Erfnamen functioneler dan familienamen in oostelijk Belgisch-Limburg
[door J. Molemans]

0.

Een alias-reeks als Jan Roex alias Coussen alias Schrijvers voor een man (en eventueel een vrouw) is gewoon in de schepenprotocollen (1526-1796) en andere archivalia van de Belgisch-Limburgse gemeente Opglabbeek, en bij uitbreiding ook van andere plaatsen in oostelijk Limburg. Dezelfde Jan kan elders vermeld staan als Jan Coussen alias Roex, Jan Roex alias Schrijvers, Jan Coussen en Jan Schrijvers. Voor genealogen een meestal niet of moeilijk te ontwarren wirwar.

Wat is er eigenlijk aan de hand? Twee naamtypes spelen op elkaar in, nl. de familienamen en de erfnamen(1) die daarenboven meestal van familienamen afgeleid zijn. In de praktijk bleken en blijken de erfnamen een even belangrijk zoniet belangrijker middel tot identificering te zijn dan de familienamen. Bij het raadplegen van geschreven bronnen en tot voor korte tijd ook van de volksmond m.b.t. de Oostlimburgse regio, moeten wij ons dan ook vrijwel steeds de vraag stellen of iemand met zijn werkelijke familienaam, soms in een alias-vorm(2), dan wel met de naam van het erf dat hij bewoont en/of bezit aangeduid wordt. Een paar voorbeelden ter verduidelijking. Jan Rocx alias Vaesen (zijn ouders wonen op het Vasen) huwt op 16.11.1773 met Mechtildis Waeben alias Kimpen (haar ouders zijn eigenaars van het Kimpen); het is gewoon ze elders vermeld te vinden als Jan en Mechel Brans, daar zij zich op het Brans gingen vestigen. Zelfs wanneer een familie een goed voor een tijd huurde, kon de erf- de familienaam in de praktijk verdringen: Arnold Vliegen alias Sijmkens alias Drogen uit het buurdorp Meeuwen huwt op 26.1.1784 met Maria Lucia Geerkens en vestigt zich als pachter op het goed Klaaskens; enige tijd later staan zij in de gichtregisters vermeld als

Arnold en Lucie Kleskens (dialectisch voor Klaaskens). Wij kunnen deze voorbeelden met tientallen uitbreiden.

Daar wij sinds geruime tijd een onderzoek, zowel geografisch als historisch en naamkundig, op de Belg.-Limb. gemeente Opglabbeek geconcentreerd hebben(3), willen wij onze bevindingen betreffende de wisselwerking tussen familie- en erfnamen voor deze gemeente, die als voorbeeld voor de regio kan gelden, op een rijtje zetten.

1. Geografische spreiding van het type erfnaam ‘tot (te) Jansen’

Over de spreiding van dit soort erfnaam kunnen wij alleen een zekere uitspraak doen over het Belgisch-Limburgse gebied dat onder de Kempen ressorteert. Ten oosten van de lijn (Neer-, Over-)Pelt - Eksel - Hechtel - Helchteren - Houthalen - Zonhoven - Hasselt dragen alle boerderijen (en een aantal huizen in de dorpscentra) niet enkel namen, maar deze zijn voor meer dan 90% afgeleid van de namen van de oudst bekende eigenaars, resp. bewoners (15de-16de eeuw). In het oostelijk Limburgs gebied werkte dit naamgevingsprocédé systematisch, d.w.z. iedere winning heeft een meestal van een familienaam afgeleide naam(4). In het westelijk deel van de Limburgse Kempen is zulks een rariteit. De verklaring voor deze tegenstelling dient ongetwijfeld op het socio-economische vlak gezocht te worden. Het systeem bleek perfect te werken in gemeenschappen die tot vorige eeuw zuiver agrarisch, vrij geïsoleerd en weinig mobiel waren(5), en waar eigenaar en bewoner van een erf meestal identiek waren, wat in genoemd oostelijk deel van de Limburgse Kempen en aansluitend het Maasland grotendeels het geval was. In het westelijk deel van de Limburgse Kempen was de toestand anders. In de meeste gemeenten aldaar ontstond in de 16de eeuw een vorm van leurhandel, bekend als de teutenhandel, was de samenleving minder honkvast, was er meer in- uitwijking en ontstond het type van de boer-leurhandelaar.

Om de hierboven geschetste dualiteit binnen een groot deel van het Belg.-Limburgse gebied nog wetenschappelijker te ondersteunen, zouden wij moeten kunnen beschikken over degelijke sociologische en demografische studies, wat jammer genoeg niet het geval is. Het tot dusver gevoerde naamkundig onderzoek is een hint dat zulke studies wellicht revelerend zouden zijn.

