Psychomotorische ontwikkeling, bewegingsintegratie en taalverwerving bij het jonge kind
Annie Lamon

Het jonge kind in volle ontwikkelingsfase komt door zijn natuurlijke bewegingsdrang tot bewustwording van zijn eigen lichaam, zijn ruimtelijk oriënteringsvermogen en tijdsbeleving. Omgevingsfactoren (huis, tuin, school, ...) spelen een rol in de motorische zowel als de psychomotorische ontwikkeling. Inderdaad, via het handelen komt de kleuter niet alleen tot een betere en aangepaste motoriek, maar ook tot een op ervaring gebaseerde verbale en mentale ontwikkeling.

Benaderen we het motorisch gedrag in verband met de cognitieve ontwikkeling, dan dient de nadruk te worden gelegd op de structurele aspecten van het gedrag. Via de opvattingen van Schmidt (1975) is het duidelijk dat bepaalde schema's beschouwd worden als de bouwstenen van de cognitie (Rumelhart, 1978). Zij vormen de neergeslagen, vastgelegde kennis afkomstig uit ervaring, het zijn de regels die het cognitieve, sociale, motorische gedrag bepalen. In het motorische gedrag komen talloze bewegingssequenties voor die gekenmerkt worden door een strikt georganiseerd bewegingspatroon (Van Rossum, 1982).

Lichaam, ruimte en tijd

Uit deze informatie kunnen wij veronderstellen dat structurele elementen die aan bod komen in de bewegingsvorming bij het kind, ook een invloed zullen hebben op zijn cognitieve ontwikkeling. Volgens Claes & Rigaux komt het kind tot zijn ruimtevoorstelling door het intellectueel construeren van toestanden, richtlijnen, afstanden, verhoudingen, bewegingen, omgeving, reliëf... Dit voorstellingsvermogen moet progressief opgebouwd worden door middel van aangepaste ervaringen van de kleuter. Gezien de geleidelijkheid waarmee de lichaams- en ruimteperceptie ontwikkelt, werd een beroep gedaan op de vormingskubus van De Block (1975) om de hierna voorgestelde

structuur van oefenstof te behandelen.

Als eerste onderdeel is er de kennis van lichaam en lichaamsdelen, vervolgens het inzien van lichaamshoudingen en -bewegingen en van ruimtebegrippen. Wanneer een degelijk inzicht in sommige begrippen is ontstaan, kunnen deze toegepast worden in allerlei situaties. Een verdere stap in de perceptie van de kleuter is dan het structureren van de ruimte, gezien als oriëntatie en lateralisatie van de ruimte.

Het spreekt vanzelf dat, naast de lichaamsen ruimteperceptie ook de tijdsstructuratie dient opgebouwd te worden. De tijd is een abstract begrip en alsdusdanig moeilijk te verwerven voor het kleine kind. De tijdsorganisatie omvat begrippen zoals gelijktijdigheid, enkelvoudigheid (dissociatievermogen), duur, snelheid, regelmaat, klankkwaliteit (toonhoogte, intensiteit, kleur, ...).

Verder is de tijdsstructuratie het vermogen zichzelf te kunnen situeren in functie van de opeenvolging van gebeurtenissen (voor, tijdens, na), de duur van intervals (een uur, een minuut, versnelling, vertraging), de cyclische hervatting van bepaalde perioden (werkdagen, maanden), de irreversibiliteit van de tijd (veroudering, voorbij gegaan).

Door het verwoorden en benoemen van de voorwerpen en handelingen komt de kleuter tot de gepaste begripsvorming. Bijzondere aandacht moet worden besteed aan de wijze waarop een opdracht gegeven wordt en het door het kind zelf laten verwoorden van de gedane activiteit. De kleuter moet de gelegenheid krijgen tot spreken en becommentariëren. Op deze wijze kan een bijdrage worden geleverd tot het leren van de taal tijdens het bewegingsonderwijs.

Bewegingsintegratie

In het bewegingsonderwijs wordt het aspect bewegingsintegratie als bijzondere doelstelling belicht. In de praktijk zijn vele scholen sterk intellectualistisch en prestatiegericht. Bewegingsonderwijs voor de kleuter en het jonge schoolkind wordt vaak stiefmoederlijk behandeld. Bewegingsintegratie zien wij als een brug tussen de motorische en de cognitieve vorming.

Bewegingsintegratie betekent bewegend leren, beweging integreren in de cognitieve vorming. Het kind ervaart met zijn lichaam (lichaamsbesef) en in de ruimte (ruimtestructuratie) wat vooraf als cognitief element in de klas werd aangeleerd. Hoeveelheden, maten, gewichten, woorddelen, lettergrepen, verzamelingen... krijgen een juiste dimensie, worden beter geïntegreerd en begrepen.

In een tijd van hoge technologie, ook in de wereld van het kind - denken wij maar aan televisie, rekenmachines en computers - is b.v. ‘het kennen van de ware grootte van de dingen’ een nieuwe noodzaak geworden. Straatspelen zijn verdwenen en de mooie bloemen in de tuin zijn prioritair t.o.v. het balspel van het kind in het gezin.

