Iets Omtrent die Volksoorlewerings van die S.A. Bantoe.

III. Idiome, spreekwoorde, raaisels.

ALLE Bantoetale besit 'n ware skat van idiomatiese uitdrukkinge, spreekwoordelike gesegdes, spreekwoorde en raaisels. Dis 'n reeks gedagtes wat uit die volksmond vloei en in één of in slegs 'n paar frases kernagtig in min of meer gekunstelde en geykte vorm uitgedruk is. Ons noem hulle gemakshalwe volksidioom. Hoe groot daardie skat is begin ons eers nou, by wye-omvattende en diepergaande studie van die Bantoetale te besef: en hoe lewend daardie skat is merk ons eers goed as ons 'n tydjie in noue kontak met een of ander Bantoe-stam kom, en hoor hoe veelvuldig sulke uitdrukkinge in die daelikse taal van die gewone man gebruik word, hoe hulle aantal steeds aangroei, hoe hulle toegepas en verwerk word en uit mekaar uitvloei in altyd nuwe vorme wat dan weer toepassing vind op nuwe toestande, of voortkom uit nuwe beskouinge van ou-bekende toestande. Dit is 'n skat waarvan alle Suidafrikaanse Bantoetale omtrent eweveel het, en wat vir 'n groot deel gemeen is aan almal. Waar ons hier later, deels vir gemak en deels om plek te bespaar, vir elkeen van die drie kategorieë, waarin ons die volksidioom verdeel het, slegs uit twee tale voorbeelde aanhaal, moet dit nie die indruk wek dat ander tale minder of minder goeie voorbeelde van dieselfde kategorie sou kon gee nie.

Vier punte sal, hoop ons, die leser tref by die nagaan van die volgende voorbeelde. Ten eerste, dat dit moeilik is om 'n skerp skeidslyn te trek tussen idioom, spreekwoordelike gesegde, en spreekwoord, en, in minder mate, om die raaisel skerp van die spreekwoord te onderskei. Ten twede (en hiervoor gee ons die oorspronklike teks, 'n letterlike vertaling, en 'n vrye vertaling, of waar nodig 'n verklaring), dat die taal dikwels argaïes, meestal nogal erg ellipties en gedronge is, soos juis by die kernagtige saamtrekking van die volkswysheid pas. Ten derde, dat dit dikwels moeilik gaan om 'n ekwiwalent in een of ander nie - Bantoe-taal, bv. 'n Europese, te vind, en dat dit maar min geluk om 'n juiste parallel vir die frase te kry. Dit hoef ons nie te verwonder nie: want, hoewel die lewensfeite en -beskouinge van alle volke in hooftrekke tot 'n seker mate tog ooreenkom, is die feite en die beskouinge in besonderhede so verskillend, dat dit nie gaan om die een in die ander as dit ware te vertaal nie. Tog is dit in enkele gevalle moontlik om letterlike ekwi-

walente vir een of ander Bantoe-spreekwoord in een of ander Europese taal te vind, en dan moet ons onsself afvra of ons hier met 'n oorspronklike Bantoe-volksidioom te doen het of dat ons die treffende gelykenis aan Europese kontak met die Bantoe-stamme moet toeskrywe. Ten vierde wil ons wys op die min of meer sieniese gees wat in baie van die spreekwoorde ens. skuil. Ook dit moet ons nie verwonder nie: want die Bantoe, eweas die meeste primitiewe volke, is tegelyk diep-religieus en, soos dit in die rake Engelse uitdrukking heet: ‘of the earth earthy’, tegelyk onnosel as 'n jong kind en skrander às 'n ou man, tegelyk hoog emosioneel en doodnugter.

Voordat ons tot die voorbeelde oorgaan moet ons eers nog 'n kort woord sê oor elkeen van die kategorieë afsonderlik. By die idioom sal dit in die oog val dat daar veel verwysing gemaak word na die natuurlike funksies van die menslike liggaam. Ons kan nadruk lê op daardie woord natuurlik, en dit met 'n paar uitsonderinge, as reël aanneem dat aan wat natuurlik is by die Bantoe g'n skaamte kleef nie, en dus ook g'n literariese of ander preutsheid aan verbind is nie. Die lewensfeite, van watter soort ook, word deur die natuurmens met kinderlike eenvoud waargeneem en bespreek. Dit wil nie sê dat daar vir die Bantoe g'n grenslyn tussen fatsoenlike en onfatsoenlike uitdrukkinge bestaan nie; dit wil alleen sê dat die grenslyn op 'n ander manier getrek word as by ons wittes.

In verband met die spreekwoorde wil ons nog daarop wys, dat hoewel sommige daarvan duidelik genoeg van betekenis is, daar baie is waarvan die betekenis eers gladnie uitkom nie, soos dit ook o.m. blyk uit die betekenis van die naam van die spreekwoord, bv. in Thonga of Zulu (shi-ga, isa-ga*)). Die betekenis is dan ook dikwels taamlik diep verberg, en van 'n diepsinnige amper spitsvondige gehalte.

In verband met die raaisels verdien aangehaal te word, dat daar by verskillende Bantoe-stamme raaiselspelletjies bestaan: een persoon vra 'n raaisel aan die ander: weet die twede persoon die antwoord op die raaisel nie, dan moet hy dit koop, (die seSotho uitdrukking is dan ook go rêka nyêpô, ‘'n raaisel koop’), deur aan die eerste persoon 'n raaisel te vra wat hy nie kan raai nie en hom die antwoord daarop mee te deel: dan eers kry hy die antwoord op die raaisel wat hy nie kon raai nie.

En nou die voorbeelde.

G.P. LESTRADE.