[Nummer 3]

De Eed op het Kerkhof
Een Maleis-Portugees verhaal uit 1780
B.N. Teensma

Aantekening van de redactie

Het onderwerp van het hierop volgend artikel heeft oppervlakkig bezien weinig met de Indische letteren te maken. Toch heeft de redactie gemeend het te moeten opnemen, temeer waar ze aan het begrip ‘Indische letteren’ een zo ruim mogelijke betekenis heeft willen geven. Bovendien is dit artikel bijzonder interessant en intrigerend. Het heeft indirect ook wel degelijk met de Indische letteren te maken, vooral als we ons met geschriften uit de zeventiende en achttiende eeuw gaan bezighouden.

Het Portugees-Maleis is talrijke decennia de omgangstaal geweest van de Mardijkers, Mestiezen en Kastiezen. Vooral de vrouwen onder hen waren tot in de hoogste kringen van de Europese samenleving doorgedrongen. Deze Europese samenleving was zéér Indisch, veel Indischer dan later. We kunnen bij Teensma lezen dat nog in 1780 een woordenboekje verscheen van het gesproken Portugees-Maleis, vooral ten behoeve van de ‘baren’ of nieuwkomers. Zo'n boekje moet in een behoefte hebben voorzien. Er blijkt uit dat die taal toen nog vrij algemeen gesproken werd.

De in zijn tijd befaamde geschiedschrijver dominee François Valentijn gewaagt meer dan eens van de Portugees-Maleise omgangstaal in zijn reusachtig, volumineus, achtdelig werk Oud en Nieuw Oost-Indiën (1724-1726) (maar verwijzingen staan ons nu niet ter beschikking).

Nicolaus de Graaff citeert in zijn zedenschildering de Oost-Indise Spiegel (1703) verschillende woorden en flarden van zinnen in het Portugees-Maleis door ze in de mond te leggen van dochters van aanzienlijke VOC-dienaren. Niet het Nederlands, maar het Portugees-Maleis was de taal waarin ze zich uitdrukten, de taal van hun begeleiders en opvoeders. En dat waren de slaven aan wie ze werden overgelaten. Van de vele moeilijkheden en misverstanden in de conversatie tijdens officiële ontvangsten en maaltijden, vertelt Nicolaus de Graaff met spot en verachting. In de meeste gevallen verstonden deze vaak zeer fraaie meisjes nauwelijks een woord Nederlands. Een gesprek konden ze in ieder geval in het Nederlands niet voeren. Het ‘Nokke save’ (‘weet niet’, ‘ik versta u niet’) lag in hun mond bestorven.

Teensma betreedt met zijn bijdrage een tot dusver onontgonnen terrein. Het onderwerp dat hij vanuit de taal beziet is fascinerend, misschien juist omdat we er zo weinig van weten. Onze kijk op de Indische maatschappij uit de zeventiende en achttiende eeuw krijgt er een dimensie bij.

Ten tijde van Prins Hendrik de Zeevaarder (1394-1460) begonnen de Portugezen op systematische wijze naar de zeeweg naar Azië te zoeken. In 1488 slaagde Bartholomeus Dias erin de Afrikaanse zuidpunt te ronden, en in 1498 bereikten de eerste Portugese schepen onder Vasco da Gama de Indiase westkust. Sinds 1500 bestond er geregeld scheepscontact tussen Portugal en Azië. Het doel van Lissabon was de Aziatische specerijenhandel te monopoliseren, waartoe een aantal strategisch langs de handelsweg gelegen plaatsen ingenomen moest worden. In 1510 veroverden zij Goa, in 1511 Malakka, en in 1515 Ormuz. In 1509 werden de eerste Portugese schepen voor Maleissprekende gebieden waargenomen.

In de jaren voor 1500 hadden de Portugezen langs de Afrikaanse westkust ervaring opgedaan in de omgang met aan hen onbekende volkeren, talen en culturen. Een versimpeld Portugees had zich daar tot handelstaal ontwikkeld. Deze rudimentaire omgangstaal namen zij mee naar Azië, waar zij al snel verrijkt werd met Aziatische lexicografische en syntactische elementen. Door hun steeds verdergaande vermenging met Aziatische volkeren creoliseerde deze taal in toenemende mate. In de verschillende Aziatische taalgebieden waar de Portugezen en hun afstammelingen binnendrongen, ontstonden diverse creoolse varianten van hun taal, waaronder het Maleise Portugees, alias Portaleis of Malugees.