Het is evident dat de socio-economische omstandigheden die in de Limburgse Kempen golden, ook elders konden (kunnen) voorkomen. Meteen rijst dan de vraag of dit zijn weerslag had op de naamgeving. In de literatuur wordt wel eens gewag gemaakt van erfnamen van het type ‘tot (te) Jansen’(6), maar het biedt te weinig houvast tot een vergelijkende studie.

2. De Opglabbeekse erven

2.1. Aantal erven

De volgende tabel geeft een overzicht per eeuw en per nederzetting (gehucht) van het aantal erven. Over de toestand in 14de en 15de eeuw zijn wij niet geïnformeerd, daar de doorlopende bronnen eerst in 1522 beginnen.

In vier eeuwen is het aantal erven meer dan verdubbeld, vooral te verklaren door erfdelingen, die vóór de 18de eeuw zeldzaam waren: tussen 1500-1700 hadden slechts twee delingen plaats, nl. van het Roeks en het Vinken, ook twee winningen met uitgestrekte landerijen. Vóór de 18de eeuw hield men zich blijkbaar strikt aan het recht van ‘primogeni-

tur’ of eerstgeboorterecht: Na het overlijden van beide ouders had de oudste zoon per definitie recht op woning, hof en moestuin; daarnaast had hij ook nog zijn aandeel in de overige goederen. De delen waarop zijn broer(s) en/of zuster(s) recht hadden, kocht hij meestal terug. Slechts in uitzonderlijke gevallen verkocht de oudste zoon zelf zijn aandeel aan een broer of een zwager.

In de 18de eeuw hadden er 14 erfdelingen plaats, in de 19de eeuw 24. Wat de 19de eeuw betreft moeten wij er rekening mee houden dat het landbouwareaal toen door heideontginningen toenam, vooral na 1830. In de 19de eeuw werden ook nieuwe woningen opgetrokken (o.m. Bergske, Das, Jannissen, Wever).

Bij een erfdeling werd het goed meestal in twee verdeeld, soms in drie delen (Gebelen en Reimkens in de 18de e.; Bieskens, Engelen, Hagens, Jannis en Groot Vinken in de 19de e.), uitzonderlijk in vier delen (Berger in de 18de e.).

Na een deling werden één (soms twee en drie) nieuwe woningen opgetrokken, die veelal een specificerende naam kregen:

2.2. Grootte van de erven

Voor Opglabbeek beschikken wij over een bunderlijst van omstreeks 1800, waarin alle erven met hun grootte, aangeduid in bunders en kleine roeden(10), vermeld worden:

21 van 79 erven hadden een oppervlakte van minder dan 5 bunders, merendeels in het Dorp te situeren, waar ook een aantal ambachtslieden en kleine handelaars woonden maar tegelijk landbouwers waren.

De meeste winningen hadden een oppervlakte land (bouw- en hooiland, hedevelden en evtl. moerasgrond) tussen de 5 en 10 bunders (28) en 10 à 15 bunders (16).

Naar Kempische maatstaven bezaten een vijftal erven een bijzonder grote oppervlakte land: Schrijvers op het Roekseinde in Ophoven (27 bunders 204 roeden), Bieskens in het Dorp (31 bunders 218 roeden), Engelen in het Dorp (33 bunders 186 roeden), Linden in het Dorp (36 bunders 211 roeden) en Krijns in Ophoven (43 bunders 197 roeden). De eigenaars van deze erven vervulden belangrijke functies, vaak van vader op zoon, in het gemeentelijk en juridisch beleid; de erven bezaten ook een omvangrijke veestapel.

3. De Opglabbeekse erfnamen

3.1. Indeling

3.1.1.

De meeste erfnamen zijn afgeleid van FAMILIENAMEN(11),

type Brans, Klissen, Wevers. Meestal behoren deze familienamen tot de oudste laag die voor Opglabbeek uit de bronnen werd opgetekend.

3.1.2.

VOORNAMEN(12), meestal voor jongere erven: Augustijn (naar Augustinus Bortscheit, † 1822), later verdrongen door Driesen (naar Andries Janssen, 1796-1871). - Janen (naar Sebastiaan Waeben, 1757-1829), later verdrongen door Manen (naar Hermanus Waeben, 1804-1879). - Jannissen (naar Johannes Dirx, 1818-1870). - Geliam, Hubes, Kobeke (zie 2.1).