Het is duidelijk dat het hier niet gaat om vervangingselementen voor de L.O.-les, maar om een toevoeging aan de algemene vorming. Wij dienen in te spelen op de reële noden van het kind, m.n. de bewegingsdrang enerzijds en de psychomotorische vorming, het ervaren met het lichaam van wat moet geïnterioriseerd worden anderzijds. Dat laatste wordt dikwijls onderschat in de algemene vorming maar wel als therapie gebruikt vanaf het ogenblik dat kleine leerstoornissen optreden. Ik pleit voor meer aandacht voor de psychomotoriek in de hele basisschool, naast de les L.O. waar het ‘leren bewegen’ het onderwerp en de doelstelling van de activiteit uitmaakt.

Bewegingsintegratie staat voor een onderwijsmethode die kiest voor een actieve school, d.w.z. een school waarbij naast het bewegingsonderricht, de beweging ook in andere vormen van leren aan bod komt. Noodzakelijke kwaliteiten als aandacht, voorstellingsvermogen, inhibitie, samenwerking, creativiteit... komen onder andere vormen naar voor. Zo ontstaat een bewustzijnsverruiming bij het jonge schoolkind en een meer volledig opvoedingsproces. Door het concreet karakter van de bewegingsactiviteit wordt ook het abstraheringsproces bevorderd.

Verder dient hier nog gepreciseerd dat de beweging van het denkproces enerzijds een essentiële functie kan hebben (b.v. bij het verwerven van lichaamsbegrippen, de lateralisatievorming) en anderzijds een ondersteunende functie heeft (b.v. bij het inzicht krijgen in de hefboomwerking). Bewegen kan ook motiverend of illustrerend zijn (b.v. het afstappen van een driehoek).

Bewegingsonderwijs in de praktijk

Het bewegingsonderwijs in de kleuterklas en de 1ste graad betreft de psychomotorische ontwikkeling van het kind van 3 tot 7 jaar. In de algemene doelstellingen staat het kind en de ontwikkeling van zijn lichaamsperceptie, ruimte- en tijdsperceptie centraal.

De ontwikkeling van de lichaamsperceptie

Doel: kennis van lichaam en lichaamsdelen door gewaar worden, tonen en verwoorden van lichaamsdelen

Doel: inzien van lichaamshoudingen en - bewegingen

oefeningen met evenwichtselementen (b.v. staan op één been, op de tenen staan, gaan tussen 2 lijnen (20 cm), gaan over omgekeerde zweedse bank, gaan over blokjes, met zakje op het hoofd, e.d.)

Doel: bewegingsintegratie

Tegelijk wordt de aandacht getrokken op het kleine woord ‘reus’ dat een groot begrip dekt, en het grotere woord ‘kabouter’ dat een klein begrip toont.

Dit geeft ook aanleiding tot verkleinwoorden en meervouden van termen: rij/rijtje/rijen - cirkel/cirkeltje/cirkels - kring/kringetje/kringen - groep/groepje/groepen.

Hierbij komt objectivatie van de taal als een ander element aan bod:

1) op woordniveau:
b.v. woorden in een zin stappen met lettergrepen zeggen; lange woorden en korte woorden: kip/kuiken - caravan/trein.

2) op zinsniveau:
b.v. woorden stappen, klappen, springen hinkspelen:
de
fles
kar ne melk
(lang woord is lang vlak)
staat
on der
in
de
koel kast

Dit is tegelijk een oefening die ruimtestructuratie aanbrengt bij het thema bewegingsintegratie in het bewegingsonderwijs.

Doel: toepassen van motorische vaardigheden
algemene dynamische coördinatie: oefeningen zoals springen, trekken, kruipen, dragen, klauteren, hangen, kimmen, rollen,... kunnen apart of in omloop uitgevoerd worden.

Doel: taal - woordenschat en doewoorden rond thema

Doel: structureren en aflezen van complexe houdingen en bewegingen

Doel: taal - prentlezen met pictogrammen

De ontwikkeling van de ruimteperceptie

Doel: inzien van ruimtebegrippen

Het uitvoeren en verwoorden van al deze voorgaande begrippen geeft een rijkdom in de ontwikkeling van de taal.

Doel: toepassen van ruimtebegrippen b.v. uitvoeren van beweging in

Doel: taal - het zoeken naar tegenstellingen
b.v. recht en krom; stijf en slap; in en uit; enz.

Doel: structureren van ruimtebegrippen

a) Oriëntering in de ruimte:

b) Lateralisatie:

c) Afstand schatten:

Precisie bij het werpen van voorwerpen (ballen, pittenzakjes, blokjes, ...) horizontaal en verticaal:

De ontwikkeling van de tijdsperceptie

Doel: tijdsperceptie, -structuratie

Doel: aanvoelen van ritme

Doel: spelvormen georiënteerd naar ritmische bewegingen, geluiden en klanken

Doel: taal - ontwikkelen van de luistervaardigheid
b.v. onderscheiden van klanken en letters:

Doel: eerste bewustwording van ritme en muziek, progressieve beheersing van de beweging, intuïtie van muzikale structuren, ontwikkeling van de motorische creativiteit.

Hierbij dient tenslotte opgemerkt dat de bewegingsvreugde van kapitaal belang is, opdat de kleuters met plezier en zonder faalangst de ruimte rondom zich zouden exploreren en beleven.

Annie Lamon

VUB-HILOK

Pleinlaan 2

1050 Brussel

Bibliografie