerden de Franschen echter, Dec. 1623, van Delfzijl naar den Maasmond en gingen daar scheep.

† De Graef van Tilly: Zie blz. 248.

* Dapper: in hevige mate.

† D'Overste Carpezan (Carpitzo) deed zulks na een gesprek over echtbreuk, Juli 1623 (Knuttel no 3406).

* Vivres: levensmiddelen.

† Syne Majesteyt van Denemarcken, Christiaan IV (zie blz. 253). Overigens was het juist onze groote zorg, dat deze zich als protector van Oost-Friesland zou opwerpen.

† Drie tonnen gouts had Mansfeld noodig, in de eerste plaats, om zijn schulden bij den Amsterdamschen legerleverancier Louis de Geer (1587-1652) af te doen; de resteerende anderhalve ton, om van zijn soldaten af te komen. Het geld werd door de Staten-Generaal op rekening van Oost-Friesland verstrekt.

† Lier-oort, Leer-ort, even ten Z.W. van Leer, aan de Eems; Dec. 1623.

[p. 266]

vende als het verre strecken konde/ ende zyns wegs also henen treckende/ met groote verwarringe. Vele werden van hare eygen Cameraden dootgeslagen/ om't ontfangen geld te bekomen/ andere van de Lantsaten omgebracht/ menichten syn door sieckten ende qualen gestorven/ de Ruyters haer meest onder den Spaenschen gevende. Ondertusschen komt den Mansveltschen Grave ^† in 'sGravenhage; alwaer hy hem voor eenigen tydt onthout/ ende treckt van daer naer Vranckryck/ daer hem groote eere is aen gedaen; daer nae op Engelandt/ by zyne Majesteyt/ die hem met geen mindere beleeftheyd en onthaeld/ met hem middelen beramende totte wederkryginge van het Palatinat. Ende maeckt Mansvelt also een accoord/ so mette Majesteyt van Groot Britanjen, als met Vranckryck. ⁺ My Lord Hayes, met een goet gevolg van treffelycke Edelluyden/ is by zyne Majesteyt van Vranckryck afgeveerdigt om de Princesse van Vranckryck ten houwelyck te versoecken voor den Prins van Walles, ^† die mede wel onthaeld is geweest/het houwelyck/nae seeckere onderhandelinge (eenigen tyd daer nae) besloten werdende; daer over groote vreugde in beyde Coningrycken is ontstaen. De Koning van Vranckryck licht veel volcx op/ besettende al om zyne Frontier-plaetsen.

Wie knort, en mord, en word in tegenspoet onduldig,
En preutelt tegens God, maeckt sich noch meerder schuldig

En waerdig grooter straf, Ay segt my eens o mensch!

Of g'hier al kreegt u lust, en al uw's herten wensch.

Wat soud't u helpen toch? Wat soudet al bedienen?
Soo 'thoogste goed u mist? Och laet Gods wil geschieden!

Die alle dingen weet, die alles maeckt en geeft,

Weet wat zyn schepsel best en meest van nooden heeft.

Nam quae mortalis spes est, quae amentia maior? In Iovis errantem regno perquirere velle. ⁺

Moi! Je ne luy respondray point, quand bien je seroy Juste, ains je demanderay grace a mon Juge. ⁺

'tGesichte sal hem krencken gans;
Die star-oogt in der sonnen glans.

† Den Mansveltschen Grave zocht inmiddels nieuw emplooi; hij had twee kansen: dienst bij Jacob I voor diens restauratie-pogingen in de Palts (zie blz. 261), of Fransch-Savooisch-Venetiaanschen dienst naar aanleiding van het Veltlin (zie blz. 243).

+ Houwelyck gesloten tusschen Engelant ende Vranckryck.

† Prins van Walles: De nieuwe oriënteering van Jacob I's buitenlandsche politiek (zie blz. 247) bracht Mei 1624 het huwelijksaanzoek voor den lateren Karel I aan Henriette Marie, de jongste dochter van Hendrik IV van Frankrijk, met zich mede. Het huwelijksverdrag is gesloten 12 Dec. 1624. Maart 1625 stierf Jacob I. Het huwelijk werd voltrokken 1 Mei 1625.

+ Virgilius.

+ Job 9.

[p. 267]

1.

DE Heer in zynen Throon,, seer schoon,
Is groot in hoogheyt en in Majesteyt,
En wonderlyck in macht,, en kracht,
En cier'lyck toegerust met heerlyckheyt,

Bedeckt en toegereet,,

Met licht als met een kleet;

Hy heeft den Hemel uytgereckt

Als een gordyn So wyd die zyn

Mach uytgestreckt.