Die taal is nooit statisch geweest, heeft nooit een officiële status genoten, werd voornamelijk gesproken, en maar zelden opgeschreven. Toen de Nederlanders zich in de 17e eeuw in de Indonesische archipel vestigden, poogden zij tevergeefs het Malugees te weren en door het Nederlands te vervangen. Maar deze taal had een voorsprong van decennia op het veel stuggere Hollands; zij lag makkelijker in het gehoor der Indonesiërs, en was flexibeler door zijn grote creoliseringscapaciteit. Het Nederlands moest zich bij die taalrealiteit neerleggen, en er voorlopig mee volstaan het Portaleis met een beperkt aantal Nederlandse termen te verrijken.

In het tweede decennium van de 18e eeuw was het Maleise Portugees nog zo vitaal op Java, dat de VOC-functionaris Abraham Alewijn er in Batavia toe overging samen met de Mardijker Jan Collé een Portugees-Nederlands woordenboek samen te stellen, dat in 1718 in Am-

sterdam verscheen onder de titel Woordenschat der twee taalen, Portugeesch en Nederduitsch. In de opdracht van dit boek constateert Alewijn dat er in Batavia twee hoofdtalen bloeien, het Maleis en het Portugees. Laatstgenoemd idioom werd door hem gekarakteriseerd als een ‘gebrooke Portugeesche taal, welke met veel Maleitsche, opgeraapte, bastaard, en gebrooke Nederduitsche woorden ondermengd is’. Daar had hij minachting voor, zodat hij in zijn woordenboek slechts standaard-Portugees opnam.

Pas in 1780 verscheen er een anoniem boekje dat het Malugees registreert. De titel ervan luidt: Nieuwe woordenschat uyt het Nederduitsch in het gemeene Maleidsch en Portugeesch, zeer gemakkelyk voor die eerst op Batavia komen. Te Batavia, by Lodewyk Dominicus, Stads-Drukker op de Tygers-Gragt, aan de West-Zyde, 1780. Dit boekje is niet onbekend, daar Hugo Schuchardt er in deel IX van zijn Kreolische Studien (Wien, 1891) ruimschoots uit citeert.

De Nieuwe Woordenschat bevat 121 bladzijden lexicografische tekst, gedrukt in drie kolommen per pagina, respectievelijk Nederlands, Maleis en Portugees. De Portugese kolommen weerspiegelen de Portaleise taalrealiteit van 1780. In de erop volgende eeuw zou die taal gaandeweg afsterven, en de nagalm ervan in het hedendaagse Indonesisch staat geboekstaafd in de 327 Portugese woorden in European loan-words in Indonesian; a check-list of words of European origin in Bahasa Indonesia and Traditional Malay (Leiden, 1983). De Woordenschat uit 1780 en de Check-list uit 1983 zijn mijlpalen langs de ontwikkelingsweg van het Maleise Portugees; zij markeren een proces van tweehonderd jaar, van bloei tot nagalm. De beide publikaties kunnen dat aftakelingsproces tastbaar, want cijfermatig aantonen, en wel als volgt:

Men leest er het afglijden van het Portugees, en het aanzwellen van het Nederlands uit af, en het geeft voor de harde kern der ‘identieken’ een dateringsgegeven. Van de 236 geregistreerde Aziatische termen uit de Woordenschat zijn er 33 niet-Indonesisch. Het geboekstaafde Malugees uit 1780 verhoudt zich dus van Maleis tot Nederlands in de woordaantallen 869:203:116, ofwel in procenten van 75:17:10.

De Woordenschat bevat tussen de lange woordenlijsten een verhalende tekst. Als voorbeeld laat ik een legende-achtig fragment volgen, waar-

aan ik de titel De Eed op het Kerkhof heb gegeven. Ik heb er een vrijwel letterlijke Nederlandse vertaling bijgezet, om deze niet makkelijk leesbare tekst toegankelijk te maken. En ook een verklarende woordenlijst.

De Eed op het Kerkhof

Woordenlijst

Kort taalkundig commentaar

Het is niet eenvoudig een taalkundig commentaar op deze complexe tekst te schrijven, daar men er zowel Portugees, Maleis als Nederlands voor moet kennen. Maar in een artikel voor een tijdschrift dat zich vooral op letterkunde richt, is een taalkundig commentaar van ondergeschikt belang, zodat ik het kort en summier zal houden.

De in dit artikel afgedrukte Malugese tekst bevat een groot aantal ongelijksoortige ingrediënten in zowel spelling, syntaxis als woordmateriaal. De spelling werd voornamelijk op het Nederlands gebaseerd, de syntaxis werd sterk door het Maleis beïnvloed, en in de woordenschat treft men naast Portugees ook veel Maleise en Nederlandse elementen aan, alsmede enkele woorden uit Indiase talen, het Arabisch en zelfs het Japans.

