+Vande Oorspronkelikheyt.3)

+De oorspronkelikheyt of (beter) veranderlikheyt / vervaet4) en wijst aen / allerleyen aert de5) veranderingen / die in de woorden onstaet.

Hoe menigerleye woorden zijnder?

++Alle de woorden worden in zesderleye (14) soorten gedeelt / en worden genaemt ledekens, Namen, of Naem-woorden, voor-namen, werk-woorden, deel-woorden en Help-woorden, welke benamingen den woorden gegeven worden / om van elc onderscheydelic te konnen spreken: gelijc als het zelve geschiet in het onderscheyt der waren / werk-tuygen / munte en gewicht / etc.

Merc.

De genaemde zes soorten van woorden zijn alle veranderlic / behalven +de Helpwoorden6) / welke meest onveranderlic zijn / het welc vervolgens breder te zijner plaetse zal aengewezen worden.

+Van de Ledekens.7)

Deze woorden / als de, het ende een, worden Ledekens genaemt / om datse veeltijts onscheydelic / hangen aen die dingen daer wy van spreken / als

gevraegt zijnde / wat is dat? men antwoort een mensch, een man, een boom, +een beest, hier en kan men het woordeken Een niet naelaten / en zeggen +Het is mensch, het is man, het is boom, het is beest.

Ziet hier af vorder in de Samenvouginge.1)

Dit gebruyc der Ledekens / is mede den Grieken gemeyn / welke ooc volgens onze wijze zeggen ὁ ἄνϑρωπος, ὁ άνὴρ, τὸ δενδρὸν τὸ ζώον,

++Van Naemen.2)

De Namen of Naem-woorden worden bequamelic ontleed / na de uyt-beeldinge der volgende Tafel / worden ooc vervolgens3) zulken order verklaert en beschreven.

+Verklaringe.

De Namen4) zijn woorden / waer mede men alle lichamelicke / en onlichamelicke / zichtbare en onzichtbare dingen benaemt / als God, Geest, mensch, dier, Hemel, aerde, Lucht, water, vier, wint.

+De verdelinge der Namen.5)

De Namen worden aengemerkt in hare hoedanicheyt, vergelijkinge, geslacht, aert, getal, figuyre en buyginge.

Van de hoedanicheyt.1)

De Namen zijn eygen of gemeyn.

+Een eygen Naem is / welke alleenelic een dinc toekomt / als Petrus, Keulen, Rijn.

+Een gemeyne Naem / is velen dingen gemeyn / als Mensch, Stat, Revier.

Een gemeyne Naem is Zelfstandich of By-vougelic.

+Zelf-standige Namen zijn / die alleen staende / volkomelic bedieden / het gene datmen naemt / als Man, Vrouwe, Wijf, Berg, Stat, Hof, etc.

+By-vougelicke Namen zijn2) / die de gedaente of het ghestalt / eenes dinx / maer geen dinc zelve en uytbeelden / als goed, schoon, sterc, deze konnen altijt den zelf-standigen woorden toegevoucht worden / als Goet +lant, Schone stat, Sterc huys.

Opmerkinge om de By-woorden van Zelfstandige te onderscheyden.

+Alle namen der dingen die wezen hebben / zijn zelf-standige woorden.

Ooc konnen de woorden op eene andere wijze3) onderscheyden worden / als tot voorbeelt / men begeert te weten of Goet een zelf-standich of een By-woort is / stelt nu het woordeken Goet, by eenich bekent zelf standich woort / genomen Man, zo is het te zamen Goet man, deze woorden nu eenigen stant van reden5) makende / geven te kennen dat Goet een By-woort is / want twee zelf-standighe woorden / en konnen malkander / in eene Reden niet lijden / ten zy datter een woort van gemaakt werde.6)

Van de Vergelijkinge.7)

De By-woorden zijn vergrotelic of onvergrotelic.

Een vergrotelic woort is / welc in vergelijkinge der eerste stellinge / groter en uytnemender8) kan worden als.

+Stellende Rijc, Arm, Jong, out, bequaem, moedich, is

+Vergroot / Rijker, Armer, Jonger, ouder, bequamer, moediger, ende deze zijn

+Wtnemende / als Rijcxt, armst, Jong,1) outst, bequaemst en moedigst, Dusdanige vergrotinge / worden ooc trappen der vergelijkinge2) of vergrotinge genaemt /

Deze vergrotelicke woorden nemen gemeynelic vergrotende / eene R op het eynde / en in de grootste vergelijkinge / nemen zy St aen / als

+De By-woorden welke volgens deze order niet vergroot en worden / die worden byzondere vergrotende genaemt / als

Alle By-woorden die in L, N en R eyndigen / nemen in de vergrotinge Der op het eynde / als Snel, snelder, Schoon, schoonder, Swaer, swaerder, dit is ooc buyten den Regel der gemeyne vergrotinge.

+De onvergrotelicke By-woorden / zijn genaempt Deelwoorden, die in En eyndigen / als Gehouden, gekomen, geroepen, etc.

+Ooc zijn alle de namen der getallen on-(19)vergrotelic / als Een, Twee Drie, Vier, etc.

+Van het Geslacht der woorden.4)

Alle Namen worden in drie geslachten onderscheyden.

De benaminge der geslachten is Mannelic / Vrouwelic en generley / of derde geslacht.

+Volgen eenige Regelen, tot kennisse van de
geslachten der zelfstandige woorden.5)

1.

Alle namen die den mannen Goden, Engelen en Geesten, gegeven worden / die behoren tot het Mannelic geslacht / als Petrus, Paulus, Timmerman, werker, Jupiter, Gabriel, Beelzebub.

2.

Alle namen die alleenelic den Vrouwen toekomen / behoren tot het vrouwelic geslacht / als Maria, Moeder, Venus, Zuster, Naester1), Breyster.

Behalven.

+Het woordeken Wijf, welc tot het generley geslacht behoort.

3.

+Alle werc-woorden der onbepaelde wijze / wanneer zy voor zelf-standige +genomen worden / behoren tot het Generley geslacht / als Het werken, het lopen, het rusten, het lijden. Hier in volgen wy de Grieken welke zeggen τὸ εργάζεσϑαι, τὸ τρέχειν, τὸ(20)λοφεῖν2). τὸ παϑεῖν. De Francoyzen gebruyken mede / die zelve Tael-wijze / zeggende le labourer, le courir, le roposer3), le souffrir.

4.

+Alle Werc-achtige woorden / die met Ge, be of ver beginnen / behoren tot het Generley geslacht / als het gewerc, het begrijp, het verloop, het verhael.

5.

+Tot het Generley geslacht behooren ooc de By-woorden / als die voor zelf-standige gebruykt worden / als Het recht, het ront, het gelijc, alzo zeggen mede de Grieken τὸ ἀγαϑὸν, τὸ περιφερὲς, τὸ ὀμαλὸν.4)

6.

+Tot het Generley geslacht / behoren alle Verkleynde woorden / als Het manneken, het wijfken, het boomken, het huysken.

7.

Ooc behooren tot het Generley geslacht / deze woorden der tellinge / als Het paer, Het dozijn, Het twintich, Het hondert, Het duyzent.

8.

+Ooc behoren tot het Generley geslacht de Help-woorden / welke voor zelf-standige woorden gebruykt worden / als het buyten, τὸ ἔξω, het binnen, τὸ ἐντὸς, het ja, τὸ ναι, Het neen, τὸ οὔ, Het onder, τὸ νέρϑεν, Het boven τὸ ὑπὲρ.

9.

De namen der Revieren / behoren tot het Vrouwelic geslacht5) / als De Maze, De Jordaen, De Schelde, De Isel.

Behalven.+

De Rijn, welc tot het Mannelic geslacht behoort.

Om de zelf-standige woorden na hare geslachten te
onderscheyden, uyt de eyndinge der woorden.1)

1.

+Alle Naem-achtige woorden / die in heyt eyndigen / behoren tot het Vrouwelic geslacht / als Wijsheyt, Schoonheyt, goetheyt.

2.

+Ooc behoren tot het Vroulic geslacht / alle Werk-achtige woorden die in inge, isse ende ije eyndigen / als De gevinge, de lijdinge, de gevangenisse, de visscherije2), de hoverdije ²), de galeije.3)

Behalven.

Getuygenisse, welc tot het Generley geslacht behoort.

3.

+Ooc behoren tot het Vrouwelic geslacht / alle Werkachtige5) woorden / die op het eynde in plaetse van Heyt, hebben Te als de sterkte, de grote, de dikte, in plaetse van Sterkheyt, grootheyt, dikheyt.

4.

Ooc behoren tot het Vrouwelic geslacht / de Latijnsche of Francoysche woorden / welke in ie of ij6), eyndigen / als de gratie, de blamatie, de executie, de harmonije, de valeye.

5.

+Tot het Generley geslacht behoren / de (22) Naem-achtige woorden / die +in Dom eyndigen / als het Bisdom, Het Hertochdom, Het Pausdom.

