Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde. Jaargang 11
(1892)– [tijdschrift] Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde[p. 285] | |
Kleine Middelnederlandsche overblijfselen.1. Eene onbekende monorime.Op een klein middendoor geknipt blaadje perkament, in twee kolommen beschreven, indertijd door De Vries van een zijner Zuid-Nederlandsche vrienden ontvangen, en mij door hem thans ter uitgave toevertrouwd, nu de lichamelijke arbeid, aan het studeeren verbonden, hem moeilijk begint te vallen1), vindt men met eene kleine doch duidelijke letter geschreven de volgende monorime. Zij is 33 regels lang en dus slechts één regel korter dan de bekende in hetzelfde rijm gedichte passage aan het begin van het tweede boek van den Leekenspiegel2), doch daar het thans voor het eerst uitgegeven gedicht een oneven getal regels bevat, ligt het vermoeden voor de hand, dat er ergens een regel is uitgevallen; is dit zoo, dan zijn de beide monorimen juist even lang, wat wel toevallig zal zijn. Het gedicht zelf, dat niet onaardig is, en enkele nog weinig bekend mnl. woorden bevat, is van moraliseerenden inhoud: het geeft eene waarschuwing aan den mensch dat hij, ‘terwijl het nog tijd is, bedenke wat tot zijnen vrede dient’, en luidt aldus: | |
[p. 286] | |
Mensche, waerop moochstu di verlaten?
Want du sies van allen staten
Liede ghesont gaen achter straten,
Die eer avont1) haer leven laten.
5
Die doot wachti tallen gaten2):
Si medt3) met gheliker maten
Als wel den riken als den maten,
Die woonen in hare arme katen4).
Si en houdt van princen no van prelaten,
10
No van mannen no van laten5).
Vendse di buten caritaten,
Soo moochstu wel dijn leven haten,
Want du best van Gode verwaten.
Met lichten reinet ghenouch den naten6):
15
Eens rechters sweert snijt met tween waten7)
Beede dore helm ende dore platen,
Omme te wrekene dine onmaten,
Die du heves in ligghen vaten8)
Gelijc dat bien doen in horen raten.
20
Vleeu Gode ende dine omsaten9)
Ende bidt hem seere uter maten,
Dat hi dine sonden wille verlaten,
Want de ghene, die met di aten,
Ende weeldechlec te dijnre taflen saten
25
Ten tiden, dat du waerst ghelaten10),
Ende dronken wijn van ghernaten11),
Gingebras ende notenmuscaten,
Die en selent voor di niet versaten12).
Pijndi alle dijn macht ter baten -
30
Du best noch binnen dijns levens platen13) -
Ofte dune sels niet connen ghesaten
Den rechtere, hi en sal hem stuer ghelaten;
Doe wel: du seltene dan ghematen.
Daaronder staat ‘Egidius’, denkelijk de voornaam van den | |
[p. 287] | |
dichter (= Gielis, Gillis). Onder het volgende gedichtje staat weder hetzelfde onderschrift ‘Item Egidius’. | |
[p. 289] | |
2. Niemen en mach tween heeren dienen.Op hetzelfde blaadje perkament staat het niet onaardige door mij aldus betitelde gedicht op dit thema; ik laat het hier volgen. Volgens een ander hs., afkomstig van Van Hulthem (no 192), thans op de Kon. Bibliotheek te Brussel, is dit gedicht uitgegeven door Blommaert in D. War. 1, 134-136. De hier gegeven redactie is vollediger dan de reeds vroeger bekende; deze telt slechts 64 regels. Zij draagt tot titel: ‘Van dat niemen en can ghedoen, hi en es begrepen’ (vgl. fr. on ne peut pas contenter tout le monde et son père). Vgl. beneden vs. 84. Hier en daar kan het door Blommaert uitgegeven gedicht strekken tot aanvulling van de hier bekend gemaakte redactie, welke op sommige plaatsen veel heeft geleden en zoogoed als onleesbaar geworden is. De varianten van Blommaert's uitgave worden aan den voet der bladzijde opgegeven. Alse ic peinse ende visiere1
Ende in mi selven ymaginiere,2
Hoe dese alendeghe weerelt staet3
Ende met wat boerden sy ommegaet,
5
Soo dynct mi in therte mine,5-8
Dat mi beter ware te sine,
Dat mijns levens ware een ende,
Dan langher te sine in dese alende.