2.

Die zyner salen boog Omhoog
Met water welft; End' als een wagen mend
De wolcken; End' de wind Geswind
Bestuert, en vluchtig op haer vleugels rend;

De wat'ren al te mael

Geset heeft eene pael,

Daer over zy niet mogen gaen;

En daer op d'aerd' Seer vast bewaerd,

Doet grondig staen.

3.

Hy heeft het gantsche jaer Voorwaer
Tot dienst van zyne schepsels wel geschickt:
Want als de mensch vermuft, Versuft,
Des Winters heeft geseten als verstrickt,

Naer't soete Lenten gras

Volgt't Somers soet gewas;

Aerd (seyd God) brengt u vruchten voort,

Dat yder leef End' d'eere geef

My so't behoort.

4.

Den Herfst, naer veel geducht, De vrucht
In zyne schueren neerstiglyck op gaerd,
Die Godes milde hand Het Land
Dan heeft gegeven elck na zynen aerd;

God segent d'hooge locht, Met warmt' en regens vocht,

De locht weer d'aerd, en d'aerd den mensch.

Och dat elck daer Voor danckbaer waer,

'tGing ons naer wensch!

[p. 268]

 

5.

 

d'Ondanckbaerheyt die is Gewis

 

De oorsaeck waerom dat wy zyn geplaegt,

 

End' dat de locht ons slaet Met quaet,

 

End' d'aerd haer dampen na den Hemel jaegt,

 

Die ongetempert zyn, Vol pest en vol fenyn,

 

Daer door men licht raeckt aen een quael

 

Waer van Men dan Niet komen kan

 

Tot sijn verhael.

⁺De Hoog Mog. Heeren Staten Generael der Vereenigde Nederlanden/ den Zee-varenden luyden staende onder haerder E. gebied/ willende een moet ende courage geven/ om malkanderen in Zee/ vanden vyanden aengetast werdende/ niet te verlaten/ als veelmaels gebeurt/ hebben op den drieentwintigsten Mey 1624 geresolveert ^†: dat alle de gene die niet in dienst zyn van't Land/ ende nochtans te water komen te veroveren een van de groote schepen des Vyands/ tot een vereeringe genieten sullen x^M guldens; van een Eech-bood ii^M guldens/ ende van een Chaloupe met volck vi^L guldens/ te verdeelen nae de ordre ende gelegentheydt der saecke. In het laetste vande Mey-maent zyn uyt ⁺ Duynkercke geloopen vyf van de grootste schepen des vyants/ treffelyck van volck ende geschut voorsien. De Statische oorlog-schepen/ onder het gebied van de manhaftige Zee-held Josias de Moor ^†, op de selve passende/ hebben den Vice-Admirael ^† daer van in de grond geschoten; d'andere vier/ door dien het stil weder werd/ hebben haer so met roeyen beholpen/ dat zy onder Engelant inde Duyns geraeckten; de Statische haer volgende/ naer dat zy de selve dapper met schieten getreft hadden/ meenden haer onder Engelandt aen boord te klampen/ doch werd 'tselve door des Koninglycken Majesteyts van Engelants schepen verboden ende belet: Dese vier Duynkercksche ofte Spaensche/ hebben haer omcingelt gevonden vande Statische oorlog-schepen tot op den viertienden October 1624/maer wanneer eenige dagen te vooren/ door eenen harden storm/ sommige der gemelde Statische haere masten hadden moeten kerven ^*/ ende nu onbequaem gemaeckt waren tot vechten ende seylen/ zyn drie Spaensche schepen/ zeyl gemaeckt hebbende/ ontkomen. Doch den Admirael/ zynde een Spanjaert/ is aen boord geklampt vanden kloeckmoedigen Capiteyn Cornelis Danielsz. Brack-man ^†/

+ Anno 1624. De Hoog Mog. Heeren Staten stellen op des vyands schepen een prys.

† Geresolveert: Dit plakkaat is gedrukt in Cau's Groot Placaet Boeck I; 's-Gravenhage, Wouw; 1658; blz. 972. De tekst van Valerius is hier corrupt. Hij spreekt van een ‘eech-bood’, waar een ‘heck-boot’ bedoeld is (klein schip, vermoedelijk van beneden de 20 last, met vierkanten achtersteven. Witsen zegt: onder als een fluit, boven als een pinas; Gr. Nederl. Wdbk). - De ‘Chaloupe vol Volcks ses hondert guldens’, zegt het plakkaat.