Behalven.

Rijcdom welc tot het Mannelic geslacht behoort / gelijc ooc mede het woordeken Dom, de name eener Kerke.

6.

+Ooc behoren tot het Generley geslacht / alle Werk-achtige woorden / welke in ment eyndigen als Het Testament, Het Tractement, Het present7), deze zijn alle vreemt.

7.

+Ooc behoren tot het Generley geslacht / alle Naem-achtige woorden die in Schap, eyndigen1) / als Het Lantschap, het Graefschap, Het Maegschap.

Behalven.

Blijschap en vrienschap2), welke tot het Vroulic geslacht behoren.

8.

Ooc behoren tot het Generley geslacht / de namen der Steden / als het Jeruzalem, Het Romen, Het Athenen, doch weynige namen der Steden +mogen de Ledekens by haer lijden.

9.

Ooc behoren tot het Generley geslacht / de Griexsche en Latijnsche woorden / die in Us3), um of on eyndigen / als Het Hymnus, Het Articulus ³), Het Genitivus, Het Dativus, Het Euangelium, Het Encomion.

Merc.

+Een zelf-standich samen-gevoucht (23) woort / behoort tot het geslacht van het laetste woort / als Koop-stat, mis-daet, en on-geneucht4), zijn woorden van het Vrouwelic geslacht / om dat Stat, daet en geneucht, Vrouwelicke woorden zijn.

Behalven.

Demoet5), welc behoort tot het Vroulic / en moet behoort tot het Mannelic geslacht alzo is.

Booswicht Mannelic / en Wicht Generley Kleynoot, geenerley / en Noot Mann.

Lit-maet geenerley / en Maet Vroulic.

Vrou-persoon geenerley / en Persoon Mannelic.

Vrou-mensch geenerley / en Mensch Mannelic.

+Ooc worden hier uytgenomen / alle werc-achtige / die met ge, be, of ver, beginnen / als geval, bedwang, verstant, welke tot het generley geslacht behoren / alhoewel val, stant en dwang, tot het Mannelic geslacht behoort.

Merc.

+Tot de kennisse van het onderscheyt der geslachten / zo is deze opmerkinge vorderlic / doch geen zekere wet / Dat de woorden des Vrouwelicken geslachts / gemeynelic in E, eyndigen / als Hope, Kerke, Lere, Heyde, etc.

Doch / Deucht, hant, Jeucht, kracht, etc. verwerpen de E.

+De woorden des Mannelicken en Generleyen geslachts / verwerpen +gemeynelic de E op het eynde / als Man, Boom (24) Berg, etc. doch deze Mannelicke woorden / behouden eene E, op het eynde / als name, zone, reuze, neuze.

Deze woorden des Generleyen geslachts behouden de E, bequamelic / op het eynde / als Eynde, geloove, herte, bedde.

Dit zy nu gezeyt van de geslachten der zelf-standige / volcht nu

+Het onderscheyt der By-woorden, volgens
de drie geslachten.1)

Alle By-woorden worden na de drie geslachten onderscheyden / welke onderscheydinge wy hier met exempelen / (in plaetse van regelen) voor ogen stellen.

Het natuyrelic eenvoudich3) onderscheyt der geslachten onzer Bywoorden / +eyndicht in het Mannelic geslacht in N, de Vrouwelicke woorden eyndigen in E, de woorden des Generleyen geslachts / verworpen beyde de N, ende de E, als hier vervolgens gezien wort /

Merc.

Alhoewel dit onderscheyt der geslachten / zich aldus uytter nature van +een scheyt (25) zo is het nochtans in spreken en schrijven gebruykelic / de N op het eynde der Mannelicke woorden naer te laten / om de dienstbaerheyt5) des zelven gebruyx / en ooc de zoetvloeyentheyt der Tale.

De volgende exempelen / stellen wy dan volgens de meeste volkomenheyt des gebruyx / ende deze1) hebben wy tot aenwijzinge des onbesnoeyden naturelicken stants / aengewezen.

+Zo dat dan / de gemeyne By-woorden / in het Mannelic en Vrouwelic geslacht / eene E, op het eynde hebben / welke E, van het generley geslacht verworpen wort.

+Daer zijn ooc eenige woorden / die Deel-woorden genaemt worden2) / die zonder veranderinge by de drie geslachten / konnen gebruykt worden / als

Merc.

Als de Ledekens De of Het3) voor de Deel-woorden komen / zo vallen die zoeter in het Generley geslacht met eene E, op het eynde / als het +minnende Dier, is wel zo cierlic gezeyt / als het minnend Dier, maer wederom +is een lopend Wilt, zoeter / dan een lopende Wilt, daerom zoude ic (26) achten / dat wy van zulke woorden in het Generley geslacht / de E beter zouden mogen naer-laten / als-er het Ledeken Een voorstaet / (dit wort ooc by de Hoogduytschen voor eenen regel gehouden) zo dat wy dan achten / datmen na de meeste bevallikheyt des gehoors / zoude behoren te zeggen Het groeyende Boomken, ende een groeyent Boomken, Het knagende Muysken ende een knagent Muysken.

+Jacop van der Schure / oordeelt de laetste E, in de Deel-woorden des generleyen geslachts heel overtollich / ic en zoude het zelve niet wel durven tegen-spreken.

Ooc en veranderen de op tellende woorden in de geslachten niet / als de eerste Man Primus vir. De eerste Vrouwe, Prima foemina. het eerste Dier, Primum animal.

+Ooc en veranderen de vergrote worden5) / na de geslachten niet / als

+Van de Geslachten der Deel-woorden1) / die in En, eyndigen / wort de N, +in de (27) Vrouwelicke woorden naergelaten / en het Mannelic en Generley geslacht behout eene N, op het eynde / als

Daer zijn ooc eenige materiale By-woorden2) / welke in het Mannelic en Generley geslacht / eene N, behouden / als

+Deze opmerkingen heeft zeer wel waer genomen / onze Tael-bezorger Kilianus, worden ooc zeer zuyverlic van Cats in het Houwelic / tot vele plaetsen ingebrocht.

++De verscheydenheyt van het geslacht der Voornamen5) is hier wat breder gestelt om dat die scheydinge / door het gemeyn gebruyc zeer bedorven en vermengelt is

Opmerkinge op eenige byzondere woorden
des Mannelicken Geslachts.2)

+Daer zijn eenige mannelicke woorden als Man en mensch, welke twederleye By-woorden / by haer konnen lijden / want als men zegt een goet Man, ende goede Man, dit is beyde wel gezeyt / alzo mede een goet Mensch, ende een goede Mensch.

Ooc zo zijnder noch eenige weynige als Meester, Koning, Knecht, Dienaer, +Propheet, Navolger, Priester, en Vrient die de-(29)zen aert schijnen te hebben / doch niet zo volkomelic / zo dat men zeggen mach.

De oorzake van dezer woorden eygenschap / schijnt te wezen / om dat het van de gemeynste woorden zijn / die wy gebruyken / en het meeste gebruyc / veroorzaekt de meeste inwickelinge3) / van de verkortinge der woorden.

Merc.

Daer zijn ooc eenige Vrouwelicke by-woorden / die op het eynde eene R, aennemen / als De zuyder Zee, de rechterhant, de slinkerhant, de rechter zijde, Eene enkhuyser Vrouwe. Ziet hier af vorder.4)

Aenmerkinge op de Mannelicke en
Vrouwelicke ampt-namen.

Eenige Mannelicke woorden / worden in Vrouwelicke verandert / nemende op het eynde (int gemeyn) Inne, of Ster, zo komt van Koninc, Koninginne, van Keyzer, Keyzerinne, van Graef komt Gravinne, van Boer, Vryer, Loper, Leeu, Wolf, Ezel, komt Boerinne, Vryster, Loopster, Leewinne, Wolvinne, en Ezelinne.

Daer zijn ooc eenige Vrouwelicke woorden / welke in esse eyndigen / als +Princesse, (30) Meestresse, Toveresse, deze worden1) schijnen vreemt te wezen / (alhoewel niet verwerpelic /) Dewijle wy geen woorden2) en hebben / die in Esse eyndigen.

Van deze3) Ampt-namen / zo der Mannen als der Vrouwen / en konnen niet wel niewe woorden in het gebruyc gebrocht worden / daerom4) in dezen dele / een scherp oordeel van node is.

+Opmerkinge van het gebruyc der By-woorden.

+Eenige geleerde achten dat de By-woorden van het Mannelic geslacht5) / in N behoren te eyndigen / als daer woorden naer volgen / die met eene H R D of eenige Vocael beginnen / stellende in plaetse van de Hemel, de Dach, de Raet, de Avont, de Oven, den Hemel, den Dach, den Raet, den Avont, den Oven.6)

+En als-er verscheyde By-woorden voor de zelf-standige staen / zo heeft het laetste By-woort eene N op het eynde / als de Hoge en heyligen Outaer, de schone helderen Hemel, deze maniere is den Grieken in vele woorden / eene zekere wet / verzoet ooc zeer bevallic / veler woorden uytsprake / maer overmits deze order het onderscheyt der geslachten / in onze sprake zeer vermengt / zo achten wy voor nodichst datmen eerst het onderscheyt der geslachten / met eene zekere order lere gebruyken.