3.1.3.

BEROEPSNAMEN(13), ook voor jongere erven, al dan niet na een erfdeling: Dekker (Dries 1, naar Martinus Gabriels, 1846-1913, strodekker van beroep). - Kuiper (Koesen 2, naar de kuiper Jan Mathijs Martens, 1811-1876). - Smid (twee erven, naar meester-hoefsmid Peter Jan Vandeursen, 1815-1880, en naar de familie Stifkens, een 18de-19de eeuwse smedenfamilie). - Wever (twee erven, naar twee linnenweversfamilies, Goossens en Wevers: nomen est omen!).

3.1.4. Geografische namen

Deze kleine maar morfologisch zeer interessante groep erfnamen, in bepaalde gevallen ook tot familienamen ontwikkeld, vraagt een uitvoeriger toelichting.

Het betreft -s- en -er-afleidingen van de grondwoorden bampt (beemd), beek, berg, broek, hoeve en steeg.

3.2. Erfnaam met de status van nederzettingsnaam

De basisnederzetting is het individuele, resp. familiale erf, dat ofwel in een afgezonderde positie voorkomt, zoals de Hoeve in Opglabbeek, ofwel in groepsverband en dan hanteren wij de term gehucht, een collectief van hof(stede).

3.2.1. Distributie van de intern- en extern-lokaliserende voorzetsels

Wij vermelden enkel het aantal genoteerde voorzetsels in verbinding met de erfnamen (bijv. het goed genaamd te Beeks) en niet deze in verbinding met de namen van de bewoners der erven (bijv. Jan op die Beek).

Conclusies:

3.3. Erfnamen functioneler dan familienamen

In Opglabbeek maar ook in andere gemeenten uit de Oostlimburgse regio bleken en blijken de erfnamen voor het sociaal verkeer belangrijker te zijn dan de familienamen, ook nadat deze laatste een officiële status gekregen hadden.

3.1.1.

Zoals gezegd kunnen wij bij het raadplegen van archivalia vrijwel nooit zeker zijn of wij met familienamen dan wel met overgedragen erfnamen te maken hebben(23). Wij lichten dit toe aan de hand van één voorbeeld. In 1796, onder het Frans Bewind, werd in het Departement van de Nedermaas, waaronder Opglabbeek ressorteerde, een volkstelling per gemeente gehouden(24). Frappant voor de telling in Opglabbeek, opgemaakt door een ingezetene, is dat vrijwel nooit de familienamen vermeld worden, wel de op eigenaars, resp. bewoners overgedragen erfnamen, zonder ook maar enig onderscheid te maken tussen mans- en vrouwennamen. Wij lichten er enkele voorbeelden uit; links staan de namen uit de telling, rechts de eigenlijke familienamen:

3.3.2.

Tot voor een tweetal decennia werden de meeste Opglabbekenaren, zowel mannen als vrouwen en kinderen (de laatsten soms met een van-constructie), genoemd naar het goed dat zij bezaten of huurden;

bewoner en eigenaar vielen evenwel meestal samen. De familienamen vervulden enkel een rol in de administratie.

Het aantal voorbeelden dat hier volgt, zou nog merkelijk uitgebreid kunnen worden. Links staan de officiële familienamen, rechts de overgedragen erfnamen zoals zij in het Opglabbeeks ongeveer klinken.

3.3.3.

De overdracht van de erfnamen op de eigenaars, resp. huurders van de erven heeft eeuwenlang plaatsgehad. Dit is hoofdzakelijk te verklaren vanuit de sociologisch belangrijke plaats die deze erven bekleedden. In een eertijds afgesloten dorpsgemeenschap, in een landschappelijk goed geordend geheel met de gemene gronden, de cultuur-gronden en de erven als basiscomponenten, namen de erven een centrale plaats in, ook elders. Bovendien ligt Opglabbeek in de regio waar deze erven een vaak eeuwenoude naam hadden. Deze erfnamen kregen dan ook een primaire identificatie- en onderscheidingsfunctie, niet de familienamen.

Maatschappelijk en landschappelijk hebben zich de jongste tijd grote verschuivingen voorgedaan. Het aantal oude erven is ook drastisch ingekrompen. De overdracht van erf- op familienaam heeft thans nog enkel plaats binnen een besloten kring van oudere en autochtone Opglabbekenaren. De volgende ingezetenen van de gemeente, ook eigenaars van een oud goed in site, zijn in een weliswaar steeds kleiner wordende groep voornamelijk bekend onder de overgedragen erfnamen:

Eksel

J. Molemans