Totius se Lewensbeskouing soos Weerspieël in Sy Gedigte.
(Vervolg en slot.)

DIE Unie-kontrak het Totius teleurgestel en verbitter. 'n Opgekropte gemoed bars los. Weg met die vergewensgesindheid. Laat die wêreld weet watter onmenslikhede gepleeg is. Skrynend bitter is die ‘Unielie’, nie alleen teenoor die vyand nie, erger nog teenoor die s.i. swakkelinge wat die geeskrag mis om hulle ideale te handhaaf.

Die gedig moet in sy geheel gelees word om die verregaande verbittering te besef.

Ook in die ‘Verse van Potgieter's Trek’ kan Totius die kreet van pyn en die verwyt aan die veroorsaker daarvan nie onderdruk nie. In ‘Weg van die See’ gaan hy hom heeltemal te buite aan haat.

Aanhoudend keer hier ook sy gedagtes terug na die marteling wat die trekkers op rekening van die barbare ondergaan het, maar ons kry in die

reeks gedigte hieromtrent tog weinig indruk van gevoelige inlewing; die geestelike stryd vir volksideale is vir hom veel meer saaks as die bykomstige moeilikhede met die oerwêreld. Slegs in ‘Drie Kindertjies’, en minder in ‘Vegkop’ tril die tragedie van die bloedige moorde. Origens kry ons wel impressionistiese plastiek (vgl. ‘Moselekatse’, ‘Die Swarte Halwemaan’), maar weinig innige lieriek.

Egter oortref in hierdie bundel die ligstrale die skaduweeplekke aansienlik, en dis ook die strekking van die reeks. Die dwingeland en die barbaar is gate langs die pad, en die pad self - die ontginning van Afrika - en sy bewandelaars - die ontginners - is hoofsaak. Die skatte van die ‘Donkere Afrika’ lê verborge, totdat ‘'n lig bestendig’ in die persoon van Potgieter met ‘sy roer, sy os, sy wa, sy Boek’ dit vir die wêreld gaan ontgin.

Geesverwant, en op kunsgebied beter geslaag, is ‘Die Vlakte’. En dan in ‘Potgieter’ gee hy die verheugende voorspelling van die bloei van die Afrikaanse nasie.

In ‘Ragel’ word die weemoedstemming sterker heersend. Dikwels moet die vyand dit hier ontgeld. Die karavaan van Jakob word beskryf.

Veral in die derde gedeelte vier hy sy bitterheid bot, b.v. as hy die kampsisteem vergelyk met die kindermoord van Herodes (bl. 67). In simboliese trant sinspeel hy later ook op die hebsug van die onderdrukker, waar hy die vrouens vergelyk met die rotsblokke wat die fondament van die breekwater vorm, en die Engelse met die see wat hulle ten onder druk.

Plek-plek sit sy verbittering sy verbeelding op hol, en hy verval in onbesonke beskuldigings. Selfs al het 'n geval soos onderstaande afsonderlik voorgekom, is dit taamlik kras om dit so hatelik te veralgemeen:

Maar dit is almal veiligheidsbuise om die gisting van sy gemoed af te lei. Fundamenteel glo hy nog aan die uiteindelike seëviering van sy nasie.

In ‘Trane’ skitter die immerflikkerende hoop sterker, en kort daarna lui dit:

Maar die moedige opbeurgees is aan verslap. Skerp word in ‘Trekkerswee’ die kontras getrek tussen vammelewe se deugde en vandag se verslegting. Pragtig verheerlik hy die boeregeslag van die oerdae van die trek.

Raak-eenvoudig ook skets hy die ou Afrikanerdeugde in die bruilofslied:

Nommer VI op bl. 49 gaan in dieselfde trant deur:

Maar nou is alles verander. Die wêreldse goudstad het opgespring.

Vertwyfeling klink uit Gert se woorde as hy die vrede-nuus verneem:

Die tragedie loop op 'n end. Sy vrou is dood, Willem vervreem, en Dina gaan in die goudstad haar verdelging tegemoet. Soos reeds in ‘Unielied’, vind die gemoed van die skrywer hier uiting in honende ironie. Bitter klink die konsiliasielied van Dina (Deel II, X):

Uit die Unie-feeslied klink dieselfde gees.