++Hier af zegt Ampsingius, het Ledeken (31) De, wort in den Noemer vant eenvoudt des Mannelicken en Vrouwelicken geslachts / voor alle Letteren zonder onderscheyt / ooc voor de Klinkers / ende de letter H gestelt / om dat onze Tale van de ontmoetinge der Klinc-letteren geen afkeer en heeft / of schoon zommige geleerde / zich dat zonder reden inbeelden / zo spelle ic / de Arent, de Autaer, de Hemel, zo wel als de Man, de Vrouwe, want zo mosten wy anders / na dezen Regel deze ontmoetinge der Klink-letteren over al mijden / zeggende / den Aerde, den Eewe, den Olije, en diergelijke.

Dit zy van het onderscheyt der geslachten gezeyt / Doch dit onderscheyt / en behouft in den Rijm1) / altijt niet nagevolgt te worden / om dat de Rijmers al te nau / zouden gebonden zijn / in het waernemen der veirzen / maer dewijle dat zulke benoude wetten / de Rijm-konste meer zoude verbreken +dan verbeteren / zo wort den Rijmers toegelaten / de By-woorden in het geslacht / te verkorten of te verlangen / om de zoetvloeyentheyt2) des te beter te bekomen.

+Redenen tot bevestinge, van het aengewezen
onderscheyt der Geslachten.

Hier voren is gezeyt dat alle Mannelicke en Vrouwelicke By-woorden / eene E, op het eynde hebben / als Goede, Schone, Vrome, Wijze, zijn Bywoorden +van het (32) Mannelic en Vrouwelic geslacht / maer de E op het eynde geweirt zijnde / zo heeftmen woorden van het Generley geslacht namelic / Goet, Schoon, Vroom, Wijs.

Deze order der geslacht-scheydinge / is wel van de geachtste Schrijvers onzer Eewe naer-gevolcht / maer zomwijlen ooc overtreden / misschien wel te meer / overmits alle onze geachtste Auteuren Rijmers zijn / welken de vermeerderinge of verminderinge der Silben / zeer groten dienst doet: +Daerom men in hare Schriften menichmael zal vinden / Het kleyne kint, voor het kleyn kint, ooc het het3) zoete Dier, voor het zoet Dier, in welke Tael-spreuken4) het mis-bruyc / boven de naturelicke wetten / schijnt lief-tallich te wezen.

Alzo valt het mede onzen oren bevallicker / als men zegt Het gantsche volc, dan het gansch volc, ooc het gemeyne beste, schijnt zoeter te wezen +dan / Het gemeyn beste. De oorzake waerom deze onvolmaekte Tael-spreuken / ons bevallic schijnen in hare onvolkomenheyt / achten wy / het gemeyn Spreec-gebruyc / welc alle hardicheyt zeer kan verzoeten / ooc zoo5) scheyt het de ontmoetinge der Consonanten6) / twelc de uytsprake der woorden / mede grotelicx verzacht:

Hier uyt hebben verscheyde Tael-kenders geoordeelt / dat de E, op +het eynde der By-woorden des generleyen geslachts / eene vaste plaetse ++behoort te hebben / (33) ende dat noch te meer /dewijle ooc volgens onze beschrijvinge / vele Deel-woordrn7) in het generley geslacht eene E op het eynde mogen hebben / als Het lopende wilt, Het groeyende kint.

Dewijle noch daerenboven / de optellende woorden / in alle geslachten / eene E op het eynde hebben / als Het eerste, Het tweede, Het honderste.

Ooc zo hebben de woorden des Generleyen geslacht1) eene E op het +eynde / als de By-woorden zelf-standichlic gestelt worden / als Het hemelsche coelestia, Het geestelicke Spiritualia, Het begeerde Desiderata, deze manieren van spreken / zijn volmaekter / en van meerder uytbeeldinge / dan of men zeyde / Het hemelsch, Het geestelic, Het begeert: doch die voorgaende manieren van spreken2) oordelen wy / byzondere Tael-spreuken3) te zijn / die het onderscheyt der geslachten niet en raken.

Ende deze bedenkingen4) achten wy / het onderscheyt der geslachten zeer verduystert te hebben.

Om welke twijfelachticheyt te weren / stellen wy deze redenen5) tot eene zekere6) betoninge / des generleyen geslachts.

Het is by de Grieken en Latijnen / gelijc ooc in onze Tale gebruykelic / als +men By-woorden voor Help-woorden ghebruykt / dat-men die in het Generley gheslacht stelt / als Hy heeft daer eerst gheweest, ille fuit illic +prius, Hier blijkt ontwijfelic dat het woordeken Eerst, tot (34) het Generley geslacht behoort / gelijc ooc Prius.

Alzo hoort-men in deze woorden Het is gantsch gedaen, Hy is laetst gekomen, Zy heeft schoon gesproken, dat de woorden Gantsch, laetst en schoon, van het Generley geslacht zy7) / en datse ooc alle de E op het eynde verwerpen.

+Van woorden die een twijfelachtich geslacht hebben.8)

De woorden welke een twijfelachtich geslacht hebben / zijn zulke welke by verscheyde geslachten gevoucht worden / als Lof, Bouc9), Hof, welke behoren tot het Mannelic / of tot het Generley geslacht / alzo ooc Tijt en Dach, welke tot het Mannelick of Vrouwelic geslacht behoren / dusdanige twijfelachtige woorden / zijn in onze sprake zeer weynich.10)

+Van den Aert der Naem-woorden.11)

Daer is tweederley' Aert van woorden / de eene soorte zijn Gront-woorden / +of Oorspronkelicke woorden / de andere zijn Af-komstige woorden / De Gront-woorden en worden van geen andere woorden gemaekt / als Steen, yzer, Kalc, Zout, Water, gaen en lopen, etc.

++De Af-komstige woorden zijn / welke (35) van de Gront-woorden komen / of gemaekt worden / als Steenachtich, yzerachtich, Kalken, Zouten, Waterich, Gaende en Lopende, etc.

+Van deze Namen spruyten vierderleye1) woorden / als Volc-namen / Ervelicke / Naem-achtige / Werk-achtige en Verkleynde woorden.

+Van de Namen der Volkeren.2)

De Namen der Volkeren / zijn woorden / welke een 1. Huysgezin / of een 2. Vaderlant / of ooc 3. eenich Volc beduyden / als 1. Nassouwer, Levijt, Rubeniter, 2. Spartiaen, Corinther, Epheser, Enkhuyzer, 3. Romeyn, Hebreer, Cananiter.3)

Merc.

Van Levijt, Rubeniter, Cananiter, komen ooc Levijtsche, Rubenijtsche ooc Israelijtsche, Iootsche, welke van zommige Geleerde / na den aert der Latijnsche woorden geschreven worden Levitische, Rubenitische, Cananitische, Israelitische, Iodische4), welke deze Latijnsche woorden naer-volgen / als Levitica, Rubenitica, Cananitica, Israelitica, Iudaica, maer al hoewel deze maniere / niet geheel hart en valt / zo wijkt het nochtans van den aert onzer sprake.

Merc.

De benamingen der Volkeren / die in Er eyndigen / als Edammer, Medenblicker, +(36) Enkhuyzer, Amsterdammer etc. vallen in het gehoor zoeter als die gene / welke in Aer eyndigen / als Leyenaer, Delvenaer, Gouwenaer, Hagenaer. etc.

+Opmerkinge der Namen van vreemde Talen.

Sprekende van Volc-namen / zo vougen wy hier mede in eene opmerkinge / der Latijnsche en Griexsche Lant-namen / welke gemeynelic / in A, Us of Os eyndigen / deze woorden zijn by onze Voor-vaderen tijden / na den aert onzer sprake / met EN op het eynde uytgesproken / zo dat wy Roma, Cicilia, Antiochia, Syria, Asia, Galilaea, Muscovia, Cyprus, Corinthos, zeer bequamelic schrijven Romen, Cicilien, Antiochien, Syrien, Asien, Galilaeen, Muscovien, Cypren en Corinthen, etc.

+Van de Ervelicke woorden.5)

De Ervelicke woorden zijn / welke eenen ervelicken naem ontfangen / van die woorden / daerse van her-komen / als Koninclic van Koninc, Vaderlic van Vader, Broederlic van Broeder, Eewich van Eewe.

+Aenmerkinge op de Afkomstige woorden.

+De Afkomstige woorden / die in Sche (37) eyndigen / beteykenen eene eygenschap / of eenich Volc of Vaderlant / of Secte als Roomsche, Poolsche, Saxsche, Keyzersche, Luytersche, Evangelische, Doopsche.1)

+De Afkomstige woorden die in IC2) of icH, Rijc, zaem en Baer eyndigen / beteykenen gemeynelic prijzelicke eygenschappen / als Barmhertich, Eewich, Almachtich, Levendich, vlijtich, Volc-rijc, zin-rijc, lijtzaem, raetzaem, vruchtbaer.