+ Schepen uyt Duynkerck geloopen, ende wat haer wedervaren is.

† Josias de Moor: Van Joost de Moor is niet veel bekend; hij behoorde tot de Zeeuwsche admiraliteit; voer in 1619 als kapitein; was 1623-'24 belast met den blokkadedienst tegen de Duinkerkers, en sneuvelde in laatstgenoemd jaar tegen hen.

† Den Vice-Admirael: het vice-admiraalschip.

* Kerven: omhakken.

† Cornelis Danielsz. Brackman strijdt 1618-'21 in de Middellandsche Zee; 1623-'24 tegen de Duinkerkers, en sneuvelt.

[p. 269]

niet tegenstaende hy maer half so groot/ oock maer half so veel volcx ende geschut op hadde/ die den Spanjaert soo dapper heeft getreft dat zyn kruyt in brand is geraeckt/ ende 'tschip met al't volck/ behalven vyf persoonen die gevischt werden/ eenen grooten slag gevende/ inde locht is gevlogen/ door ⁺ welcken slag/ het schip vanden Capiteyn Brack-man mede is geborsten ende gesoncken; doch zyn volck behouden/ alleenlyck doodt blyvende zynen soon/ twee stier-luyden/ met een boots-geselle: Ende hy mede deerlyck gequetst zynde/ is twee dagen daer nae overleden. Een gedenck-waerdige daet. De vermaerde vrome Zeeuschen Admirael d'Heer van Haultain ^†, mede in Zee geweest zynde/ is in Augusto aen gekomen/ met hem brengende ende verwonnen hebbende eenen vermaerden Zee-roover genaempt Herriot, niet tegenstaende de selve een seer kloeck schip hadde/ met 110 mannen/ 24 stucken geschuts/ ende alle provisien nae advenant voorsien. Int gevecht werde doot geschoten den vromen Capiteyn Wale. Herriot, als groote schade gedaen hebbende aen allen Coop-luyden/ is tot exempel van andere opgehangen/ maer zyn volck/ tot 30 toe/ werd los gelaten. De doot van dese twee geblevene ⁺ Zee-Capiteynen werd seer beklaegt/ also hare vromicheyd ^* op verscheyden tyden/ tot dienste vanden lande/ gebleken was.

Laet blasen't Faems trompet; laet alle tongen melden
Het stout en vroom ^* gevecht van onse kloecke helden,

Druckt haren naem int stael; en haerder noyt vergeet,

Die't Land doen so veel goet, ons vyand so veel leet.

O wel geluckig Land! dat voort brengt sulcke vromen,
En ongeluckig weer! Wanneer s'ons zyn ontnomen.

Een teecken vande straf die ons hangt over't hooft.

Doet boet' in tyds, o mensch! in Christi woord gelooft.

Pulchrum pro patria mori. ⁺

Assez vit qui vit bien, car de l'aage le cours ⁺
Ne se mesure pas par le nombre des jours;
Ains par les beaux exploits, & la Vie mortelle,
Est un moment, un rien aupres de l'Eternelle.

+ d'Admirael van de Duynkerckers in de locht gevlogen.

† D'Heer van Haultain (zie blz. 230) trad 1627 uit den marinedienst, werd gouverneur van Sluis, overleed 1637.

+ De doot van de Capiteynen de Wale ende Brack-man seer beklaegt.

* Vromicheyd: dapperheid.

* Vroom: dapper.

+ Sen.

+ Du Bartas.

[p. 270]

1.

T'Is een groot en heerlijc goet,
Dat ons God den Heer al doet,
En als't volck een tyt beleeft
Dattet goe Regenten heeft,
Die daer met een goet beleyt
Oeff'nen rechts gerechtigheyt,
't Volck in deuchden voren gaen,
End' 'sLands vyand tegen staen.

2.

Maer wanneer ons God de Heer
'tVroome volck ontrecket weer,
Dat is onser sonden schult,
Daer het Land af is vervult,
En dan komen ons daer af
Slagen, plagen, groote straf:
Want als God wil plagen't Land,
Neemt hy d'Heeren haer verstand.

3.

Mensche, wacht u van de sond,
Bid den Heere t'aller stond,
Dat van allerley gevaer
Hy ons lieve Land bewaer;
End' ons sulcke Helden geef
Dat heel Spanjen daer van beef,
T'r eeren van Gods Majesteyt,
En tot onser saligheyd.