Onverwurgbaar stoot selfs hier die optimisme sy kop boontoe. Die Heer kan mos nie sy volk in die vernedering versaak nie, en selfs ‘Trekkerswee’ sluit op hoopvol akkoord. Dina keer tot haar vader terug, en hy begroet haar met die woorde:

Aldus kom Totius nooit daartoe om sy ideale as hopeloos verlore te verklaar nie. Liewers onttrek hy hom geheel aan die politieke modderplas en wy hom aan godsdienstige sake.

Godsdiens.

In die huislike kring van die bodemvaste godsdienaar, ds. S.J. Du Toit, het die religieuse lewensbeskouing so natuurlik met Totius opgegroei soos die hare op sy hoof. In sy vroeër lewe is dit in hoofsaak die volkskwessies waarby die religieuse inbors te pas kom. Dis godsvertroue wat die kamplyer opbeur. Die Heer het dit mos so gewil.

En die Heer sal uitkoms bring. Die kindjie in die kamp word wanhopend:

Mooi ook word die geloof aan 'n goddelike bestiering uitgedruk in ‘Mag en Reg’:

In ‘Potgieters Trek’ is dit ook die Heer wat die voetstappe van die trekkers lei. By die intrede in die onbekende keer hulle tot God om leiding (‘Die Vlakte’) en alle voorspoed is aan hom te danke ((‘Vegkop’). In die slotvers, soos later in ‘Ragel’, vind die digter in die lotgevalle van sy volk dadelik 'n aanknopingspunt met Bybelse gebeure.

Dat Totius die lydensgeskiedenis van Ragel as veraanskouliking van sy volksgebeure sien, spreek weer van 'n deur godsdiens deurtrokke siel. Die Heer alleen kan vir Ragel in haar onbeskryflike smart troos. ‘Ragel die ween ontrooslik’, maar:

Tog is dit opmerklik dat Totius nie verval in weerlose, willose aanhanklikheid aan die beskerming van God nie. Steeds maak hy beroep op die innerlike deug van die volk self, soos b.v. in ‘Die Breekwater’, ‘Trane’ ens., waar g'n sprake van geloof is nie.

In ‘Trekkerswee’ vind ons die gees van ‘Ragel’ terug. As oom Gert sy plaas verkoop, kry ons weer die Bybel-beeld. (bl. 46.)

En as die wêreld steeks word, soek hy troos in heilige onderhoud:

In haar verslegting word Dina ook deur die mistieke invloed van 'n kerkdiens tot inkeer gebring (bl. 90-91), en hierop volg die versoening wat vir Gert voorbode is van God se verheffing van die Afrikanervolk:

In ‘Wilgerboombogies’ bespeur ons die eerste spore van die meer liriese godsdiens, van die in verband bring van eie gewaarwordinge met die geloof. ‘Afskeid van die Oue Jaar’ (bl. 15) lewer 'n mooi voorbeeld. In die beskouing van die lewe word elke dag 'n blad van ‘daardie boek waarin Gods raadslag staan’, en met elke blad wat omgeslaan word, kom hy nader aan God.

In die volgende gedig huldig hy die versoeningsdood van Jesus, en in een van die jongste stukke, ‘Waar is 'n lot...’ (Du Pl., bl. 166), kom hy op dieselfde onderwerp terug:

Naas die godsdiens-in-die-lewe verdiep Totius hom ook, eers terloops, later meer, in abstrakte filosofies-metafisiese beskouinge. Deurgaans heers daarin 'n fyn humoristiese berusting in die verganklikheid van die aardse lewe. In ‘Wilgerboombogies’ kry ons dit al in ‘Alle Vlees is Gras’. In ‘Ragel’ vermeerder die aantal, veral in die tussensange. ‘Die Weg’ gee 'n moraliserende beskouing van die regte pad van die deug en eindig met die tiepiese berustingsgees:

‘Die Staf’ is weer 'n verheerliking van innerlike deug:

en dieselfde tema vorm die grondslag van die ‘Herderslied’.