+De Afkomstige woorden / welke in Achtich, en lic, eyndigen / volgen hare Gront-woorden / 't zy prijzende of lakende / als Waerachtich en Leugenachtich, zoetachtich en zuerachtich, vriendelic, vyandelic, zoetelic en Bitterlic, etc.

+De Afkomstige woorden die in EN eyndigen / beteykenen gemeynelic eenige stoffe / als Tinnen, Koperen, Gouden, Gulden, Silveren, Stroyen, Iseren.

+Van Naem-achtige woorden.3)

+Naemachtige of Naemstammige woorden komen van Namen / en eyndigen alle in Heyt, Dom en Schap, als van Recht, Waer, Rijc, Hertoog, blijde, Vrient komen Gerechticheyt, Waerheyt, Rijcdom, Hertoochdom, Blyschap4) en Vrienschap, deze woorden worden Naemachtige genaemt.

+Van Werkachtige woorden.5)

+Alle Zelf-standige woorden die van de (38) Werk-woorden komen / worden Werkachtige woorden genaemt / als Lezinge, Lopinge, Bereydinge, Getuygenisse zijn Werc-achtige woorden / welke komen van Lezen, Lopen en Bereyden.

+Ooc behoren onder de Werk-achtige Het gelees, Het beloop, Het gezeg6), Het verhael, en diergelijke.

Het verschil van Naem-achtige en Werk-achtige woorden is alleenelic / dat het een woort van een Naem-woort / en het ander van een Werk-woort af komt.

+Van verkleynde woorden.7)

Daer zijn Afkomstige woorden / welke hare Grond-woorden verkleynen / als Steenken, Boomken, Beddeken, welke komen van Steen, Boom en Bedde.

Deze verminderinge geschiet / door het byvougen van eenige letteren / waer af wy hier de byzonderste veranderingen voor oogen stellen.

+Gemeynelic wort by een woort Ken op het eynde ghestelt in het verkleynen der woorden / als Steenken1), Boomken, Beddeken, maer by de woorden die hare laetste Letters verdobbelen2) in het Meer-voudich getal / by die woorden vougtmen Eken om te verminderen3) / als

Eyndigende in

De woorden die in het veelvoudich veranderen / worden verkleynende uyt het Veelvoudich genomen / als Pat heeft Padeken van Paden, Schip heeft Scheepken, van Scheepen, kleet, kledeken, loof, loverken, Stat, Stedeken, etc.

+Van het getal der woorden.4)

Het getal welc in de woorden gade geslagen wort / is Enkel of Veelvoudich / want wy spreken altijt van eene zake of van vele zaken.

+Het enkel of Eenvoudich getal is / met welc men van een dinc spreekt / als Mijn Vader, Het Huys.

+Het Veelvoudich getal is / welc van vele dingen spreekt / als Mijne Vaders, De Huyzen.

Merc.

++Om der korticheyt wille zeggen wy in (40) plaetse van Eenvoudich en Veel-voudich Eenvoud en Meervoud.

In onze sprake hebben wy vele woorden1) die in het Meervoud niet uytgesproken en worden / als

++Hier by behoren ooc alle Werc-achtige woorden14) / die met GE, BE, en Ver beginnen / als Geklap, bedrog, verhael, en diergelijke.

Hier by behooren ooc de namen der metalen / als Gout, Silver, Loot, Tin, Stael, etc.

Ooc vele namen der vruchten / als Rogge, Gerst, Haver, Linden, Hoy, Riet, Gras, Stro, Vlas, Hyzoop, Peper.

+Ooc vele namen der vochtige waren / als Water, Melc, Honich, Azijn, Boter, Pec, Olie, Wijn, Bier.

Ooc alle woorden die in het Meervoud een werc-woort zouden beteykenen / als Bloed, sweet, mest, raet, zouden in het meervoud hebben Bloeden, +sweten, mesten, raeden, welke alle Werk-woorden zijn / ende niet toegelaten en worden / in plaetse des Meer-vouds te gebruyken.

De namen der Steden / Landen en Revieren / en mogen niet wel / in het Meervoud uytgesproken worden / als Romen, Rijn, Leyden, Amsterdam, Vrankrijc.

Alzo ooc vele vreemde namen / als Paulus, Petrus, Christus, Barnabas.

+Daer zijn ooc eenige woorden / die het Meer-voud beteykenen / ende in het Eenvoud uytgesproken worden / aldus

++Daer zijn eenige woorden / welke allenelic in het Meervoud uytgesproken worden / als Hersenen, Ouders, Voor-ouders, Lieden of Luyden, De Lenten1), boxens2), De Staten Ordines, Versenen, Lenten.

+Van de gedaente der woorden.3)

In alle woorden zijn twee Gedaenten aen te merken / dat is de Enkele ende de Dobbele.

+Een enkel woort is / welc van geen twee / of drie woorden te zamen gekoppelt en is / als Moet, Zalich, Lief, Werker, Arm.

+Een Dobbel woort is / welc van twee of drie woorden tsamengevoucht is / als Groot-moedich, God-zalich, Lief-hebber, On-her-varen, On-ver-winnelic.

In deze Hecht-woorden schijnen de Grieken / alle andere Talen te overtreffen: +hier van onstaet ooc die grote overvloedicheyt harer Konstwoorden4) / die de Latijnen in grooten getale van haer ontlenen / ende dewijle onze sprake in dezen dele / de Griexsche uyter nature na-volgt / zo zullen wy de kennisse der Samen gevougde woorden / wat breder aenroeren:

Daer worden vele woorden te zamen gevoucht / door of met deze Hechtwoorden / als daer zijn / Aen, af, of, be, by, ramp, Door, Her, ge, in, om, on, ont, op, me, mede, mis, naer, nae, toe, ver, onver, onvoor, uyt, wan. Deze +woordekens komen altijt / voor de Dobbele woorden.

++De naer-volgende Hecht-woordekens zijn / Heyt, Baer, Ingschap1), Achtich, Lic, likheyt, Lijc, lijkheyt, zaem, saem, zaemheyt, dom, loos, ich, icheyt, sel.

Alle deze woordekens / kanmen uyt de volgende woorden afnemen / als

Merc.

Wat Letter-ontmoetingen2) gebruykelic of verwerpelic zijn / wort in de Prosodia beschreven.

+De naer-volghende Hecht-woorden / kanmen in de volgende woorden afnemen / als

++Daer worden oocdobbele woorden / van (44) van5) twee Zelfstandige woorden gemaekt / als van Molen en Water komt Water-molen, en Molen-water, van Regen en Water, komt Regen-water.

Merc.

Van alle gehechte woorden / is het laetste woort het gene welc iet uyt beelt / als tot exempel / als men van eenen Watermolen spreekt / zo spreektmen aleenelic van eenen Molen, en niet van eenich water, alzo ooc als men van Rege-water6) spreekt / zo roert men het woort Water aen / zonder aenzien van regen.

+In het tsamen-vougen der woorden / worden dicwils eenige Letteren uytgelaten7) / om der zoet-vloeyentheyt8) wille / als Burgemeesters voor Burgeren-meesters, Blyschap voor blijdschap, Jonk-vrou en Joffrou, voor Jonge-vrouwe, Jonker voor Jongen-heer.

Het gebeurt ooc in het verdobbelen der woorden / dat het voorste woort / +de eerste buyginge aen neemt / als Schaeps-vel, Oorloochs-man, Krijchs-macht.

Ooc worden de woorden des Vrouwelicken geslachts / wel in het Meer-voud by de gekoppelde woorden genomen / als Herten-leet, Hoeren-loon.

+In de dobbele woorden onzer sprake / worden de By-woorden by allerleye woorden gekoppelt / nae de Griexsche wijze / als

Diergelijke woorden en pleegtmen voor geen Samen-gevougde woorden +te houden / twelc nochtans ontwijfelic blijkt / uyt de Griexsche tsamenvouginge:

Tot eene verlustinge2) dezer opmerkingen / zo stellen wy hier de gemeynste griexsche worden3) / die van het woordeken God, te zamen gevoucht en gesproten zijn / als

Hier zijn noch bygevoucht de benamingen der Afgoden / volgens de Hebreeusche sprake /

Hier zoude tot nae-spooringe onzer tale / van node zijn / alle de Griexsche woorden te doorlopen / waer door onze sprake eene wonderlicke kracht +zoude konnen ontfangen volgens Horatius oordeel / welke zegt /

De Nieu-verdichte woorden hebben eene Aenzienelikheyt / indiense uyt de Griexsche fonteyne spruyten /

Deze tsamen gevouchde woorden zijn geluckelic waergenomen vande Amsterdamsche Letter-konstenaers / ooc van den Tael-beminnenden Koorenhert, ooc van Heynsius, Grotius, Cats, Ian de Brune, maer byzonderlick van Simon Stevijn, in de Wiskonstige wetenschappen3) / waerin hy alle de Griexsche woorden zeer grondelic / boven alle bekende voorgaende tijden uytdrukt:

Het ware wel te wenschen / dat de geachste Auteuren deze zake in hare schriften bevorderden.