⁺In Junio brengt de Marquis Spinola het Spaensch leger in Brabant by een/ met sulcken groote menichte van ruyterye dat desgelycx te voren noyt meer was gesien; doet grooten voorraet van eet ende drinck waren/ ende andere nootsaeckelyckheden/ tot een groot leger noodig; was onseker wat hy inden sin hadde/ alsoo Graef Hendrick vanden Berge sich inde opper quartieren mede met eenen grooten ⁺ hoop Spaensche was houdende/ Gennip belegert hebbende/ maer door den Prins Hendrick van Nassou met de Statische macht ontset. Ondertusschen so laet den Marquis Spinola beschanssen de

+ Anno 1624. Spaensche leger te velde.

+ Gennip beleyd ende entset.

[p. 271]

Dorpen van Turnhout/ Gilsen/ Baerle/ Cham ^† ende andere/ ontrent Breda gelegen/ eynd'lyck/ naer ⁺ dat hy lange daer hadde genestelt/bevintmen dat hy de selve stad rontsomme met alle zyn macht belegt ^†. Hare Hoog Mog. ende den voorsichtigen Prins van Oranjen, hier voren vreese gehad hebbende/ doen allerley voorraed van volck/ ende amonitien in de selve stad/ ende begeeft hem mede met het Statische leger daer by ^† De Prins van Oranjen hadde onderwylen een kloecken aenslag op't Casteel ⁺ van Antwerpen ^†/ maer misluckte. De Hoog Mog. Heeren Staten Generael/ vindende de Vereenigde Landen gedreycht van so grooten vyand/ het Land vervult ende aengetast van de peste/ root melisoen ⁺ ende andere smettelycke sieckten/ ende seer quade neeringe/ dieren tydt/ ende dat in't voor-jaer de sware water-vloeden aen de dycken des Lants/ groote schade hadden gedaen/ hebben uytgeschreven verscheydene bid-dagen/ om in alle plaetsen onder haer Hoog Mog. gebied/ God af te bidden ⁺ de dreygende plagen/ ende d'aengestekene te stutten: In Junio/ in Augusto/ ende den negenden Octobris zyn de selve gehouden/ als mede den vierden Decembris/ ende voorts weeckelick geduerende de seer harde belegeringhe der stad Breda ^†: De Graef van Mansvelt ^† is in Novembri gekomen uyt Engelandt ⁺ naer den Hage/ ende verricht hebbende zyne saken by de Majesteyt van Bohemen, by den Prins van Oranjen, ende andere/ is mettet Coninglijck schip/ daer mede hy overgekomen was/ weder den 12. der selver Maent 'tseyl gegaen met sulcken stercken Noort-Oosten wind/ dat door quade toesicht der stier-luyden/ 'tselve Coninglyck schip op een sant-plate gerakende/ is vergaen/ de persoon vanden

† Turnhout, Gilsen, Baerle, Cham (Chaam) liggen op een flauw golvende lijn, oostelijk van Breda.

+ Breda vande Spaensche belegert.

† Rontsomme.... belegt: Het gerucht, dat het op Breda gemunt was, liep al in Juni 1624; de omsingeling was een feit in Augustus.

† Daer by: Maurits kwam half Sept. 1624 met zijn leger naar Geertruidenberg.

+ Aenslag op het Antwerpsche Casteel, misluct.

† Aenslag op't Casteel van Antwerpen: 12 Oct. 1624 liet Maurits een paar duizend man, met roode (en niet oranje, of blauwe) sjerpen op wagens, met het Bourgondische kruis gedekt, van Bergen op Zoom naar Antwerpen brengen, quasi als een Spaanschen convooi-troep. Het kasteel was zwak bezet. Maar de nachtelijke overrompeling mislukte toch door de waakzaamheid van de bezetting en den helderen nacht.

+ Groote peste, ende andere meer swarigheden in den Lande.

+ Vele bede-dagen ingestelt.

† Harde belegeringhe der stad Breda: Maurits, midden Nov. 1624 ziek en bedlegerig geworden, overleed 23 April 1625. Zijn taak te velde was overgenomen door Frederik Hendrik, die begin April met Amalia van Solms trouwde, en 11 April alweer in het kamp bij Rozendaal was. Een poging tot ontzet (15 Mei) mislukte; de stad, waar Justinus van Nassau commandeerde (zie blz. 177), capituleerde 5 Juni. Valerius heeft dit alles niet meer beleefd. Hij overleed 27 Jan. 1625.