Eers in die ongebundelde gedigte wat deur Du Plessis opgevat is, kom die ernstige religieuse filosoof op dreef. ‘In die Nag’ herinner aan ‘Alle Vlees is Gras’. Alle aardse belange is ydel. Die vreugde van weleer is onherroeplik, en die hoop op die toekoms onbereikbaar. 'n Mens moet die hele gedig lees om die allegoriese betekenis daarvan ten volle te waardeer. Hier haal ons slegs 'n paar belangrike passasies aan om die rigting aan te dui:

Maar naas die verganklikheid van die materie stem die geloof in 'n salige hiernamaals hom hoopvol.

Laat ons van die onderwerp afstap met die tiepiese stukkie, ‘Ek graaf met my gedagtes’:

Van die psalmvertalings as tolk van Totius se verdieping in die sielelewe het ons reeds gewag gemaak.

Natuur.

Die natuurwêreld is 'n organiese bestanddeel van Totius se bewussynsfeer. Om die oorvloedige oes van stof wat hierdie onderwerp oplewer handelbaar te maak, sal ons die digter se verhouding tot die natuur, hetsy enigsins willekeurig, in twee onderafdelinge indeel.

a) Natuurplastiek.

Ons het reeds opgemerk dat geheel suiwer natuurbeskrywing by Totius feitlik nie voorkom nie. Tog kry ons, veral waar hy die natuur verpersoonlik, mooi plasties-lewende prentjies waar ons die sienersoog van buitegewone viesie bemerk. Daarby onderskei ons 'n afsonderlike klein maar nie onbelangrike groep - die natuurbeskrywinge gedrenk in stemmingsnarmonie, wat in die verhalende gedigte ingelas is.

Een van sy eerstelinge op natuurgebied, ‘As die Dag gaan Sterwe,’ een van die weinige suiwer natuursbeskrywinge, is reeds tiepies van die siening in die inhoud en die tekort in die uitwerking. Onbeholpe klink die veelvuldige sinsverdraaiinge, b.v.:

Desnieteenstaande is die skildering in aangehaalde reëls fris beeldend.

Ook uit vroeër jare dateer ‘Die Storm’. Die eerste vers is plasties feitlik volmaak, en ritmies baie beter as elders.

Later verse lewer mooi voorbeelde van stemmingsanalogieë:

Nae bloedverwant is ‘Die Pelgrim’ uit ‘Wilgerboombogies’. Lig, vlugtig soos die wind self, wieg die ritme en die beeld:

Terselfder jare verskyn in ‘Fac et Spera’ ‘Die Ondergaande Son Lê Aan’, 'n aantreklike verpersoonliking van die natuur, wat later in ‘Kinderversies’ opgeneem is.

In ‘Ragel’ sluit ‘Stof’ en die ‘Sterretjie’ by hierdie reeks aan. In verband met hierdie bundel verdien ook aanhaling wat vir my een van Totius se momente van grootste verhewendheid is, al kom dit voor in 'n ander onbelangrike stuk - ‘Om Siek te Wees’. Hy treur oor die vrouens wat in die kamplyding omgekom het.

In ‘Trekkerswee’ is die enige meldenswaardige gedig onder hierdie rubriek die aanvangsgedig van die derde deel, waar die koppies van die Rand vergelyk word met akkers waar die Heer sy goudsaad ingeploeë het. Eg Totiaans is weer die slot:

met sy weerklank aan die end van die bundel:

‘Te Snel’, in ‘Kinderversies’ opgeneem, verdien melding weens die epiese bespieëling wat daaraan vasgeknoop is:

Soortgelyk is ‘Verheug-Bedroef’ uit ‘Wilgerboombogies’:

Een van die mooiste stukkies van ‘Trekkerswee’ - die lentelied van bl. 22 sluit ook met 'n prekie:

Die skrywer se laaste belangrike natuurgedig, die ‘Sonneliedjie’ van 1919 (Du Pl., bl. 138), vertoon die gewone kenmerke, en tewens is hierin sy versomberende stemming merkbaar:

Stemmingsharmonie.