Want die scrifture doet ons ghewach,9-16
10
Dat niemen tween heeren dienen mach,
Ende tsanders vrienscap versmaden,
Opdat sij contrarie sijn met werken.
Dit doet mi pensen ende merken,
15
Dat ic der weerelt niet mach plegen,
| |
[p. 290] | |
En moet Gode te seere2) gaen jeghen.
Want ga ic eenpaerlec ter kerken,17
Het sijn liede, diet in quade merken
20
Ga icker niet, sy segghen te ware,20
Dat ic ben argher dan een hont.
Sprekic vele teenegher stont,22
Sprekic men dan een ander man,
25
Soo segghen de liede al ommentomme,25
Dat ic ga swighende als een stomme.26
Ga ic gherne in die taverne,27
De liede radens mi tontberne,28
30
Ic en sal dmine al ute verteeren,30
Ende tachterst varen in die helle:31
Latict, so ben ic gheen goet gheselle.32
Antieric gherne dobbelspel,33
Men seit, ic en vare nemmer wel;34
35
Ende latict, soo seitmen dan,35
Draghic mine wapine an mijn siden,37
Men seit, ic wil vechten ende striden;
Draghicker niet, soo heetic blode,39
40
Soo segghen die liede, ic vechte node.40
Willic mi jeghen mine viande wreken,41
| |
[p. 291] | |
Ende segghen, hets scande ende lachter;43
Verdraghic vele, men set mi achter.44
45
Ghevic mine aelmoesenen den armen,
Ende ic mi haer late ontfarmen,46
Men seit, ic doet om der weerelt eere;47
Ende ghevic hem niet, so seit men sere48
Dat ic op die arme liede greinse49
50
Ende omme mine siele niet en peinse.50
Latict ooc, soo heetic sot:52
Dan segghen sij, ic salt sciere besterven53
Ende van grooten honghere bederven.54
55
Ghevic vele, soo heetic milde,55-62
Dan seit selc, dat hi wilde,
Dat soo ydel ware mine kiste,
Dat ic waeraf gheven en wiste.
Pleghic tilec op te stane,
60
Soo tiën mi die liede ane,
+Dat al quaet is, dat ic jaghe;
Slapic langhe, soo heetic traghe.
Antier ic gherne goede wive,63
Men seit, dat ic putierken blive;64
65
Latict ooc, so doet men mi ghewach,65
Dat ic met vrouwen niet sijn en mach.
Varic vele achter lande67
Om feesten te siene menegherande,
Men seit, hets al ydelheit dat ic souke;69
70
Blivic thuis, ende ics niet en rouke,70
| |
[p. 292] | |
Siet men goede wennijnghe an mij,72
Men seit, dat ict met persemen winne;73
Eist dat ic ooc ledich rinne,74
75
Soo vraecht men mi, wanen het comen mach,75
Dat ic verteere nacht ende dach.
Men seit, ic hebs ghichte of miede;
Ende latict, wie soot siet,
80
Men seit, ic en doe dore niement niet.
Weetic wat doen, in bem begrepen!82
Hierbi willic swighen stille83-98
Ende laten hem segghen haren wille:
85
Quaetsprekers dies niet moghen ombeeren;
Jeghen quade tonghen helpt gheen weeren.
Hierbi radic elken wel,
Die dese weerelt kennen sel,
Dat hi pine te dienne Gode
90
Ende te houdene die tien ghebode,90
Met nerenste volghen der heilegher kerken,
Anders canic niet ghemerken,
Hoe hiemen ruste ghecrighen sal
In dit ellendighe erdsche dal,
95
Daer onse vader Adaem in stac,
Doe hi Goods ghebot verbrac,
Dat wi becoopen allegader.
Bliscap gheve ons die hemelsche vader!
Amen. Item Egidius. | |
[p. 293] | |
3. Swigen brinct vele rusten in.Eindelijk staat er op hetzelfde blaadje een klein, in strophen van 8 regels (met het rijm ababbbcc) afgedeeld versje op het boven genoemde refrein. Het is, zoover ik weet, nog | |
[p. 294] | |
onbekend; het is gedicht in den trant der door Serrure, Vad. Mus. dl. 1, uit het Hulthemsche handschrift, medegedeelde versjes, en luidt aldus: In can ghelaten, in moet dichten,
Al saelt mi gheven clein profijt,
Doch so salre bi verlichten
Tferdriet, dat in mijn herte leit1),
6
Dat ic ghecreech op enen tijt
Met sprekene; noch hebbics nijt2),
Want mi daeraf quam cleen ghewin:
Swighen brinct vele rusten in.