† De Graef van Mansvelt (zie blz. 264) had in Den Haag nadere bevelen uit Frankrijk afgewacht. 11 Maart 1624 stak hij naar Engeland over, om te zien, wat men daar voor hem te doen had. Hij werd er vorstelijk ontvangen. Juni 1624 was Mansfeld in Frankrijk. Het scheen, dat Engeland geld, Frankrijk soldaten zou geven. De zaken van den condottiere marcheerden. Uit Frankrijk begaf hij zich weer naar Engeland terug. Besloten was tot een tocht naar de Palts. - Mansfeld is 1626 door Tilly verslagen, en emplooi bij Bethlen Gabor zoekend, op reis naar Zevenburgen, en vandaar naar Venetië, overleden.

+ Graef van Mansvelt ontkomt de schipsbreucke.

[p. 272]

Graef van Mansvelt met weynige andere behouden werdende in eenige mindere schepen die daer ontrent waren; de reste (men seght ontrent 123 persoonen) verdrinckende/ 'twelcke voor een groot ongeluck ende schade van soodanigen Koninglyck schip gehouden werd. Inde maent van December doet de ⁺ Eertshertoginne uytgaen seker hard placcaet tegens alle Coopluyden ende Inwoonderen der stad Antwerpen/ professie doende vande Gereformeerde religie/ willende dat zy uyt de selve stad (op groote penen ^*) souden binnen acht dagen vertrecken. In Zeelant is by de schepen/ ter vryer neeringe ^† uyt ⁺ geweest zynde/ seecker schip geladen met veel kostelickheyts ingebracht ende't goet verkocht) toekomende den Viceroy van Napels/ die te lande nae Spanjen gereyst was.

O Heere siet toch aen hoe dat de boose jagen,
Om over al u volck te drucken en te plagen!

Merck hoe zy rotten t'saem met hoopen overal,

Om uwe Kerck te doen een swaren over-val!

Wil, lieve Heere God! u waerde volck bevryden!
Wy kennen ^* dat de sond is oorsaeck van ons lyden!

Heer hoor ons smeecken aen in uwen hoogen throon!

Om Jesu Christi wil, ons heyland, uwen Soon!

O potens rerum Deus aure leni mitis exaudi mea Verba, mentis mente non dura tetricusque tristes percipe questus. ⁺

Celuy qui aura peché contre son Createur, puisse tomber és mains du medecin. ⁺

Heere! wanneer droefheyd voor handen is/ so soecktmen u/ ⁺
Wanneer ghy tuchtiget roepen zy tot u ancxstelyck.

+ Hard Spaensch placcaet.

* Penen: straffen.

† Schepen ter vryer neeringe: schepen op kaapvaart.

+ 'tGoet des Viceroys van Napels, voor buyt verkocht.

* Kennen: bekennen.

+ Buchenanus Psal. 5.

+ Ecclesi.

+ Esa.

[p. 273]

SVPERIVS.

1.

OCh dat de mensch den Heer

Gehoorsaem waer altyt,

Syn woort, syn wet en Leer

Ter herten naem'met vlyt,

't Quaet liet, en 't goede dee,

En trachte na de vree!

't Benoude,, Hert soude,, So't woude,

Gods segening ontfaen,

En seker slapen gaen.

Tweede SUPERIUS.

Och dat de mensch den Heer

Gehoorsaem waer altyt,

Syn woort, syn wet en Leer

Ter herten naem'met vlyt,

't Quaet liet, en 't goede dee,

En trachte na de vree!

't Benoude,, Hert soude,, So't woude,

Gods segening ontfaen,

En seker slapen gaen.

BASSUS.

Och dat de mensch den Heer

Gehoorsaem waer altyt,

Syn woort, syn wet en Leer

Ter herten naem met vlyt,

't Quaet liet, en 't goede dee,

En trachte na de vree!

't Benoude,, Hert soude,, So't woude,

Gods segening ontfae.

En seker slapen gaen.

[p. 274]

 

2.

 

De goede Godt sou haest

 

Ons vyanden verslaen,

 

En makens' al verbaest

 

Die naer ons leven staen,

 

Hy soud' ons overvloet

 

Van taruw' en alle goet

 

Ons leven Hier geven Daer neven,

 

In d'Hemel-rycke stadt,

 

Den aldergrootsten schat.