Voor spelling en vocabularium verwijs ik eenvoudigweg naar de bij-

gevoegde woordenlijst, waar ik terloops bijzondere aandacht vestig op de werkwoorden droemi (dormir), waarin het Nederlandse dromen vermoedelijk heeft doorgewerkt; en op pitja (fechar), waarin de bekende Maleise afkeer van de f valt waar te nemen.

De hoog-Portugese vrouwelijke substantiva op -a hebben die -a in het Malugees meestal behouden, met als opvallende uitzonderingen agoe (água) en cajoe/kajoe (casa). De mannelijke substantiva op -o kregen overal de spelling -oe, met als enige uitzondering boefra (búfalo). Het zelfstandig naamwoord kooyeer wordt zowel in de Nederlandse als in de Maleise kolom met leder/kulit vertaald, maar het is mij niet duidelijk hoe het hoog-Portugese woord couro de vorm kooyeer heeft kunnen opleveren. Liever breng ik het woord in verband met cueiro (luier). De in het verhaal genoemde kalzang kooyeer zou dan de typisch Mardijker. pofbroek kunnen zijn, die door F. de Haan in zijn Oud Batavia (p. 398 van de 2e druk) met de term muggenbroek wordt aangeduid.

Het Portaleis was een taal van infinitieven, waar men al naar behoefte een persoonlijk voornaamwoord bij kon plaatsen: eo (ik), elle/ella (hij/zij), illoter (zij). In het Portugees kent men werkwoorden van drie vervoegingen, met infinitieven op respectievelijk -ar, -er en -ir. In de tropen was de eind-r verloren gegaan. De in het verhaal voorkomende werkwoorden horen overwegend tot de eerste vervoeging, bijvoorbeeld anda, compra, discansa. Tot de tweede vervoeging horen bebé, koree, morree, en de gesubstantiveerde infinitief sabeer. Tot de derde vervoeging horen: biestie, droemi, piedie, saai, sirbies, soebie en sprimie. Een aantal werkwoorden uit de tweede vervoeging werd naar de derde verschoven: ientiendie, irgie, kriesie, nassie, parsie, podie, rakoelie, soestie en triemie.

Enkele niet-creoolse werkwoordsvormen doen veronderstellen dat het tekstfragment oorspronkelijk in het officiële Portugees was geschreven, en in een mondelinge overlevering van vele decennia zijn uiteindelijke Malugese vorm gekregen heeft. Die hoog-Portugese elementen zijn onder andere de tegenwoordige deelwoorden martjando en passando; de verleden deelwoorden moeladoe en oendidoe; de slot-s bij inclinous en sierbies (servir-se), die op het reflexieve voornaamwoord se teruggaat; en de vormen inclinous (inclinou-se) en troekoe (trocou), die op de derde persoon enkelvoud van de Pretérito Definido (Passé Défini) teruggaan.

Aan de neutrale infinitieven kon men in het Portaleis naar believen verschillende tijdscategorieën geven door er tijdsaanduidende markeerders bij te plaatsen, namelijk ste/sta (estar) voor de actualiteit; ja voor het verleden, en lo/logo voor de toekomst. Een frequentatieve nuance verkreeg men door de infinitief een keer te herhalen: bira bira, brienka brienka, olla olla. Dit laatste procédé gaat op het Maleis terug.

De werkwoordsvorm teen(g) (tem heeft zowel de betekenis van het koppelwerkwoord zijn (esta teeng loegaar oendie [...]), als van het zelfstandige werkwoord zijn = zich bevinden (ille proenta noe kal loegar ille teeng). Als relict uit de hoog-Portugese fase laat teeng zich ook een keer registreren als hulpwerkwoord van tijd: oeng cobra grandie teeng alle denter se oendidoe. Verder betekent het ook nog hebben/bezitten: lansa koempriedoe [...] teeng soea koonteentie.

Het werkwoord pas(s)a gaat in de eerste plaats terug op het hoog-Portugese passar = passeren; maar ook op het Maleise pasang = monteren. Een vergelijkbaar Portugees-Maleis homoniem is sapatoe, dat zowel schoen (Port. sapato) als zuur (Mal. sepat) betekent. De bekende kembang sepatu (hibiscus) wordt dan ook ten onrechte als schoenenbloem vertaald, wat iedereen kan beamen die wel eens de wrange hibiscusthee heeft gedronken.

Het persoonlijk voornaamwoord van de eerste persoon is in hoog-Portugees eu (ik). Voor de term met mij gebruikt die taal de merkwaardige vorm comigo, die teruggaat op het (vulgair) Latijnse cum mecum. Het Malugees gebruikt voor ik het woord eo. De vorm comigo werd verworpen; daarvoor in de plaats treft men in het tekstfragment de term koen eo (met ik) aan.

