‘Wat nieuws’ e.d. als aanduiding van personen

Woordgroepen van het type iets/niets/wat goeds waren al in de mnl. periode gewoon - eerst vooral met bijvoeglijke naamwoorden uit de omgangstaal, goets, quaets, liefs, nieus, in de 15e en 16e eeuw ook met literaire als poetelycks, claghelycks en daarna steeds gevarieerder. De productiviteit van het patroon bleef en nam misschien zelfs toe op den duur, al kan die indruk ontstaan doordat we uit onze tijd ook het mondeling taalgebruik kennen. Het materiaal dat in de woordenboeken en in enkele studies genoteerd werd, vertoont een vrijwel gelijkblijvend beeld met één opvallend kenmerk: deze uitdrukkingen hebben daar geen betrekking op personen. In de jongeman die ‘wat lekkers versierd’ heeft en daarmee op een meisje doelt, zou men op grond daarvan een taalvrijbuiter kunnen zien, die met zijn ordinaire opmerking een nieuwe gebruiksmogelijkheid opende. Dit nu is in strijd met de feiten. Zelfs wanneer hij als eerste zich zo uitdrukte, deed hij dat naar oud model, want met woordgroepen van het genoemde type werden al van de middeleeuwen af ook personen aangeduid. Die gevallen zijn echter op één na niet in de woordenboeken opgenomen. Alleen WNT VIII 2060 geeft een voorbeeld uit een Terentius-vertaling van Van Ghistele (a^o 1555): ‘Sy en zijn niet wel content Die wat liefs hebben: maer seer tonvreden Als de ouders haer willen besteden En een vrouwe gheven teghen haren danck’. De verklaring ‘een meisje beminnen’ omschrijft ‘wat liefs hebben’ als geheel in aansluiting bij de latijnse tekst (omnes qui amant), wat liefs op zichzelf betekent eenvoudig ‘een geliefde’. Volgens een toegevoegde aantekening zonder bronvermelding zou de uitdrukking in de 18e eeuw op de Veluwe nog dezelfde betekenis hebben gehad. Ook Van Ghistele was hiermee geen taalvernieuwer, zoals uit onderstaande gegevens zal blijken. Ze zijn niet systematisch bijeengezocht, maar tijdens lektuur genoteerd. Er is zeker meer te vinden.

[Dat is al juist gebleken, want redacteur Prof. Dr. C.A. Zaalberg wijst nog op wat jongs voor ‘een baby’, in WNT VII 343, met voorbeelden van Huyghens tot Wolff en Deken; in K.B. 853 A 106 uit een anoniem ‘Echtdicht, Ter eeren...Meynert van Bueren...Met Dieuwertjen Jacob...15 Oct. 1617’
Slaet handen aen de Ploech, malcander niet bedriecht (= teleurstelt?),
En maect dat ghy wat Iongs te saem in slape wiecht - en in K.B. 852 F 367 uit een ‘Ghesang der Musen’ (huwelijk van W.F. de Leeuw en Aeltien A. Kodden, 24 Iunij 1618).
Schickt dat het naeste Iaer oft oock in korter dach,
U, op zijn Moeders schoot, wat jonghs toe lachen mach]

Voor de 16e eeuw vormen de amoureuze refreinen van Anna Bijns (vóór 1528) een belangrijke bron. In nr. 9 van de Nieuwe Refreinen klaagt de dichteres over ‘vriendts ontrouwe’ en nr. 10 vervolgt met ‘Wat liefs te dervene es groote pijne’. Drie formuleringen wisselen elkaar hier af, het derven van lieve, liefs derven en wat liefs te derven en worden in direct verband met elkaar gebruikt:

Wat liefs doelt hier niet op liefdeservaringen of iets dergelijks, maar is synoniem met lief, geliefde, in dit geval een mannelijk persoon.

Meer voorbeelden zijn er van wat nieus, een nieuwe minnaar of minnares:

In de liefdesfantasieën van Anna Bijns komen geen platte woorden voor. Wat liefs en wat nieus zijn gebruikt in het romantisch milieu van ‘eigen zijn’, volmaakte trouw, gebroken harten en sterven van smart; daar vielen ze blijkbaar niet uit de toon. Het is nodig dat op te merken, omdat verdere voorbeelden uit de kroeg- en bordeelsfeer komen.

Uit Heynken de Luyere (a^o 1582), die ‘wat lichtachtich (was) in allen zijn vermeten’, blz. 11:

Hebdy oock wat propers? (wat bijzonders) heeft geen betrekking op het voorgaande, maar leidt tot de informatie van de volgende regel.

In gelijke omgeving ligt dit citaat uit Lichte Wigger (1617) over ‘een fraye meit’:

Tenslotte terug naar een ballade ‘int sotte’ uit de 14e eeuw, nr. 16 van de Gruuthuse-liederen. Een man bezingt zijn weerzinwekkende geliefde afwisselend in hoofse termen en in platte.

Mi dincke betekent ongeveer ‘wat mij betreft’: Ik, omdat ik gek ben op...., zong ik met haar mee. Als object kan ‘fraaie zang’ bedoeld zijn, maar in verband met het hele lied lijkt ‘een mooie vrouw’ ook hier niet onwaarschijnlijk.

Wat....voor personen heeft al een lange geschiedenis. Het gebruik was vrij t.a.v. geslacht en sociale sfeer, zoals bij Anna Bijns en Van Ghistele bleek. Voorkeur ontstond toch, wanneer het om vrouwen ging die om lichamelijke kwaliteiten gewaardeerd moesten worden. Wat dit betreft, sluit het aan bij het gebruik van onzijdige substantieven voor vrouwen, als ding, dier, stuk, lekkertje, of met Byateris in de Spaansche Brabander:

Daarmee zijn we terug bij de jongeman uit het begin, voor wie ‘lekkers’ misschien ook een substantief was.

Amersfoort

B.H. Erné