Eg Totiaans is die paar voorbeelde van intieme natuurstemmingsharmonie. Luister hoe hy in die seegeruis 'n sug van medelyde met die balling hoor, of kyk hoe die ontroofde burger by sy tuiskoms op sy omgewing reageer:

Elke natuurvriend sal ook met Totius meeleef in die impressionistiese stemmingsgedig, ‘Die Wind het My die Spraak Gebrag’ (‘Wilgerboombogies’), en in boaangehaalde slotgedig uit ‘Trekkerswee’ en in ‘Sonneliedjie’ spreek dieselfde gees.

b) Natuursimboliek.

Na die meer plastiese uitbeelding van die natuur kom ons tot die meer doelbewuste natuursimboliek, waar die natuurtonele die digter se gedagtes na analogiese gebeure in die menselewe stuur, of waar 'n eenvoudige natuurtoneel opsetlik gebesig word om 'n meer komplekse begrip te veraanskoulik of te verduidelik.

Een van die eerste stukke in hierdie afdeling sluit onmiddellik by Gezelle aan, nl. ‘Waarom Beef die Biesie so?’ Tog is daar in Totius se verdere simboliek iets eienaardig-selfstandigs, wat die verskil tussen die kunstenaar Gezelle en die essensiële mens Totius aan die dag bring. Die simboliek is by die Vlaming meer 'n bysaak van nou en dan, by Totius is dit hoofsaak, dit is die ware wese van die natuur. M.i. is die verskil in opvatting grotendeels deur twee omstandighede ontwikkel: a) die meer direkte aanraking met nasionale roeringe, en vandaar die intenser houvas wat die volksgebeure op sy lewensbeskouing het; en b) sy meer swaartillende introspektiewe geaardheid.

In die eerste bundel kry ons reeds 'n paar op hierdie gebied hoogstaande gedigte. Die digter is ontroer deur die onedele behandeling waaraan die vrouens in die kampe blootgestel is. Hoe om die toestand op plastiese wyse voor te stel? Hy soek 'n eenvoudige, aanskoulike natuur-analogie, en die tragedie van die geskonde vrou sou beswaarlik duideliker aangegee kan word as in ‘Die Howenier’, waarvan die slotvers lui:

Elkeen het wel eens gesien hoedat 'n boer 'n boom met voëlnessie en al omkap, en sal vir hom kan voorstel die teleurstelling en daaropvolgende aanhougees van die voëlmoedertjie, en die, laat ons dit onverskillige gevoelloosheid noem van die boer, en daar het jy om so te sê die Boer-Brit-verhouding ‘in a nutshell’. Daarna sal die leser wel in staat wees om die allegoriese krag van ‘Die Besembos’ ook te waardeer.

‘Vergewe en Vergeet’, eers in 1917 gedig, maar weens die regstreekse verband later in die nuwe druk van ‘By die Monument’ ingelyf, is 'n prageksemplaar van diepdeurvoelde en aangrypende allegoriese krag, des te meer weens die eenvoudig-verhewe diksie. Brit-ossewa pynig onverskillig-gevoelloos die kind van die Afrikaanse bodem, die Boervrou-doringboompie.

'n onverbeterlike uiteensetting van die nasionale aangeleenthede.

Ons het terloops daarop gewys hoedat die Ragel-simbool passende tolk is van Totius se volksgevoel. Dieper, egter, is die smart van die Afrikaanse Ragel. Ragel sterf in die soete wete van Jakob se bysyn en liefde,

Ragel sterf met die troos van Benjamin se lewe, maar

Die tragedie is oorweldigend, maar van die nagedagtenis aan 'n nobele wese gaan deur die eeue 'n besielende invloed uit, in Palestina en in Afrika. (bl. 65):

Die gees van die afgestorwe vind in altwee gevalle rus en troos in die wete van 'n ryk nakomelingskap. (bl. 80).