 

 

 

3.

 

Maer laes! wat isset toch,

 

De mensch leyt inde sond,

 

In 'sweerelts vuylen troch

 

Versopen tot de grond!

 

En daerom ist, och jaet!

 

Dat't ons soo qualick gaet;

 

Dat plagen En slagen 'tVerjagen,

 

Veel sieckten en ellend

 

In't land en heeft geen end.

1.

GY volckeren hoor aen!

Al gelyck,, Arm en ryck,, En laet heden,
Waer gy gaet,, Ofte staet,, Myne reden

U toch ter herten gaen.

Al de geen,, die betreen,,
d'aerden kloot,, Cleyn en groot,
Wilt mercken en verstaen,
En neerstig gade slaen
Wat goet u word gedaen.

2.

Ick wil Gods heyligheyt

Roepen an, Loven van Syn weldaden,
Die ons doet Overvloet Van genaden

Door zyne Majesteyt!

En't geluyt Van myn Luyt,
En't gequeel Van myn keel,
Tot zijnen dienst bereyt,
Doen klincken over al
Dat't yder hooren sal.

[p. 275]

 

3.

 

Die ons so van't gewelt

 

Van het jock Uyt den stock Vande Spaensche

 

En ons land Vande hand Der Maraensche

 

Heeft vry en los gestelt;

 

Van't gebroet Dat so wroet

 

Om ons goet En ons bloet,

 

En't vrome volck so quelt,

 

Ons nu, door veel gevaer,

 

Bewaert heeft menig jaer.

 

 

 

4.

 

Hoe heeft ons God gevoed!

 

En bewaert' En gespaert Al ons leven!

 

Spys en dranc, Hem zy danc, Ons gegeven

 

In allen overvloet!

 

Maer ay siet Dits al niet,

 

God de Heer Ons vry meer,

 

En grooter dingen doet,

 

Als hy sijn lieven Soon

 

Ons gaf uyt zynen Throon.

 

 

 

5.

 

Als Jesus Christ alleen

 

Onse schult Met gedult Hier voldoende,

 

En met God Naer't gebod Ons versoende,

 

De Wyn-pars heeft getreen;

 

En gebeen En gestreen,

 

En voor't snood Volck de doot

 

Aen't schandig kruys geleen

 

En so ons saligheyt

 

Uyt liefde heeft bereyt.

 

 

 

6.

 

O aldergrootste goet!

 

Daerom wy Slechts niet bly Moeten wesen!

 

Maer daer d'Heer Van moet seer Zijn gepresen,

 

Met danckbaerlyck gemoet,

 

Laten't quaet, Metter daet

 

'tGoede doen, En sich spoen

 

In alles watmen doet,

 

Dat d'Alderhoogstens eer

 

Verbreyd word meer en meer.

Gebed

Almachtige God! Lieve, barmhertige Hemelsche Vader! Ghy die zyt de sterckte der kleyne/ den troost der verdruckte/ ende een oorspronck ende fonteyne aller goetheyd ende genade! Wy arme ellendige sondaren bekennen voor u/ gelyck de waerheyd is/ dat wy in ons lieve Vaderland oogenschijnelick dickmael hebben gesien/ ende tastelyck gevoeld uwe over groote macht ende genade/ uwe ondoorgrondelycke wijsheydt/ ende lieflijcke gunste ende hulpe t'onswaerts/ als wy van wreede tyrannen ellendig waren gedreygt ende aengetast; selfs als wy (om te ontgaen de bloedige klauwen onser vyanden) genootsaeckt waren met groote armoede/ ende siecke swacke leden/ met huysvrou ende kinderen/ met pack en sack onse huys/ vrienden/ neering' ende lieve Vaderlandt te verlaten/ ende gaen dolen mosten langs den velden ende wegen naer vreemde landen/ also uyt krachte der Spaenscher Placcaten/ seer veel bloet der vrome werde vergoten/ ende wy t'samen genoechsaem geworden waren als een uytvaechsel ende spot vande werelt. O Heere! daer alles soo qualijck met ons geschapen stont/ hebt ghy ons weder gebracht in een lant daer ghy ons hebt verrijckt door neering' ende welvaren; ende ons hier so t'onsen besten geleyd/ even als ghy de kinderen van Israel geleyd hebt uyt de Babiloni-

[p. 276]

Esaie. 25. Car tu (mon Dieu!) as esté la force du chetif, la force du souffreteux en la detresse, refuge a l'encontre du desbordement, l'ombrage contre le hasle: d'aultrant que le souffe des terribles est comme un desbordement qui abbatroit une muraille.
Opus tuum confirma Domine!