+Merc.

Inde Dobbele woorden / worden de By-woorden gemeynelic verkort als Snel-voet Levipes komt van Snellen voet, Groot-vader, komt van Grooten Vader, Baer-moeder komt van Barende moeder etc.

+Van de Gevallen der woorden.4)

De woorden zijn in de Latijnsche sprake zes gevallen onderworpen / welke wy in het Nederduytsch in onze eerste exemplaren / onzen voorgangeren +volgende genaemt hebben 1. Noemer, 2. Barer, 3. Gever, 4. Aenklager, 5. Rouper en 6. Ofnemer, maer alzoo deze woorden vreemt zijn / en daerenboven zeer hart5) vallen / zo hebben wy alle hardicheyt mijdende / de Gevallen der woorden / aldus beschreven.

De Gevallen der woorden / zijn de veranderingen of Buygingen der woorden: als Het velt, Des velts ende Den velde, zijn verscheyde benamingen / en nochtans een zelf6) woort / deze veranderingen worden buygingen of gevallen genaemt.

+Het eerste geval is de benaminge der Naem-woorden zonder veranderinge / als De man, De vrouwe, Het velt, ende De mans, De Vrouwen, De velden.

+Het tweede geval / of de eerste buyginge1) / is als men in plaetse van De man, De vrouwe en Het velt, zegt Des mans, Der vrouwe, Des velts, ende Der mannen, Der vrouwen, Der velden.

++Het derde geval / of de tweede buyginge is / als men in plaetse van De man, De vrouwe en Het velt zegt Den man, Der of De vrouwe, Den velde, ende in het Meervoud Den Mannen, Den vrouwen, ende Den velden.

+Het vierde geval / of de derde buyginge is / alsmen in plaetse van De man, De vrouwe, ende Het veltzeyt Den man, De vrouwe, Het velt, en in het meervoud De mans of mannen, De vrouwen, De velden.

+Breeder verklaringe, en eerst vande
buyginge der ledekens.2)

Het ledeken De des mannelicken geslachts / wort aldus gebogen /

+Dat wy hier maer drie veranderingen5) (49) aen en teykenen / daer in hebben wy de Griexsche Declinatien, meer dan de Latijnsche gevolcht / alhoewel wy de Latijnsche als meest bekent / tot meerder verstant / daer +by voegen: Het geval nu van den Rouper en Ofnemer gaen wy voorby / om dat onze sprake in die gevallen / by na geen veranderinge en lijt.

Merc.

Wy stellen in het Meervoud Denn6) met eene dobbele N, om Den in het Eenvoud / van Denn des Meervouds te onderscheyden / Hier in de Grieken naer-volgende / welke tot onderscheydinge der gevallen een Iota

subscripta1) gebruyken / Schrijvende in Dativo τῇ μούσῇ τῃ τιμῇ tot meerder onderscheyt der buygingen.

Het Ledeken De des Vrouwelicken geslachts2) / wort aldus gebogen.

De buyginge van het Ledeken Het des
generleyen geslachts.

Merc.

Het Meervoud is in het Mannelic Vrouwelic en Generley geslacht gelijc / als volcht

Tot meerder verstant dezer buygingen / hebben wy hier de buygingen der Hoogduytschen gestelt / welker loffelicke Tael-order / ons in velen een gewichtich naerbedenken weirdich is.

+Van de Buyginge der Namen.7)

By de Hoogduytschen worden drie Declinatien8) gestelt / onder de eerste Declinatie stellen zy de woorden des Mannelicken geslachts / onder de +tweede Declinatie de (51) Vrouwelicke woorden / en onder de derde Decli-

natie de woorden des Generleyen geslachts / maer wy zullen hier alleenelic met exempelen het onderscheydelic buygen der geslachten / voor oogen stellen.

+De buyginge van de Woorden des Mannelicken
geslachts.1)

+De Mannelicke woorden nemen in het tweede Geval / eene S op het eynde / als De man, De vader, De boom heeft in de eerste buyginge Des mans, Des Vaders, Des booms, voort is de veranderlikheyt / der buygingen / uyt de volgende exempelen / lichtelic af te nemen.

Merc.

Daer wort in het derde Geval gezeyt Den manne, alzo ooc Den monde, den boome, maer dit en mach aldus niet altijt uyt gesproken worden / dan met een voorzichtich oordeel / gelijc hier naer vorder2) te zien is.

+Ooc is aenmerkens weirdich3) / het verscheyden gebruyc van Mans en Mannen, Meesters en Meesteren Wijfs, en Wijven, want dewijle vele woorden in het Meer-voud / in S en N eyndigen / zo konnen die tot onderscheyt der Gevallen dienen / gelijc ooc zulx van De Hubert5), en Ampsingius6) aen-gemerkt is.

+De Buyginge van de woorden des Vrouwelicken
geslachts.1)

De woorden des Vrouwelicken gheslachts / en worden in het buygen by na niet verandert / ende de meeste veranderinge geschiet in de Ledekens / als volcht

++Hier stellen wy Derr of De in het derde Geval / volgens het lof-weirdich gebruyc der oude tijden / is mede by de Hoochduytschen gebruykelic / ende wort in deze Tael-spreuken gebruykt: als Hy is derr zake toegedaen, Op dat ic derr waerheyt getuygenisse gave, Iohan. 18, ende Rom. 6. Wy zijn derr wet4) gestorven.

Merc.

Vele Vrouwelicke woorden worden bequamelic5) in het Meer-voud6) in plaetse des Een-vouds gebruykt / als Der Aerden, Der vrouwen, Der zonnen in plaetse van / Der aerde, Der vrouwe, Der zonne.

Hier van onstaen deze Tael-spreuken Onzer lieve Vrouwen kerc, zegt Amps.7) Eener Vrouwen man8), etc.

+Aenteykeninghe eeniger vreemt buygende
Vrouwelicke woorden.

Door gewoonte is tegen order gebruykelic in plaetse van Der weirelt te zeggen Des weirelts: Ooc zo worden deze woorden als / Vrouwe, Dochter, +Moeder, Zuster, Nichte, etc. in het tweede Geval gebogen / Vrouws, Dochters, Moeders, Zusters en Nichts. Maer de Ledekens of By-woorden / blijven evenwel by die woorden gestelt zijnde onverandert9) / als tot exempel / Mijne moeder, Mater mea, gebogen zijnde is / Mijne moeders, Matris +meae, hier en mach men niet zeggen Mijner moe-(54)ders nochte Mijnes moeders, maer wel Mijner moeder, maer dan blijft het woort Moeder onverandert / alzo ooc Eene beleefde Dochter is in het twede Geval Eene beleefde Dochters, of Eener beleefde Dochter, etc.

+De Buyginge der woorden des Generleyen geslachts.1)

Merc.

+In het derde Geval des generleyen geslachts heeftmen Den velde, Den huyze, Den hove, Den zade, etc. Doch en mach evenwel niet altijt zonder opmerkinge2) gebruykt werden.

Ooc en konnen eenige woorden des Generleyen geslachts / deze buyginge niet lijden / als Water, Zout, Hert, etc. ooc alle verkleynde woorden / als Boomken, Kindeken.

+Merc.3)

+De gebogene woorden van het twede Geval / hebben eenen natuyrelicken nadruc harer beteykenisse / want Vaders schijnt te willen beduyden Vader-achtich, Moeders, Moederachtich, en Velts, Veltachtich, etc.

+Eenige woorden welcke van de gemeyne
buyginge verschillen.4)

+De woorden die in het twede Geval in N eyndigen / en konnen by haer geen By-woorden lijden / want men zegt in het twede geval Des Heeren, niet Des groten Heeren, alzo ooc niet Des swacken menschen, Des leerenden

Propheten, uyt de zelve reden schijnt het datmen niet zegghen en mach Des goeden godes.1)

+Merc.

Men bevint dat deze namen / als Ian, Pieter, Frederic, Koenraet, etc. ooc in het twede geval hebben Iannen2), Pieteren, Fredericken, Koenraden, etc. Doch het en schijnt geen aen-nemelicke gewoonte.

Maer noch af-sienelicker3) is het dus-danige Tael-spreuken in plaetse +van het twede geval te gebruyken / als Mijn oom Zijn kint, Mijn Vader zijn Broeder, Der vrouwen Haer dochter, etc.

+Aenmerkinge op eenige Roepende woorden.

Daer zijn eenige woorden die in het roepen4) / bequamelic eene E na-laten / als Heere heeft roepende ⁴) ô Heer, Vrouwe heeft ô Vrou, Zone heeft Zoon, Ziele, heeft Ziel, etc.

