Louis Bolk
(Overschie 10 December 1866-Amsterdam 17 Juni 1930).

Louis Bolk werd 10 December 1866 geboren te Overschie, waar zijn vader een betrekking bekleedde bij de gemeentelijke administratie. Na een M.U.L.O. school te hebben bezocht doorliep hij twee klassen van de H.B.S. te Schiedam, om vervolgens naar het inmiddels aldaar geopende Gymnasium over te gaan. Ook dit zou hij echter niet ten einde toe volgen, want toen zijn illusie geneeskunde te studeeren door de opheffing van het Rijkssubsidie voor de opleiding tot officier van gezondheid voorloopig niet te verwezenlijken was, ging hij van de vijfde klasse uit voor notaris studeeren. Hij kreeg zijn opleiding tot dit ambt bij Notaris Rand te Waalwijk en slaagde in Augustus 1888 voor het candidaat-notarisexamen. Inmiddels was de fortuin hem in zooverre gunstig, dat hij toch nog de kans kreeg aan zijn oorspronkelijk verlangen, de studie der geneeskunde, te voldoen. In September van hetzelfde jaar werd hij te Amsterdam als student ingeschreven.

Het verloop zijner studiën werd vooral hierdoor gekenmerkt, dat hij al spoedig gelegenheid vond van zijn wetenschappelijke begaafdheid te doen blijken, want bij de beantwoording van een prijsvraag omtrent den oorsprong en de uitbreiding der zenuwen, die zich in de onderste extremiteit van den mensch vertakken, verwierf hij de gouden medaille. Het was zijn eerste schrede op het gebied, waarin hij tot het einde van zijn leven onafgebroken werkzaam zou blijven: de anatomie. In aansluiting bij dit eerste succes werd hij assistent bij den toenmaligen anatoom te Amsterdam Prof. Ruge en van dit oogenblik af verschenen regelmatig belangrijke publicatiën van zijn hand.

In October 1896 werd hij tot arts bevorderd en toen korten tijd daarna Ruge den Amsterdamschen leerstoel voor dien te Zürich verwisselde, volgde in Februari 1898 na veel meeningsverschil en strijd zijn benoeming tot hoogleeraar, welk ambt hij den 2den Mei aanvaardde met een inaugureele rede: ‘Over de morphotische eenheden van het menschelijk lichaam’.

Tot aan zijn dood in 1930 heeft hij met onvoorwaardelijke overgave van al zijn krachten en talenten dit professoraat bekleed en het heeft in den letterlijken zin van het woord zijn leven vervuld.

Bolk bleef ongehuwd. ‘Ik kan mijn aandacht niet verdeelen’ was zijn uitgangspunt, en inderdaad is geen huwelijkstrouw oprechter geweest, dan die, welke Bolk met zijn ambt en zijn wetenschap verbonden hield.

Veel bewogen naar buiten is zijn verdere loopbaan niet geweest; hij was en bleef in Amsterdam tot het einde toe. Zijn bijzondere verdiensten werden spoedig erkend. Na den dood van T. Zaayer in 1902 bood de Leidsche Universiteit, die hem kort tevoren het doctoraat ‘honoris causa’ in de geneeskunde verleende, aan Bolk haar vacanten leerstoel voor anatomie aan, maar hij bedankte en verzekerde zich

hiermede den bouw van het nieuwe, door hem zelf ontworpen, laboratorium, dat hij in 1909 betrekken kon. In 1903 reeds werd hij tot lid gekozen van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen, waarvan hij tusschen 1920 en 1927 secretaris was; in 1905 reikte hem het Amsterdamsch Genootschap voor Natuur-, Genees- en Heelkunde de Tilanus-medaille uit, terwijl eenige jaren voor zijn dood door de Akademie van Wetenschappen in Zweden hem de gouden Retziusmedaille werd toegekend. De Nederlandsche regeering huldigde zijn verdiensten door hem te benoemen tot ridder in de orde van den Nederlandschen leeuw en tot Commandeur in de Oranje-Nassauorde.