Feeste ende spel drijft menech man,
10
Omdat hi wel heeft vernomen
Raet, dien hi verclappen can,
Maer en becomt niet wel hem somen,
Als3) mach van dinen worden comen
Toren groot. Al maecht di vromen,
15
Orboor eist: sprec no meer no min:
Swighen brinct vele rusten in.
Menech seit van andren quaet
Ende begripet harde seere,
Fel ende loos es sijn baraet:
20
Hem selven en merct hi nemmermeere.
Clappen scu ende swighen leere;
In erch gheen dinc en keere;
Tierst altoos di selven kin:
Swighen brinct vele rusten in.
25
Soo wie dat vrouwen beniemaert4)
Met sijnre clappagen sonder scout5)
Ende nochtan daermede beghaert6)
Solaes te hebbene menechfout,
Ende quaet te clappene es dus bout,
| |
[p. 295] | |
30
Zieden moet menne in sijn smout7),
Al waert die inghel Cherubin!
Swighen brynct vele rusten in.
Soo wie can houden sinen mont
Ende hem van talen en maect niet breet8),
35
Men noemtene vroet in alre stont;
Maer die clapt al dat hi weet,
Het wert hem dicwile namaels leet;
Daertoe heet menne sot ghereet
Te Ghent, te Brugghe ende ooc int Swin:
40
Swighen brync (l. brynct) vele rusten in.
Selc die sprect te sinen spele
Dat hem batet herde cleene:
Qualec verstaent die liede vele,
Daeromme so swighet alleene.
45
Swighen best9), seit men ghemeene;
Tonghe brect beene, al en heeft si gheene10).
Daerbi segghic als int beghin:
Swighen brinct vele rusten in.
Peinst een te segghene, in sinen moet,
50
Dinghen, die men niet hooren en wille,
Al sijn si nuttelec ende goet,
Beter ware hem ghesweghen stille,
Want lichte comt een in ghescille
Mids warden: merct of ic waer dille11).
55
Daeromme leer dwinghen dinen sin:
Swighen brinct vele rusten in!
| |
[p. 296] | |
4. Van twaelf poenten van eren.Op een schutblad van een hs. der Naturen Bloeme, berustende op de Koninklijke Bibliotheek te Brussel staat het volgende gedichtje, waarboven ik dezen titel geplaatst heb: Eren ende werdeghen scone vrouwen;
Alrehande clappaedse wederstouwen1);
Scone seden sunder overmoet;
Luttel spreken ende datselve goet;
| |
[p. 297] | |
Te tide nemen ende connen gheven;
Simpel ende gherechteleec leven;
Engheerre archeit underwinden;
Vander herten ghierecheit2) sinden;
Ghenindechleec onrecht wederstaen;
Altoos gherne met Ghode3) ghaen;
Wel te tide connen verdraghen;
Met rechter redenen holpen maghen;
Die dese xii hout ende gherne meet vrede,
Alrehande goet sal hire winnen mede.
| |
5. Van dingen, die selden gediën.Op hetzelfde schutblad staat, behalve de volgende verzuchting van een verliefde: Ay! mocht mi noch soo ghescien,
Dat ic hare, die dliefleec sien
Draecht, mochte spreken na mijn ghevoech,
Alre vrouden hadde ic dan ghenoech!
en het in de middeleeuwen geliefkoosde raadsel, besproken door Dr. Suringar in Rijmspreuken 2, 10 en o.a. gedrukt bij | |
[p. 298] | |
Blommaert, O Vla. Ged. 2, 641), het volgende versje, waarvan de laatste regel den titel aan de hand deed, behoorende tot eene niet ongewone soort van gedichtjes. Men vindt er een voorbeeld van bij Goedthals, Oude Ndl. Spreuken 40: Eene jaermarct sonder dief;
Een schoone maeght sonder lief,
Een schuere met coren sonder musen,
Een oudt man sonder lusen;
Een oudt wijf sonder schelden,
Dese vijf dinghen vindt men selden.
Het uitvoerigste van deze soort is een gedicht in het Cheltensche hs. van de seven Vroeden enz. te Brussel, getiteld: Van dinghen die selden ghescien
Moghe di hier lesen ende sien.
Het is nog onuitgegeven, is 84 verzen lang, en begint met: Ic beghinne .......