+Vande buyginge der vreemde namen.5)

De Hebreeuse / Griexse en Latijnse namen welcke in S eyndigen / en veranderen in geen geval / als Esaias, Christus, Paulus, etc. Want wy zeggen Esaias Prophetije, Christus lijden, Paulus brieven, also zegt ooc Grotius,

Zo konde nergens toe,
+Dit goddelic opwecken,
Dan tot een vast bewijs,
Van Iesus lering strecken.6)

+De vreemde namen die in A eyndigen7) / nemen in het twede geval Es op het eynde / als Iuda heeft Iudaes, Diana, Dianaes.

+De vreemde namen / welke in E eyndigen / nemen in het twede getal8) S op het eynde als Brederode heeft Brederodes, Duyvenvoorde heeft Duyvenvoordes, deze konnen veeltijts eene Verkortinghe lijden / als Brederoos, +Duyvenvoorts.

+De vreemde namen die in I eyndigen / nemen in het twede geval IS op

het eynde / als Nimsi, Nimsijs 2. Koningen 9. Levi, Levijs, Montagni, Montagnijs.

Beroë1) Actor. v. 17. heeft Beroees, om dat laetste2) silbe lang is.3)

De Nederlantse woorden des Mannelicken geslachts / welke in E eyndigen / worden ooc also gebogen / als Reuze heeft Reuzes, Neuze heeft Neuzes, maer Name en Zone hebben Naems en Zoons.

+De vreemde namen die in O eyndigen4) / nemen in het twede geval OS op het eynde als Apollo heeft Apolloos, Pharao, Pharaoos, Plato heeft Platoos.

Alzo zegt ooc Grotius,

++De vreemde namen die in U eyndigen / nemen in het twede geval Us of ijs op het eynde / als Iehu heeft Iehuus of Iehuys6), alzo ooc Uw7) Uwes en Uijs.

De vreemde namen die in eene Consonant eyndigen / nemen in het twede geval eene S op het eynde / als Canaan heeft Canaans, Goliath heeft Goliaths, Caesar heeft Caesars, Alexander heeft Alexanders, alzo zegt ooc Grotius.

Al warent Caesars8) ooc,
Al waren t'Alexanders,9)

Merc.

Vele geleerde onzer tegenwoordige eewe / als Heynsius, Cats, Grotius, De Hubert, Ampsingius en Stevijn, gebruyken deze aengewezene buygingen der vreemde namen / maer wort ooc van vele wedersproken.

+De reden onzer Tegen-strijders is allenelic de gewoonte / maer wat nut geeft zulken gewoonte welke eene gansche natie in onwetenheyt op-hout10)? want het is een merckelic deel van kennisse / eygene namen in eene vreemde +Tale te konnen / buygen.

Wij bevinden ooc wel dat de Latijnse declinatien1) dezer woorden als Christus, Petrus, Paulus, voor de gemeyne ooren niet hart en vallen / doch en wort van geen ongeleerde gevaet.2)

Zodanich gebruyc en schijnt ooc byna geen volkeren gemeyn te zijn: +daerom wy (59) zodanighen vreemdicheyt verwerpende / de buygingen der vreemde namen / na den aert onzer sprake gestelt hebben.

+Van het Meer-voud der woorden.3)

Alle zelfstandige woorden / hebben in het Meer-voud EN of S op het eynde / als Man heeft Mans en Mannen, Wijf, heeft Wijfs en Wijven.4)

Alle een-silbige woorden / eyndigen in het Meer-voud in EN, als Voet heeft Voeten, Dier Dieren, Velt Velden, etc.

Hier moeten uytgenomen werden Man, Wijf, Maet, Koc, en Knecht, welke in het Meer-voud hebben Mans, Wijfs, Maets, Kocx en Knechts.

Alle zelf-standige woorden / die in E eyndigen / nemen eene N tot hun in het Meer-voud / als Eynde heeft Eynden, Vrage heeft Vragen, Zonde heeft Zonden.

+De zelf-standige woorden die in F, L, N, en R, eyndigen5) / die hebben in het Meer-voud S en N op het eynde / als Man heeft Mans en Mannen, Wijf heeft Wijfs, en Wijven, Meester heeft Meesters en Meesteren, Keuken heeft Keukens, en Keukenen, etc. Hier worden de verkleynde woorden uytgenomen / als Manneken, Boomken, Kindeken, welke in het Meer-voud allenelic in S eyndigen.

Doch dit onderscheyt ware zeer dienstich om de gevallen in het Meer-voud verscheydelic uyt te beelden / gelijck hier af Folio 52. iet gezeyt is.

++Van Letters welke in het Meer-voud verdobbelen.6)

Alle woorden welke op het eynde twe of meer Consonanten hebben / die en verdobbelen hare laetste Letters niet / als Bant heeft Banden, Hant Handen, Vlecht, Vlechten, etc.

Alle woorden welcke twee vocalen7) in de laetste silbe hebben / of ooc eensilbich zijn8) / die en verdobbelen de leste letters niet / als Peert heeft Peerden, Dwael Dwalen Schaer, Scharen.

Alle woorden die op het eynde eene korte9) silbe hebben / die en verdobbelen hare leste letters niet / als Tafel heeft Tafels en Tafelen, Wortel heeft Wortels en Wortelen.

Behalven.

Als de leste silbe in IC of IK eyndicht zo wort die in het Meer-voud der +By-woorden verdobbelt als Vriendelic, heeft Vriendelicke, Blijdelic heeft Blijdelicke, etc.

Hier kanmen ooc mercken1) het onnodich gebruyc / als men CK altijt in plaetse van eene K stelt.

Alle een-silbige woorden / in de welke maer eene2) Vocael en is / ende die op het eynde maer eene Consonant en hebben die verdobbelen hare leste Letters / als Lip heeft Lippen, zin zinnen, wit, witte, dul dulle, etc.

+Behalven.

Deze volgende Een-silbige woorden en verdobbelen de leste Letters niet3) / als

+Van woorden welke in het Meer-voud van de
gemeyne order5) afwijken.

Deze zijn wel meest de navolgende / als

Pharizeer of Pharizeus, heeft Pharizeers en Pharizeen, alzo ooc Hebreer, Nazareer en Philisteer.

+Van veranderlicke Letteren in het Meer-voud.1)

Alle woorden die in C, F, CH, S, C2) en U, eyndigen veranderen gemeynelic de leste letters / als Rijc heeft Rijke, Sweec,3) Sweken, Lijf Lijven, Zeef Zeven, Dach Dagen, wijs wijze, Leeu Leewen, Hant Handen, deucht deuchden.

Ooc verandert de K somtijts in eene G, als Koninc, Koningen,4) Ganc Gangen, etc.

Welcke Letter-wisselinge de uytsprake der woorden zeer verzoet ziet vorder fol. 7.

+Van de buyginge der Bywoorden.5)

In het buygen der By-woorden geschiet de veranderinge / op het eynde +met (63) E, N of R, de buyginge is in het Mannelic geslacht dusdanich.

De buyginge des Vroulicken geslachts.

Hier en veranderen de Vroulicke woorden in geen Geval / en in het Meer-voud worden de woorden van alle geslachten / even-eens gebogen.

+De buyginge des Generleyen geslachts.

+Het schijnt ooc dat het Meer-voud van 't generley geslacht der Latijnen / in onze Tale uytgebeelt wort / als men zegt / Het goede Bona, Het geestelicke Spiritualia, Het Weirelicke Mundana etc.1)

+Aenmerckinge op het eerste geval, in het Meer-voud.2)

+Vele Geleerde achten / dat als de By-woorden voor3) Goden / of redelicke schepselen gestelt werden / dat die in het Meer-voud in N behoren te eyndigen zeggende De doden, De levenden, De heyligen, De Edeelen4) etc.

De reden welke zulken na-denken6) geeft / is een nodich onderscheyt / want als men zegt De dode, De levende, De oude, zo is het onzeker of men +van eenen persoon / of van vele spreekt als men nu deze order volgde / zo ware zulken twijfel heel geweert / daerom is dat gebruyc zeer vorderlic / maer is ooc veeltijts hart7) / daerentegen is het ander gebruyc in alle woorden lijdelic.8)

Doch ic achte het dienstich / datmen alle woorden die nu alzo gebruykt worden behielde / ende datmen die het noch daerenboven lijden konden / onder dien regel poochden9) te brengen.

+Aenmerkinge op het twede geval der By-woorden.

+De By-woorden eyndigen in het twede (65) geval in N als De vrome, De dode, De edele, De Heylige, hebben in het twede geval Der vromen, +Der doden, Der edelen, Der heyligen.10)

1. Merc.

+De Noot-zakelikheyt van het onderscheyt dezer buyginghe is om verscheyde twijfelingen te vermijden / want als men zegt De volstandicheyt des Heyligen, zo worter van eenen Man gesproken / als men zeyt De volstandicheyt der heylige, zo worter van eene Vrouwe gesproken.