So ook word die treurende Afrikanervrou getroos:

Naas die Bybelse analogieë kom daar ook nog 'n paar algemene suggestie-verskynsels voor. Die digter vertel van Ragel en Jakob by die put. Hy word getref deur die gulle onuitputlikheid van die put, en spontaan verrys in sy bewussyn die gedagte aan die gulheid van die Afrikaanse vrou, wat in verregaande selfverloëning oorgaan.

Enigsins verwant is die toepassing in die ongebundelde ‘Op die Nuwe Maan’ van 1919 (Du Pl., bl. 140), waar die son vir hom gelykstaan met die moeder, wat trots ondankbaarheid haar gehele kragte aan haar dogter wy.

‘Die Breekwater’ staan in minder direkte verband met die verhaal, maar die toepassing is ewe raak. Die fondamentblokke van die breekwater versink in die grond.

In ‘Trane’ is die vrou weer onderwerp van die vergelyking, hierdie slag in taamlik klein besonderhede uitgewerk.

Ons sal van die politieke simbool afstap met 'n waardering van die treffende tent-simbool uit ‘Trekkerswee’. Die wa en tent is ewebeeld van die Boer en sy vrou, en vandaar simbool van al die edelste hoedanighede van die boerevolk.

Voel U nie watter volheid van betekenis in die ‘stemmig-tevrede fladdering’ van die tentseil opgesluit is nie?

In verband hiermee sou ek graag nog effens opmerksaam daarop maak hoedat Totius voortdurend die ossewa as verteenwoordiger van die trekkerslewe en die trekkersideale beskou. Ons kry dit in die ‘Lied van die Ossewa’, in ‘Die Ossewa’ uit ‘Potgieters Trek’ en in ‘Die Os’ uit dieselfde bundel. In ‘Donkere Afrika’ kom die trekker met ‘Sy roer, sy os, sy wa, sy Boek’, en in ‘Die Vlakte’ is die sweepslag van die ossewa aankondiger van 'n nuwe lewe.

Onder die liriese gedigte neem die simbool eweneens sy plek in. Uit die ‘Verse van Potgieter's Trek’ is die ‘Trekkerslied’ vir ons van eienaardige belang. Die beeld van die lewe as 'n pad is stereotiep verby. Tog meen ek te kan aantoon dat dit by Totius meer as retoriek is, dat dit spontaan-gevoelde assosiasie is. Ten eerste kom die beeld herhaaldelik voor - in ‘Trekkerslied’, in ‘Die Weg’, in ‘Die Paadjie Dof en Klein’ en in gewysigde vorm in ‘Stroom van die Tyd’. Ten twede is dit 'n Afrikaanse pad, met al die besonderhede waar die skrywer persoonlik kennis mee gemaak het. Die ‘Trekkerslied’ is wel die beste voorbeeld:

Wie anders as Totius sou ook hieraan gedink het:

of:

‘Die Weg’ is minder aanskoulik, en verdien melding alleen weens die opmerklike aansluiting met die twede vers van ‘Trekkerslied’:

‘Die Trein van die Lewe’ is onbelangrik behalwe as skakel in die ketting, en om die Totiaanse humor van die slot.

Oorspronklike siening kry ons weer in ‘Die Paadjie Dof en Klein’. Dit is weer eg Totius om so aan peins te gaan as hy dink aan die wandelaar wat in die woesteny 'n verlore endjie pad raakloop.

Veral in ‘Wilgerboombogies’ is die liriese simbool in die oog vallend. Volgens die tietel word die gediggies beskou as takkies van 'n treurwilgsimbool van die smart - geplant op die graf van sy vader, sy broer en suster. In die eerste gedig, egter, is sy vader die boom wat aan afsterf is hyself die spruitjie wat voortgeplant word. Tussen die legio van doodsbeelde in die literatuur tref veral hierdie vers met sy deurvoelde assosiasie.