Het terrein van Bolk's wetenschappelijken arbeid maakt het moeilijk de beteekenis daarvan in een jaarboek als dit, anders dan in enkele hoofdlijnen uiteen te zetten.

Wie zijn levenswerk overziet wordt allereerst getroffen door de enorme productiviteit. Tusschen 1894 en 1929, in vijf en dertig jaren dus, verschenen niet minder dan 179 verhandelingen onder zijn naam. Nagenoeg alle zijn zij het resultaat van eigen zelfstandig en oorspronkelijk onderzoek, vele zijn zeer omvangrijk, en zich herhalen deed hij uiterst zelden. Getuigen de onderwerpen zonder twijfel van een zeer veelzijdige belangstelling, het kost weinig moeite vast te stellen, welke problemen hem in het bijzonder hebben geboeid en langeren tijd bezig hielden. Naar tijdsorde gerangschikt zijn het de volgende: de segmentale anatomie van den mensch; de morphologie en physiologie der kleine hersenen; het gebit en het complex van vraagstukken, dat hij als ‘het probleem der menschwording’ placht samen te vatten. Daartusschendoor verschenen vrij regelmatig verhandelingen op het gebied der Nederlandsche anthropologie en bovendien een onnoemelijk aantal geschriften van meer incidenteelen en casuistischen aard, voor een goed deel de anatomie der primaten betreffend, doch overigens over zeer uiteenloopende onderwerpen.

Zijn meer uitvoerige onderzoekingen, hierboven genoemd, hebben bij alle verscheidenheid van onderwerp dit gemeen, dat zij een schat van detailarbeid en zorgvuldige waarneming bevatten en bovendien getuigen van sterke verbeeldingskracht en groot synthetisch vermogen. Loutere mededeeling van feiten gaf Bolk geen bevrediging. Hij was een uiterst scherp waarnemer, een onvermoeid verzamelaar van materiaal, maar de feiten hadden alleen beteekenis voor hem, als zijn geest ze kon heffen op hooger plan, in het verband der algemeene denkbeelden en levensproblemen, die hem onafgebroken bezighielden. Een en ander voerde hem tot menige stoute conceptie, waarvan de blijvende waarde problematisch moge zijn, dit neemt echter niet weg, dat zijn persoonlijke opvatting en de daardoor beheerschte, meestal buitengewoon heldere structuur zijner geschriften de lectuur ervan steeds boeiend en leerzaam maken.

Bolks onderwijs had een grooten roep en terecht. Het was glashelder en apodiktisch. Dit laatste in heel sterke mate. Ook als hij in zijn college's de problemen invlocht, die zijn eigen onderzoek be-

heerschten, hetgeen hij gaarne deed, werd alles voorgedragen met zoo groote verzekerdheid, dat niemand gewaar werd, dat het zijn eigen problemen waren.

Zijn praktisch onderwijs in de snijkamer was gekenmerkt door zijn vaak zeer nadrukkelijk en temperamentvol geuite behoefte aan tucht, ook in het uiterlijke. Maakte hem dit bij niet weinigen zijner studenten gevreesd, de eerbied en de bewondering, die allen hem toedroegen was er niet minder om.

Dezelfde behoefte aan uiterlijk waarneembare tucht en nauwgezette plichtsbetrachting kenmerkte hem ook als leider van het laboratorium en van zijn onmiddellijke medewerkers. Voor menigeen bleek dit te zwaar, maar wie zich zijn tyrannie, want daarop leek het inderdaad, met volharding getroostte, vond op den duur in het door hem dagelijks gegeven voorbeeld een leerschool des levens van onberekenbare waarde.