[p. 277]

sche gevangenisse ^†; de wat'ren voor ons deylende ^†/ ende ons daer droogs-voets door brengende/ als u lieve volc wel eer door de leytsluyden Moyses ende Josua gebracht werde in't beloofde land. Ghy hebt ons Heere over groote weldaden gedaen! Ende al ist dat wy die naer hare weerde niet en hebben erkent/ soo hebt ghy ons nochtans daer over niet hard/ maer Vaderlyck weder besocht ende gestraft/ sulcks dat uwe besoeckingen ons altydt hebben gedient tot een kinderlycke tucht. Ghy hebt de sonden van u volck haer niet toe gerekent/ ende daerom hebt ghyse bevrijt van't jock der Moabiten door Ahod ^†; ende als eene Deborach ende Barach ^† tot ons uytgeschickt/ wiens machten voor ons te velde togen; ende eenen kloeckmoedigen Gedeon/ die het Madiaens geweld heeft bestreden ^†. Daer zyn ons Heere! door uwe goedigheyt gegeven veele kloecke mannen/ Jephta ^†/ Samson ^†/ ende meer andere/ om de woedende Leeuwen/ Draken ende Beyren/ die ons wouden verscheuren/ te verslaen. Ja den couragieusen ende getrouwen David ^†/ een besonder spiegel der vromicheyd ende stantvastigheyd/ en heeft ons niet ontbroken; noch oock eenen Salomon ^† die met wijsheyd ende wonderlycke voorsichtigheyd alle Wysen te boven ging. Sulcx dat men siet onder't beleyt van so voortreffelycke Vorsten ende Helden/ 'thelder licht van u Goddelyck woort ende waerheyd klaerlicken uytgebreyd/ u heylig Evangelium onvervalscht verkondigt ende vele luyden die in d'Afgoderye versopen lagen/ ende uyt den Kelck der Babelsche Hoere ^† hadden gedroncken/ op den rechten weg gebracht/ ende hier nu op schoone begraesde weyen/ in water-rycke Landen overvloeyende van melck ende honich/ ende in vaste bemuyrde Steden gesteldt. De wreede Philistinen met haren Goliath ^† zyn tot schande gekomen; Doeg ^†/ Simei ^† ende andere ontrouwe snoode ende boose menschen hebben niets konnen uytrechten; d'afgevallene stammen Ephraims ^† zyn in hare quade wercken verstrickt gebleven/ende alle deser aenslagen

† Uyt de Babilonische gevangenisse: Ezra 1:1-11

† De wat'ren voor ons deylende: Exodus 14:21-31.

† Bevrijt van't jock der Moabiten door Ahod: Richteren 3:15-25.

† Deborach ende Barach: Richteren 4:4-5: 31.

† Gedeon, die het Madiaens geweld heeft bestreden: Richteren 6:11-8:28.

† Jephta: Richteren 11:1-12:7.

† Samson: Richteren 13:24-16:31.

† David: 1 Samuel 16:11-13 (roeping), 1 Kon. 2:10-11 (dood).

† Salomon: 1 Kon. 2:12 (troonbestijging), 1 Kon. 11:43 (dood).

† Uyt den Kelck der Babelsche Hoere: Openbaring 17:3-18 (toespeling op Rome).

† Goliath: 1 Sam. 17:4-11; 33-51.

† Doeg: 1 Sam. 22: 9-23.

† Simei: 2 Sam. 16: 5-14; 1 Kon. 2:36-46.

† Ephraims: Ephraim = Israel, het Noordelijke Rijk (zie Genesis 47:13); 2 Kon. 17:5-6.