Lieflik vertolk hy daarop sy eie lewensbeskouing:

Kort daarop volg twee gedigte onder tietel ‘Ter Nagedagtenis van...’ In die eerste word die vriendlik-groetende alwynboom, voortgespruit uit doringkrans, analoog van die groot beloftes waarvan die doringkrans van Jesus draagster was.

Pragtig passend ook is die twede gedig, besonder passend, omdat hier twee onderwerpe wat vir die digter 'n intiem-innige bekoring het, verenig word - sy afgestorwe suster, en die eenvoudig-verhewe Potchefstroomse natuurskoon. Dié wilgertakkie is te mooie om nie in sy geheel te pluk nie.

Daar bly nog vir melding oor die bekende ‘Sprokie’, waar die toepassing meer algemeen filosofies is.

Dis opmerklik dat Totius hom vir die dierewêreld deurgaans so weinig gevoelig vertoon. Waar Gezelle hom naas die blomme en stroompies steeds weer opnuut in ekstase oor die koeie, perde, nagtegale, rawe, uitlaat, voel Totius meer bepaald een met die stille lewe van die natuur. In ‘Mag en Reg’, en minder opvallend in ‘Die Os’, hoor ons wel die dierevriend praat, maar origens is die beelde almal ontleen aan die Afrikaanse natuur, waarin, wat Totius se kennismaking daarmee betref, die vlakte-verskynsels oorheersend is.

Maatskaplike betrekkings.

Totius is essensieel mens. Iets oor sy houding aangaande maatskaplike verhoudings sal dus nie onvanpas wees nie, m.n. sy houding teenoor die liefde, die vrou en kinders.

Liefdesliriek kom by hom eintlik nie voor nie. Tog kry ons plek-plek aantreklike tipering van die betekenis van die ware liefde. So lui dit op bl. 39 van ‘Ragel’:

En weer:

Leuk ook is die gediggie ‘Hoe die Liefde Kom’:

Die liefdesontwaking van Willem en Dina is ook vol lewenswarme innigheid. Raak word die eerste aanvoeling aangestip:

Die verder ontwikkeling wek by die digter weer 'n natuurbeeld op. Ek dink aan die lentelied op bl. 22, gevolg deur die mooi:

Maar die ryp vrug van die moederskap dwing tog meer die digter se ontsag af as die jeugdige liefdesbloeisel. Die hele ‘Ragel’ is 'n gewyde lied ter ere van die moeder as die hoogste wat die aardse bestaan oplewer. Hy het tegelyk 'n fyn waardering van die psige van die moederinstink en van die moederskap as maatskaplike instelling. ‘Ragel’ is natuurlik die voorbeeld by uitnemendheid van sy opvatting hieromtrent.

Die verder verheerliking van die moederskap is in verband met die politieke insigte al volledig behandel.

Selfs die kind is vir Totius die embrio-moeder.

Volledigheidshalwe verwys ek hier weer na die verskillende reeds behandelde gedigte wat getuig van sy juiste inlewing in die moederpsige. Innig eg is die moeder se trooswoorde aan die kleintjies as haar eie moed haar amper begewe. (‘Daar Kom Hul’ en ‘In die Kamp’.) Goed gesien is die toewyding van die moedertjie aan ‘Dit is Nag’ uit ‘Wilgerboombogies’. Lieflik-eenvoudig ook die moederlike toewyding en sorg in ‘Sy Moeder’ uit ‘Kinderversies’, en die soortgelyke idee in ‘Op die Nuwe Maan’.

Hieruit is dit begryplik dat Totius ook 'n groot kindervriend is. Nooit spreek hy van die kleinspan as met die sagste woorde. Tog klop vir hulle meer 'n filosoofs- as 'n kunstenaars- of essensieel mensehart. Selde kry ons sulke ongemengde inlewing in die kindersiel as in die moedersiel. Uit die hele reeks kinderversies is alleen ‘Hy Mors so Graag’, en ‘Sy Speelgoed’ geheel vry van filosofiese bespieëlinge. Hy beskryf b.v. die oudjie se opstaan en môrespel, en filosofeer na aanleiding daarvan:

en as die oudjie siek is, peins die wysgeer:

Tog blyk dit uit een vers dat Totius met suiwer genot opgegaan het in die liefde vir sy kinders. Ek doel op die ontroosbare eensaamheid en onvervulde verlange wat spreek uit ‘Geen Stem en geen Antwoord’ (Du Pl., bl. 155):

Humor.