De raro contingentibus.
Het nu volgende versje bevat een twaalftal van dergelijke zaken, niet die zelden geschieden, maar die zelden goed uitkomen of ‘ghediën’: Prelaten sunder Gods-ontsien;
Papen die hare kerke vlien;
Princen vrec ende unghenedich;
Scone wijf fel ende onghestedich;
Riddere die sijn lant vercoopt;
Joncwijf die te mertenne1) loopt;
Richtere, die gherne liecht;
| |
[p. 299] | |
Scepen, die drecht bedriecht;
Out man, die in de doorheit tiit2);
Nonne, die dicke ute riit;
Scoliere die vruech mint;
Arm man die wale wiin kint:
Dits ene dousine, wildiis liën,
Diemen selden siet ghediën.
| |
6. Een onbekend gedicht over de hemelteekenen.Behalve het onder 1), 2) en 3) bekend gemaakte perkamenten blad, ontving ik van De Vries, met de opdracht het bekend te maken, ook een blad perkament van sterrekundigen inhoud. Het heeft ongetwijfeld als schutblad gediend: de eene, naar buiten gekeerde, zijde is veel minder goed bewaard dan de keerzijde. Het heeft een gelijksoortigen inhoud als de Natuurkunde van het Geheelal, uitgegeven door Clarisse, doch is geheel anders bewerkt: men vergelijke slechts Natuurkunde, vs. 1013 vlgg. met vs. 9 vlgg. van dit hs., en het verschil zal bij den eersten oogopslag in het oog vallen: zelfs de namen der teekenen van den dierenriem verschillen. Dit neemt niet weg, dat beide geschriften naar denzelfden latijnschen tekst vertaald kunnen zijn. Dit schijnt mij toe werkelijk het geval te wezen; doch dan heeft de bewerker van den thans gevonden tekst daarin, naar het mij voorkomt, geen groote bedrevenheid gehad. De tekst is niet bij uitstek belangrijk, doch verdient ook naast het werk van Broeder Geraert een klein plaatsje. | |
[p. 300] | |
Hier en daar kan de inhoud van het fragment door Natuurk. worden opgehelderd en verstaanbaar gemaakt. ........ al sijn lijf
.... beest, man ende wijf,
.... bi wandelt ende keert
Die tijt, als ons een meester leert.
5
Elc teeken hevet sinen name
Na dieren ende wel bequame.
Hort die namen van hem allen,
Hoe properlike dat si vallen.
Dat ierste heet na een scaep,
10
Ram oft weder; elc paep
In Latine pleghet te heten
Aries; vort seldi weten,
Dat al die tijt nature ontfaet
Des tekens, daer die sonne in gaet:
15
Niet int teken, maer daer onder
So gaet die sonne; dan es geen wonder,
Want elc teken es, dat wet,
Hogher dan die sonne gheset.
Die sonne sal in dit teken wesen
20
Te half Merte, heb ic gelesen.
Voort heeft die ram der cracht meere1)
Van after, na der meester leere:
Dits in der sonnen te verstane,
Want haer dan die macht gaet ane.
25
Si was des langhen winters mat,
Ende heeft luttel machts gehat.
Die lenten, na den kalengiere,
Ende dat jaer beghinnen hiere;
Dan es gelijc die dach ente nacht:
30
Die werelt wert dan ghewracht2),
| |
[p. 301] | |
Nacht ende dach hebben dan
Ghelijc twaelf uren an.
Dat ander teken es genoemt
Taurus; wetti hoe dat comt?
35
Hi heet in dietsche een stier,
Ende es van tween sterken dier.
Dan wert die sonne crachtich meere
Van hitten vele dan si was ere,
Recht als taurus es geacht
40
Een groot deel bovens rams cracht.
Die sonne gaet te midden Aprille
In dit teken.1)
+............
Viertien2) es des daghes macht.
45
Geminus heet dat derde teken,
Dats twelicht3) onder de leken.
Der sonnen es ghecomen an
Twevoudighe hitte dan.
Die sonne te half meye gaet
50
Onder dit teken recht daert staet.
Elc nacht heeft acht uren;
Die dach pleghet sestien te duren.
Tfierde teken dat heet creeft4):
Die sonne dan haer hooghste heeft
55
Ghelopen ende gaet achterwaert,
Recht als een creeft hare vaert.