[p. 278]

zyn op haer eygen hoofden gevallen. Heere uwen Vaderlycken segen ende genade is over ons ten allen tyde wonderlyck ende groot geweest! Ghy hebt het al gedaen! Ghy maeckt de gulden vryheyd ende oude wetten der Vereenigde Nederlanden/ spijt den al-benijdenden-vyand/ voor al de werelt meer ende meer bekent; ende bewyst dat ghy u lieflijck verbont der genaden/ metten geloovigen ende haren sade opgerecht/ wilt volvoeren/ ende door haer/ in allen deelen der Werelt/ doen aenwassen ende groeyen/ door het krachtich bestieren uws H. Geestes. O barmhertige Hemelsche Vader! wy bidden u van herten u begonnen werck in ons te willen voltrecken/ siet ons doch niet aen in onse swackheyt; maer wilt ons alle om de verdiensten uwes lieven Soons also bestieren/ dat wy niet anders voor en nemen/ als't gene dat strecken mach tot uwer eeren/ toeneminge/ voortplantinge ende bevorderinge van u Kercke/ ende welvaren van ons lieve Vaderlandt/ bescherminge vande Previlegien ende Wetten des selvigen/ ende voort allen wat dienen mach tot onse saligheyd. Op dat wy also uwen Goddelycken segen meer ende meer onder-vindende/ te grooter oorsaeck mogen hebben uwen H. naem te loven ende te dancken. Verhoort ons (o Godt der vertroostinge!) om de verdiensten Jesu Christi onses getrouwen Salichmakers wille/ die met u ende den Heyligen Geest een eenich eeuwig Godt zy eeuwig loff en prijs in alle eeuwige eeuwigheden/ Amen, Amen, A M E N.

§ Zie v. D. II bl. 1762 en Inl. bl. LV.

§ In Starters Friesche Lusthof (1621) heet deze wijze: ‘Galjaerde anglois’ ofte ‘Trou minick draegh’.

§ Bourreé = dansvorm. Zie Luitb. v. Th. bl. 380.

§ Bij Starter: de nieuwe laboré.

§ Zie v. D. II bl. 1046.

§ Zie voor de luitnotatie van dit lied Inl. bl. LVI.

§ Zie v. D. II bl, 1136 en Inl. bl.XLIX.

§ Componist John Dowland, 1562-1626; schreef madrigalen en werken voor luit en virginaal. Zie Inl. bl. LII en B.K. bl. 94.

§ Zie v. D. I bl. 554 en III bl. 2498.

§ Danklied voor de overwinningen van Prins Maurits, 1597.

§ BijStarter: L'avignonne. Zie B.K. bl. 98.

§ Zie v. D. II bl. 1681 en 1776.

§ Zie v. D. I bl. 597 en II bl. 1781; ook Inl. bl. LVII.

§ Zie Coers bl. 65 en B.K. bl. 110.

§ Woodcock = houtsnip. Zie v. D. II bl. 1106.

§ Ballet bet. hier: danswijze.

§ Soms verbasterd tot ‘Malle Symen’. Zie v. Eyck, ‘Der Fluyten Lusthof’ (1646) en B.K. bl. 114.

§ Geen verband met Engelsche Daphne, bl. 46.

§ Lied op het 12-jarig Bestand, 1609.

§ Componist John Dowland, 1562-1626. Zie Inl. bl. LII. Verg. B.K. bl. 122 en Luitb. v. Th. bl. 300.

§ Klaaglied na den moord op Hendrik IV door Ravaillac.

§ Zie v. D. II bl. 1783.

§ Lied op de Hollandsche en Zeeuwsche zeevaarders.

§ Loflied op Prins Maurits.

§ Bij Starter: ‘Lief-Locksters van de min’. Zie Inl. bl. LV, Coers bl. 78 en B.K. bl. 132.

§ Lied op de onderdrukking van Bohemen.

§ Zie v. D. I bl. 504.

§ Einde van het 12-jarig Bestand, 1621.

§ Zie v. D. II bl. 1787 en Inl. bl. LV.

§ Lied op het ontzet van Bergen op Zoom.

§ Besluit der West-Indische Compagnie om Spanjeookin West-Indië te bestrijden, 1623.

§ Ook wel ‘la Maurice’. lied over den aanslag op Prins Maurits.

§ Zie Inl. bl. L; Luitb. v. Th. bl. 356.

§ Zie v. D. I bl. 612 en Luitb. v. Th. bl. 296 en 303.

§ Zie Inl. bl. LVII en B.K. bl. 148.

§ Zie Inl.bl. L.

§ Zie v. D. I bl. 501.

§ Zie Inl. bl. LXII en B.K. bl. 156.

§ Zie B.K. bl. 160.

§ Zie v. D. I bl. 381.

§ Volgens Prof. Land is hier met ‘monsieur’ bedoeld Frans van Anjou, de broeder van Hendrik III.

§ Zie Inl. bl. L en Luitb. v. Th. bl. 281

† Zie Coers bl. 99; hier vindt men de driestemmige zetting van dit lied. Zie ook B.K. bl. 168.