Als men zegt De volstandicheyt der heyligen, zo worter van vele Heylige gesproken / Als men zegt Der heylige volstandicheyt Sanctae perseverantiae, dan spreektmen alleenlic van Vol-standicheyt Als men zegt Der heyliger

volstandicheyt, Perseverantiae sanctioris, dat kanmen verstaen van eene heyliger vol-standicheyt / En alsmen zegt Der heyligen volstandicheyt dat is even gelijc als De volstandicheyt der Heyligen, Wt deze exempelen / kanmen klaerlic de nootzakelikheyt van het onderscheyt der gevallen in het Meervoud bemercken.

2. Merc.

Alle vergrote woorden die in R eyndigen1) / konnen dic-wils een dienstich ++onderscheyt in het twede geval uytdrucken / als Der heyliger menschen behoudinge, drukt (66) het twede geval cierlicker uyt / dan of men zeyde Der heyliger2) menschen behoudinge,3) alzo worden dusdanige Tael-spreuken voor lijdelic geacht / als Vromer helden daden, Machtiger lieden rijc-dommen, etc.

+Aenmerckinge op het derde geval der Bywoorden.4)

In het derde geval des Meer-vouds / eyndighen alle By-woorden in N, als Denn5) goeden, Bonis, Denn vromen, Probis, Denn gelovigen Fidelibus.

Merc.

Den goeden, Den vromen, Den gelovigen, wort van eenen persoon gezeyt6) / maer Denn goeden, Denn vromen, etc. van vele.

+Het vierde geval der By-woorden in het Meer-voud.

Is gelijc het eerste geval des Meer-vouds / als De goede, De vrome, De gelovige, etc.

Merc.

Vele Oude hebben dit geval / het derde geval gelijc gestelt / welc geen verstandelikheyt7) en kan veroorsaken8) / ende en wort mede by geen der tegenwoordige Schrijvers gebruykt.

+Gelijc ooc in het Ablativus pluralis,9) verworpen10) wort / want te zegghen Van den Vaderen, Van den velden, Van den menschen, is hart / ende en bevordert geen onderscheyt.

Daerom zeggen wy Van de Vaderen, Van de velden, Van de menschen, want den stant dezer spreuken wort genouch door het woordeken Van verklaert.

+Vande buyginge der Samen-gevouchde woorden.

In de Dobbele woorden geschiet de veranderinghe alleenelic in het laetste woort / als Het Nederlant heeft Des Neder-lants, De groot-vader, heeft Des groot-vaders1) De hoogduytschen zeggen ooc2) Des Nederenlants, ende Des groten-vaders.

+Van de Voor-namen.3)

De Voor-namen zijn woorden welke eenen Persoon benamen / of in +plaetse van eenen Persoon of zake gestelt worden / benamende altijt4) eenen Persoon of eenich ding welc iet doet of lijt5) / en zijn deze / Ic, du, gy, hy, zy, ze die, deze, Wie, welke, mijn, Dijn, onze, Uw, gene, zelf, de leerzame verdeylinge der Voor-namen is dusdanich.

Merc.

+De Voor-namen en worden nimmermeer zonder Werk-woorden gevonden / ende de Werk-woorden zelden zonder Voor-namen / waerom +het niet vreemt en zoude zijn / de Voor-namen Werk-leden (69) dat is ledekens1) der Werk-woorden te noemen / door hare onscheydelicke gemeynschap.

+Van het Geslacht.2)

Alle de Voor-namen behoren tot alle de geslachten3) / eenige worden by alle geslachten gebruykt zonder op het eynde te veranderen / als Ic, gy, zyly, wy-lieden etc.

De gene die op het eynde veranderen / zijn boven in de onderscheydinge der geslachten verhaelt. Folio 28.

+Van het getal.4)

De getallen der Voor-namen zijn twee / het Eenvoud / als Ic, du en hy.

Het Meer-voud is in Wy, gyly, en zy.

+Van de Personen.5)

Daer zijn drie Personen

De eerste is die spreekt / als Ic

De tweede Persoon is tot welken men spreekt als Du of Gy

De derde Persoon is / van welken men spreekt / als Hy.

+Van den Aert.6)

Daer is tweederley' aert der Voor-namen / namelic Gront-woorden / als +Ic, gy, hy, zy, wie, welcke, etc.

++En Afkomstige woorden / als Mijn dijn, Uw, deze, zijn, etc. Deze zijn van de Grond-woorden gesproten.

+Van de gedaente.7)

De Voor-namen zijn enkel als Ic, du, en hy, of Dobbel / als Ic-zelve, die-selve, Hy-zelve, zy-zelve, Die-gene, Dat-gene, Het-gene, de-welke, die-welke.

+Van de hoedanicheyt.1)

De Hoedanicheyt der Voor-namen is vierderley / als Wijzende, Ervende, Betreckende en Vragende.

+De Wijzende zijn Ic, gy, hy, die, deze.

De Ervende Voor-namen / beteykenen eenich eygendom / en zijn deze / +Mijn, dijn, zijn, onz,2) Uw.

+Betreckende Voor-namen zijn / die een gezeyt woort vertrecken3) / of daer op trecken4) / of ten dele verhalen5) / en zijn Die, wie, welke, deze betreckinge valt in dusdanige redenen voor als / Hy heeft nu gewaekt, die altijt pleecht te slapen.

Hy wiens dienst ic node gebruyke Uw broeder, dien gy meest bemint Dat scherp sweirt, welc ic ontkomen ben.

Het zijn quaet-aerdige lieden, de welke onverzoenelic zijn. etc.

+Vragende Voornamen zijn / met de welcke men vraecht / als Wie;6) welke? en wat?

++Van de buyginge.7)

De Voor-namen welke in de Buyginge iets van den gemeynen regel afwijken zijn dese / Ic, Gy, Hy, Die, Dat, Welc, Mijn, Dijn, Ons', Uw, Gene, Wie, Zelf.

Het woordeken Ic wort aldus gebogen.

Merc.

Het woordeken Me hebben wy in vele Tael-spreuken9) / als Hy heeft-me geslegen / Zy hebben me veracht, is derr sprake dienstich / doch weynich van Auteuren gebruykt.

De Buyginge van het woordeken Du.10)

+Merc.

In vorige tijden heeft-men Du in plaetse van Gy gebruykt / want Gy is zo veel als Gy-lieden, het onderscheyt van Du en Gy is onze Tale zeer dienstich / om dat de woorden kort zijn ende het onderscheyt groot is / wort van Aldegonde in zijne Psalmen1) / doorgaens ooc van Kats in den Zelf-strijt / en in het Houwelic / tot eenige plaetsen bequamelic ingevoert / zoude ooc lichtelic in het gemeyn gebruyc plaetse grijpen:

+Wy hebben ooc Gy ly en Gy luy, in plaetse van Gy-lieden gestelt / om der kortheyt wille / welke korticheyt zeer dienstich is / om by de Werc-woorden te gebruyken / is ooc in voorgaende tijden gemeyn geweest.

Het is ooc in vele spraken gebruykelic / te seggen Wy in plaetse van Ic, en Gy in plaetse van Du, welc gebruyc prijzelic is / als het geen twijfel en +veroorzaekt / en dit gebruyc schijnt het nodich woordeken Du versteken te hebben:

Ende over-mits het woordeken Gy nu gemeyn geworden is / so begintmen / Uwerlieden2) in plaetse van Du, (door eene tael-achteloze blintheyt) te gebruyken.

De Buyginge van het woordeken Hy.3)

Merc.

+Het woordeken Him is in het derde geval / voor duyzent jaren / by onze Voor-ouders gebruykelic geweest / de Hoochduytsen hebben Im in plaetse van Him aengenomen.

De Buyginge van het woordeken Zy.1)

Merc.

+Wy stellen Heurr3) met eene dobbele R. (74) om het een-voud van het Meer-voud te onderscheyden.

+Door deze verscheydenheyt der Voor-namen / scheyden wy zeer bequamelic de geslachten der woorden / in deze maniere van spreken / Als Hare Vaders, Patres eorum, Heure Vaders, Patres earum, De schoonheyt is in heure Deucht, Pulchritudo in ipsius integritate est, nempe Mulieris, De sterkte zijner hope, Fortitudo spei ipsius, nempe Viri.

Het woordeken Hy wort ooc in het
Een-voud aldus gebogen.4)

Het onderscheid tusschen Hem en Zich5), kan men uyt deze spreuken afnemen / Als Hy onschuldicht zich, Excusat se, dat is Hy onschuldicht zich-zelven / maer als men zegt Hy onschuldicht hem, zo kan men dat verstaen te geschieden voor den onschuldiger6) en ooc van eenen anderen.

De Buyginge van het woordeken
Onze des Mann. geslachts.

De Buyginge van het woordeken Onze des
Vroulicken geslachts.8)

De Buyginge van het woordeken Ons' des
generleyen geslachts.