Het hoog-Portugese voorzetsel para (voor/om te) heeft in dit fragment overal plaats gemaakt voor por, als poor geschreven. Het is niet onmogelijk dat dit onder invloed van het Franse pour gebeurd is. Enkele voorbeelden daarvan zijn:

In neutraal verband worden de substantiva, zowel in het enkelvoud als in het meervoud, in hun enkelvoudige vorm gebruikt. Wanneer men echter nadrukkelijk een meervoud op het oog heeft, herhaalt men het woord een keer: alber alber (bomen), froeta froeta (fruit). Ook dit procédé is aan het Maleis ontleend.

In het hoog-Portugees kent men zowel mannelijke als vrouwelijke zelfstandige naamwoorden, en de erbij gebruikte bijvoegelijke naamwoorden moeten dienovereenkomstig in hun mannelijke of vrouwelijke vorm gezet worden. Het Portaleis heeft de verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke vormen verloren, zij het met behoud van een

aantal grillig gebruikte relicten van het hoog-Portugese model. Het Lusitaanse normbesef schrikt bij combinaties van mannelijk gevormde adjectiva bij vrouwelijke substantiva, als: toedoe banda, lansa koempriedoe, aloeng bees; of omgekeerd: aloenga dossie.

Het bezittelijk voornaamwoord van de eerste persoon, mijn, is in het hoog-Portugees meu bij mannelijke substantiva, en minha bij vrouwelijke. Van de derde persoon zijn die vormen (zijn/haar) respectievelijk seu bij mannelijke substantiva, en sua bij vrouwelijke. In de onderhavige tekst treffen wij mienja aan voor de eerste persoon, en so, soe, soea, soon voor de derde. Mienja en soea gaan terug op de vrouwelijke vormen minha en sua; en so, soe, soon op de mannelijke vorm seu. Voor hoog-Portugese normen is het combinatiepatroon van in oorsprong mannelijke substantiva met vrouwelijke persoonlijke voornaamwoorden dramatisch in gevallen als: mienja Sinjoor (mijn Heer), mienja peccadoe (mijn zonde), soe moleer soea paay (zijn schoonvader). Hoe arbitrair de vormen soe en soea gebruikt worden, blijkt uit de wèl correcte combinatie: soea moleer soe paay (zijn schoonvader), die men eveneens in deze tekst aantreft. Het in het verhaal gebruikte bezittelijke voornaamwoord van de derde persoon (hun) is illoter soe of illoter soea (hun, z'n): illoter soea cabessa (hun hoofd); illoter soea tjapeo (hun hoed).

Even grillig als soe/soea wordt ook het onbepaalde lidwoord een gebruikt, dat in het hoog-Portugees um (mnl.) en uma (vrl.) luidt. Daarvan komen in de tekst de derivaten oen, oeng en oenga voor: oen poos (een put), oen spada (een zwaard), oeng caballoe (een paard), oeng kriansa (een kind), oenga sepultoera (een graf).

In de syntaxis is het Maleis voortdurend werkzaam. Daarvan volgen nu enkele voorbeelden, die voor iedere kenner van het Maleis herkenbaar zijn:

In de vormen boenitoe oeng caballo (een mooi paard), en boenieto oen horlogie (een mooi horloge) lijkt het tussengevoegde element oen(g) niet terug te gaan op het Portugese lidwoord um, maar op het Maleise partikel jang. De Maleise syntaxis staat ook heel dicht op de achtergrond van de volgende twee zinnetjes, die de meest hybridische uit het hele tekstfragment zijn. Ik citeer het Maleis in de verhollandste spelling van de Nieuwe Woordenschat:

Ook bij de samengestelde woorden zijn de toegepaste procédé's grotendeels aan het Maleis ontleend. Enkele voorbeelden daarvan zijn:

Daarnaast vindt men echter ook voorbeelden volgens het hoog-Portugese procédé:

Een mengvorm, tenslotte, waarin men Nederlandse en Portugese woorden in zowel Maleise als Portugese syntaxis gerangschikt vindt is:

Met deze paar opmerkingen hoop ik aangegeven te hebben hoe ingewikkeld deze tekst in elkaar zit, en hoe onontwarbaar de verschillende talen erin verstrengeld zijn. Ik heb slechts een paar fenomenen ter oriëntatie aangestipt. Een uit een Malayist, een Neerlandicus en een Lusitanist gevormde werkgroep zou een taalkundig belangrijke publikatie over het materiaal van de Nieuwe Woordenschat kunnen samenstellen. Ook zouden zij een onderzoek kunnen instellen naar de herkomst en de literaire traditie van het hier aangehaalde tekstfragment.

Bibliografie