Bolk werkte altijd. Zijn leven was verdeeld tusschen het laboratorium en de eenvoudige kamers, die hij bewoonde, maar hij werkte in beide even hard. Aan iets anders leek bij hem weinig of geen behoefte te bestaan. In elk geval was hij er volkomen aan onthecht. Zoodoende was zijn leven eenzaam en naar buiten afgesloten. Hij zelf beschouwde dit als de noodzakelijke consequentie van zijn ingeschapen aard. Onomwonden heeft hij dit te verstaan gegeven op den 2den Mei 1922, den dag, waarop zijn vijf en twintigjarig ambtsjubileum - door zijn vrienden uit angst, dat hij het anders niet beleven zou, een jaar te vroeg geplaatst - feestelijk werd herdacht.

Nadat toen vele autoriteiten Bolk's groote verdiensten voor de Universiteit hadden in het licht gesteld en hem voor de volledige overgave aan zijn taak hadden bedankt, nam de jubilaris zelf het woord. ‘Men heeft hier gereleveerd’, zoo sprak hij, ‘hetgeen de Universiteit aan mij zou te danken hebben, mag ik nu de aandacht vragen voor hetgeen ik persoonlijk te danken heb aan de Universiteit. Ik kan dit niet beter uitdrukken dan door te zeggen: voor menschen van mijn natuur zijn er maar twee plaatsen in de wereld: in de woestijn of aan de Universiteit!’

Hem als mensch nader te komen was daarom, behalve voor 'n paar oude getrouwe vrienden, niet gemakkelijk. In het bovenstaande is reeds aangeduid, dat hij in de laboratoriumsfeer niet geneigd was zijn meest beminnelijke zijde buiten te keeren. Wie echter langer dagelijks met hem verkeerden wisten, dat hetgeen wel eens onaangenaam in hem leek een soort façade was, waarachter een bovenal edele rechtschapen en trouwe ziel schuil ging, die een diepen eerbied voor het leven had en de bovenmenschelijke kracht bezat in volkomen resignatie te aanvaarden al wat het hem oplegde aan plichten en leed en ellende. Immers was hij veeleischend voor wie in zijn dienst stonden, voor hun belangen stond hij op de bres, persoonlijk, en hij duldde daarbij nauwelijks medewerking of hulp. Was hij streng, hij was volmaakt eerlijk en rechtvaardig.

Buiten ambtelijk verband was hij, de weinige malen, dat zich dit

voordeed, joviaal, vriendschappelijk en gezellig, zoodra hij zeker was van zijn omgeving. Dan kwam zijn zin voor humor en onbedwingbare plaaglust, met 'n enkel fijn sarcasme gekruid, naar buiten, terwijl zijn spontane en gracieuse hoffelijkheid hem stempelde tot den geboren ‘ami des femmes’.

Was Bolk door zijn geest een waarlijk groot man en door zijn sterken wil en nobelen zin een groot mensch, het geheel van zijn leven heeft iets heroïsch gekregen door de tragiek van het einde.

Op het hoogtepunt nog van zijn kracht, hij telde 53 jaren, heeft hem de ellende getroffen: de vreeselijke ziekte, die hem onmiddellijk een zware invaliditeit bracht en hem meer dan tien jaren lang den dood in de oogen deed zien. Voorbeeldig en heldhaftig heeft hij dit lot gedragen. Langzaam, tergend langzaam is hij gesloopt, lichamelijk in litterlijken zin afgebroken. Hij heeft geen klacht gelaten, geen zucht geslaakt, ja het was of het bittere en harde leed, dat hij te dragen had, zijn gemoed eerder verzachtte.

Wie bij hem kwam waagde het niet, uit diepen eerbied en ontzag ook maar een zweem van medelijden te laten doorschemeren... er werd gegekscheerd, er werd over wetenschappelijke zaken gesproken, er werden plannen gemaakt. Hij aanvaardde het leven, zoolang en zooals hij het had en zag den dood recht in het gezicht.

In de wetenschap, die hem lief was, zal in binnen- en buitenland zijn naam blijven voortleven als van een der waarlijk grooten. Van hooger waarde echter dan deze rechtmatige wetenschappelijke glorie blijft voor hen, die ervan getuige waren, zijn moreele kracht tegenover leven en dood.

J.A.J. Barge

Lijst der voornaamste geschriften