Niemand sal wil beweer dat Totius 'n forse humoris soos b.v. A.G. Visser is nie. Daarvoor vat hy die lewe te ernstig op, is hy te swaartillend. Maar steek deur die hele veld van sy geestesblomme nie die optimistiese knoppies uit nie, van die ‘bogies wat bly-treurig doen - neerhangend, maar tog hoopvol groen?’ En hoor ons nie herhaaldelik die stem van die groot wysgeer, wat die lewe sonder gemor aanneem soos hy dit vind nie? Van nature is hy meer ‘neerhangend’ en dikwels gee hy aan hierdie instink vrye teuel,

maar deur ervaring en oorpeinsing verworwe filosofie hel hy tog oor na die humor. Indien dit nie 'n logiese onmoontlikheid is nie, sou ek dit as ‘weemoedige humor’ tipeer.

By behandeling van sy politieke insigte het ek gewys op die gees wat humoristies wil wees, al is hy dit nie van huis uit nie. Daarby voeg ek nou die teer humoristiese trekkies van die liriese gedigte. Toonaangewend van sy hele humor is die bo-aangehaalde reëls van die ‘bly-treurige’ wilgertakkies. Onmiddellik sluit hierby aan die slotvers van ‘Die Oue Wilg’:

Feitlik die enigste stukkie humor in die gebruiklike sin kry ons in ‘Repos Ailleurs’, waarin die glimlagwekkende teenstelling met die onderlêende tragedie van die immer onvervulde begeerte. (‘Wilgerboombogies’, bl. 32.)

Die trek waaraan Totius sy aanspraak op die naam van humoris te danke het, is sy benydenswaardige egale standpunt teenoor die kwessie van lewe en dood. Eerste aankondiging hiervan kry ons in ‘Afskeid van die Oue Jaar’, en ‘Alle Vlees is Gras’.

Op sy onwrikbare vertroue in die lewe hiernamaals is reeds gewys. Hier word iets geëis oor sy opvatting van die aardse lewe. Eers ontmoet ons dit in ‘Die Weg’ uit ‘Ragel’. G'n vrees vir die toekoms, g'n selfverwyt oor ongedane plig, g'n traan oor agtergelate lief en leed nie.

Vgl. verder die verse wat hierbo in verband met die lewensimboliek bespreek is, en veral die berustende gees van ‘Ek Graaf met my Gedagtes’ en tewens ‘Moedeloos’:

Selfs die swaartillende Totius is mens genoeg om hier en daar ontspanning te vind in iets van ligter aard. ‘Die Kwessie’ uit die eerste jare is vol leuke kwinkslae. (Du Pl., bl. 50). Uit ‘Trekkerswee’ skiet my te binne die spitsvondigheid op bl. 20:

Dit nadat die vroulike deel van die famielie vir Willem geterg het oor sy ‘Transvaalse takhaarnoi’. Leuk ook is die dikkert-episode by die stemregagitasie (bl. 61). In ‘Kinderversies’ kry ons 'n paar geestige situasies, maar dit is selde vry van moraliserende toepassing; ek dink o.a. aan ‘Die Groot Kwessie’, ‘Sy Bol’, ‘Sy Katjie’, en ‘Hy Mors so Graag’.

Saamvatting.

Om saam te vat. Totius is vir my in die eerste plek mens, in die twede kunstenaar. Kunsskepping is vir hom g'n einddoel nie, dit is hand langer by die opbou van 'n saamvattende lewensbeskouing. Vandaar dat ons by mindere kunswaarde die grondleggende gedagtes as goeie munt kan aanneem. Hierin word ons geregverdig veral daardeur, dat die gedagtes so herhaaldelik, en in soveel verskillende maar verwante nuanseringe, en in histories onafgebroke opvolging voorkom, sodat dit wel deel moet uitmaak van die ware wese van die mens Totius.