Dan gaet in den somertijt,
Daer jeghen Lijsken hare verblijt,
Want haer herte loopt meyen,
| |
[p. 302] | |
60
Singhen, springhen ende reyen.
Die sonne in dit teken steet
Te midde wedemaent wel heet.
Ses uren heeft elc nacht allene:
Elc dach hevet wel achtiene.
65
Dat vijfste teken heet leo1)
Ic wilt u segghen hoe:
Hets crachtich boven alle dier;
Si toghen dicke felle manier.
Dus eest in der sonnen dan:
70
Si hevet meneghe felheit an.
Als si in dit teeken gaet,
So werct si menege ondaet.
Die tijt es herde bose
Ende doet den lieden grote nose.
75
Niet en laet; noch min poesoen,
Al heefstu des wat te doen:
Dijn bloet wert dan verroert
Van groter hitten ende verstoort,
Recht als een water, al eest cout,
80
Dat men met des misch gewout
Verhitten doet ende zieden sciere2)
Ende verwandelt biden viere.
Die felle hontdaghe die sijn dan,
Die scuwen wijf ende man.
85
+......... lyoen
Staet ene sterre, fel es haer doen:
Hont hetense astronomine,
| |
[p. 303] | |
Si doet1) ons dicke grote pine.
Bi wilen staet si int zuden.
90
Van haer wil ic u beduden:
Als die sonne bi haer es
Vor oft achter, des sijt gewes,
Dat in die hontdaghe si.
Wel viertich daghe, seitmen mi,
95
Pleghen si haer crachte toghen,
Al ware myn, ic sout doghen.
Wacht u vor der honde daghe:
Si comen op den sevensten2) daghe
In hoymaent vol van venijn,
100
Ghelijc den dovenden hondekijn,
Dat woedet3) anden sinnen
Ende venijns es vol van binnen.
Noch volghet ene grote claghe:
Die tijt es fel in die hontdage!
105
Te midde hoyemaent so comt saen
Die sonne in dit teken gaen.
Elc dach heeft dan sestien ghetide4)
Die nacht acht, vrouwe Yde.
Dat seste teken heet virgo,
110
Dat es maget, merct hier toe,
Dat gelijct eenre maghet,
Die al rijp es ende niet en draghet,
Rijp van zeden ende ghestade,
Ende node onsuverhede dade,
115
Ende haren sin also heeft geset,
Dat si wil bliven onbesmet.
Dus es die tijt der maget gelike,
| |
[p. 304] | |
Want die vrucht, die somwile1)
Heeft gewassen dat si sal
120
En te2) werden ende overal
Ende es al ripe ende volcomen,
Dits bi der maghet opgenomen.
Ic woude si gescepet waren
Int rode mere ende souden varen
125
Sonder roeder, dat si mochten,
Die oit spraken of gedochten
Sonder mesdaet dorperhede!
Die sonne in midden oeste jaget
130
Haren loop4) recht inder maget.
Tien uren heeft die nacht an hore,
Die dach viertien, na ghehore5).
Dat sevende teken heet libra,
Die heet ene wage verre ende na6),
135
Ende al hier dan es nacht
Den daghe ghelijc in hare cracht7),
Recht als die waghe... heff .... haer:
Dus es nacht ende dach al daer.
Die herfste gaet in, den somer .....
140
Som kalendier diet wel bed .....
In midden gherstmaent8) gaet ......
Die sonne in de waghescale.
| |
[p. 305] | |
Hier es dach ende nacht gelijc lanc
Van twaelf uren sonder wanc.
145
Dat achtende teken dat es een dier,
Heet scorpio ende es onghehier.
Des diers stert es al venijn ....
Daer ute dat comt den luden1)......
............2)
Omdat cout wert van naturen
150
Ende stroit venijn in corter uren.
In ruselmaent3) ontfaet haer doen
Die sonne in den scorpioen.
Elc dach es van tien scouwen4),
Elc nacht viertien gewouden.
155
Dat neghende es sagittarius,
Dat heet in dietsche worden dus:
Scutter, want dat teken sciet
Coude, dat hem die winter hiet.
Te half November comt gegaen
160
Die sonne in dit teken saen.
Sestien uren sijn een nacht,
Ende acht sijn des dages cracht.
Capricornus es een dier,
Dus heet dat tiende teken hier.
165
Vor eest boc5), achter serpent,
Dus mach hi seggen diet wel kent,
Als die boc wil eten gaen......
j. verdam. |
|