Ons sal hier kortliks daardie grondleggende gedagtes saamvat.

Ten eerste het ons die sterk godsvertroue, uitgedruk in sy berusting in die volksleed van ‘By die Monument’, ‘Ragel’ en ‘Trekkerswee’; in die hoop op die toekoms onder Godsleiding, wat die toon aangee in ‘Potgieter's Trek’ en minder opvallend in ‘Ragel’ en ‘Trekkerswee’; en eindelik in die wysgerige opgaan in die goddelike bestiering, eers plek-plek in die politieke en vroeër liriese gedigte, later meer aanhoudend in die bespieëlende stukke.

Naas die godsdiens vervul die vaderlandsliefde en leed sy geesteslewe. Vanaf ‘By die Monument’, deur ‘Potgieter's Trek’ en ‘Ragel’ tot ‘Trekkerswee’ huldig hy die deeglike volkshoedanighede, en hy is veral vervul van die rol wat die vrou in die opbou van die nasie speel. Met die loop van die tyd ondergaan sy politieke insigte egter aansienlike verandering. In die eerste bundel heers die berustings- en konsiliasiegees; in die twede ontsnap hom 'n verwyt teen die verdrukker, maar vertroue in die toekoms bly hoofsaak. Met die Unie word sy houding teenoor Brittanje bitterder, veral in die Unie-lied, en in ‘Ragel’ ly hy erger as voorheen onder die volks- en vroue-

marteling. In ‘Trekkerswee’ is dit nie alleen vyandelike onderdrukking wat hom seermaak nie, maar ook die innerlike agteruitgang van sy volk, wat in die Unie-lied reeds 'n verwyt uitgelok het. Tog, dank sy sy onwrikbare godsvertroue, sluit ‘Ragel’ en ‘Trekkerswee’ altwee met die vaste geloof in die uiteindelike oplewing van die nasie. Hierdie optimisme vind ons ook hier en daar in sy liriese gedigte terug.

Totius is 'n egte kind van Afrikaanse bodem, en verheug hom deur en deur in die Afrikaanse natuur. In hierdie betrekking toon hy hom meer as elders kunstenaar. Nie alleen besiel die natuur hom tot verhewe plastiese uitbeelding nie, maar sy sienersoog lees in elke natuurverskynsel 'n betekenis wat vir die nie-kunstenaar verborge is. Hiermee in verband staan sy groot voorliefde vir simboliek. Elke natuurverskynsel suggereer vir hom 'n analogie in die mensewêreld, en omgekeerd, as hy 'n menslike verhouding wil verduidelik, het hy dadelik 'n aanskoulike vergelyking by die hand. Hierdie geestesaangeleentheid, saam met die religieuse aanleg en warm-menslike gevoel, getuig van 'n verbasend veelbewoë geesteslewe en veelomvattende lewensblik.

Die warme menslikheid kom tot uiting veral in sy saamgevoel met die swaarkry van sy medepelgrims op die lewensweg, veral die vrou, maar, in ‘By die Monument’ en sporadies elders, ook vir die man en kind.

Tewens is die gevoelsmens ook peinsende filosoof, meesal onder godsdienstige vervoering, partymaal egter algemeen.

Onlangs vra ek so kort-af vir 'n bekende uit Potchefstroom of sy aldaar ooit vir Totius ontmoet het. ‘Ja,’ sê sy, ‘so'n paar maal oppervlakkig, sommer in algemene geselskap... Hy is so 'n klein, ouerige man... Jy kan sommer sien dat hy regtig hard gewerk het in sy lewe.’ Voeg daarby: wat baie gedink en gevoel het (en in die wyer betekenis is dit mos maar in ‘Werk’ inbegryp), en slaan ag daarop hoe sterk die indruk moet wees om by eerste aansien so'n waardering uit te lok, en ons het m.i. die kern van die wese Totius.

E. HARTMANN.