In het Meer-voud / is de veranderinge der drie geslachten eveneens.1)

De woorden Dijn, Mijn, Uw, en welke worden ghebogen / gelijc het woordeken Onze.

Het woordeken Die, wort in het Mann. geslacht
aldus gebogen.2)

+Het woordeken4) Die des Vroulicken geslachts heeft in het twede geval Dier Istae, en in het Derde geval Dierr ³) istae.

Het woordeken Dat des generleijen geslachts verandert in het Een-voud +allenelic in het derde geval aldus.

Wt dese redenen blijkt / dat het woorden ⁴) Dat in het twede geval niet en verandert / want men zegt Dat diers aert, Dat lants lengde,5) Dat waters onstuymicheyt. etc.

Het schijnt ooc dat het woordeken Dies van Dat gebogen is / doch heeft een ander gebruyc.

Merc.

De verscheydenheyt der buyginge die deze woorden als Mijn, Dijn, +onze, uwe, etc. hebben / is allenelic in het twede geval gelegen / want men +zegt Mijnes, Dijnes, onzes, etc. daer nochtans de gemeyne By-woorden6) in het twede geval in N eyndigen7) alzo in het Meer-voud zeyt men Mijner, Dijner, onzer, etc.

+Daer nochtans de gemeyne By-woorden / zonder R in dit geval gebogen worden.8)

+Deze1) woorden volgen den aert dezer Voor-namen / ooc eene R in het twede geval aenemende als Zodanige, zulke, zommige, Eenige, Gene, Andere, Vele, Alle.

Ooc Twee, en Drie, heeft gebogen Tweer en Drier, Het gebruyc ende de nutticheyt / blijkt in deze redenen Tweer menschen getuygenisse is waerachtich, Joan. 8. dit en kan zonder dese veranderinge2) niet gezeyt worden / +ten zy met eene Omschrijvinge.

Merc.

Welc heeft in het twede geval Welken en Welx, Ander heeft / Anders en Anderen Ider heeft Iders en Ideren, Igelic heeft Igelix en Igelicken, Elc +heeft Elx en Elken, doch ider woort heeft zijn by zonder gebruyc / want men zegt Welx goederen, Cujus bona, maer niet Welx mans goederen, maer zeer wel Welken mans goederen, alzo zegt men ooc Igelix werc ende Igelicken mensches werc, niet Igelix mensches werc, etc.

Onderscheyt tusschen Gene en Geene.

Onze Tael-schrijvers onderscheyden Gene Iste, dat is Die, de eerste silbe +met eene E schrijvende / van Geene welc is te (78) zeggen / Niet een Nullus, eene opmerkinge die niet verwerpelic en ware / by aldien Gene en Geene malkander zo gelijc niet en waren in t'aenzien / daerse zeer veel in de beduydinge verschelen / daerom hebben wy in plaetse van Geene altijt +onveranderlic Geen voor een Adverbium gestelt gelijc ooc Koorn-hert en Grotius gedaen hebben.

+De buyginge van het woordeken Zelf.

Voor het woordeken Zelf en machmen niet stellen Zelve want als wy zeggen Ic doe het zelve, dat is het zelve werc / want het woort zelve is een By-woort / den drie geslachten gemeyn / als

+De zelve Man
De zelve Vrouwe
Het zelve Dier.

Maer het woordeken zelf benaemt altijt eenen Persoon / als Ic hebbe het zelf gedaen, Het is mijnes zelfs werc,4) Ic en hebbe my zelven niet konnen helpen.

Hier heeftmen alle de Buygingen van het woordeken zelf.

Men zegt ooc veeltijts Zelfs1) voor zelf, welc niet hart en valt / ooc zeggen wy met de Hoochduytschen zelver ¹) voor self doch eene onvermengde order ware best ghevolcht.

++De Buyginge ende het gebruyc van het woordeken Alle.

Het woordeken Alle wort by de drie geslachten gevoecht / als

Ende in het Meer-voud heeft men zonder het woordeken Alle te veranderen Alle mannen, Alle vrouwen, Alle dieren, voorts wort Alle in het Mannelic geslacht aldus gebogen /

+Alle wort in het vroulic geslacht in het twede geval verandert Aller, En Alle verandert in het generley geslacht / Alles, Allen, Alle.

Het Meer-voud is by de drie geslachten gelijc / behalven het Meer-voud van het generley geslacht / welc is Alles, Omnia.

+Van de Werk-woorden.4)

+Een werc-woort beteykent eene wer-(80)kinge / die gedaen of geleden wort / of geschiet5) / als Ic beminne, Ic worde bemint, ende Het regent.

En worden na deze verdeylinghe6) beschreven.

De Werc-woorden zijn Personelic of Onpersonelic / of Generley.1).

+Een Personelic Werk-woort is / waerby altijt de Persoon-woorden (of Voornamen) bystaen als Ic minne, du mint, zy minnen.

++Onpersonelicke Werk-woorden zijn / (81) die zonder toe-doen van menschen geschieden als Het waeyt, Het regent, Het vriest.

Ooc worden de Werk-woorden onpersonelic met Men of Het wort voor te stellen / als Men mint, Men zeyt, Het wort gezeyt, Het wort gelooft.2)

+Achter de onpersonelicke Werck-woorden volgen somtijts Voornamen in het derde Geval / als Het rouwt my, Het lust u Het was hem leet.

Daer zijn ooc twee Werk-woorden / als Wezen of zijn,3) en Worden, welke zelfstandige werkwoorden genaemt worden.

+Daer zijn ooc Helpende Werk-woorden / deze zijn Hebben, Wezen, zijn en Worden, zonder welkers behulp / men alle de onderscheyde tijden der Werkwoorden / niet uytbeelden en kan.

+Van den Aert der werkwoorden.1)

Daer is driederley' Aert der Werk-woorden / als Werkende, en Lijdende, en Geenerleye Werk-woorden.

+Van de werkende Werk-woorden.2)

Alle werkende Werkwoorden / beduyden eene werkinge / met eenen Voornaem / van het gene dat werkt als Ic beminne het Vaderlant, Hy plougt het Lant, De vyanden hebbent al verdorven.

++Van de Lijdende Werc-woorden.3)

De lijdende Werc-woorden worden altijt met een zelfstandich Werc-woort uytgedrukt / als Ic worde geslagen, Ic wiert onderwezen, zo dat de lijdende Werc-woorden altijt by haer hebben Het4) woordeken / Worden, Werde, Wiert, etc.

De oorzake dat wy by de werc-woorden / deze woordekens vougen / is om dat wy geen Werc-woorden en hebben die eene lijdinge uyt-beelden:5)

+Van de Werc-woorden des Generleyen Aerts.6)

De Werc-woorden die geen werkinge nochte lijdingen uyt en drucken / worden Generleye / of Oneygene Werk-woorden genaemt / als Ic schijn, Ic blinke, Ic Ic7) bloeye, Ic ben, Ic worde, etc. ooc dusdanige Werc-woorden / als Staen, Bestaen, On-staen, etc.

Tot dit geslacht behoren ooc de Inchoativa, als Ic worde warm,8) Ic worde gewaer.

Van de Onpersonelicke Werc-woorden.9)

+Onpersonelicke werkende woorden volgen naer het woordeken Men, als Men werckt, Men doet, Men zegt.

++Onpersonelicke lijdende woorden vol-(83)gen naer het woordeken Daer en Wort als Daer wort gewrocht, Daer wort gedaen, Daer wort geseyt.

+Onpersonelicke ghenerleye woorden / volgen naer het woordeken Het als Het vriest, Het regent, Het geschiet.

+Van de Getalen.1)

In de Werc-woorden zijn twee Getalen / Het Eenvoud ende het Meervoud, als Ic beminne en Wy beminnen.

+Van de Personen.2)

De Personen der Werc-woorden zijn drie / De eerste Persoon is Ic beminne en Wy beminnen, De twede Persoon is Du beminnes en Gyly beminnet, De derde Persoon is Hy bemint en Zyly beminnen.

+Van de wijzen der Vervougingen.3)

De Werc-woorden worden na vijf wijzen gebogen / of verandert / de +Tonende wijze / heeftmen in deze reden / Hy leert zijne lesse.

+De Gebiedende wijse / heeftmen in Leer du dijne lesse.

+De Wenschende wijze / hoortmen als men zegt / Och4) dat ic leerde.

+De Aenvougende wijze volcht altijt deze woordekens / op dat, Om dat, +Indien5) etc. Als Opdat ic lere, Op dat ic liepe, Om (84) dat hy ware, Indien ic viele, etc.

+De Onbepaelde wijze is / welke geen zekeren Persoon / nochte getal noch geen Tijt6) en bepaelt / als Minnen, Leren, Dragen.

Van den Tijt.7)
De tijden der Werc-woorden zijn vijf.

+De Tegen-woordige tijt, als Ic minne,
+De On-verleden of onvolkomen tijt, als Ic minde,
+De Voor-leden tijt, als Ic hebbe gemint.
+De Voor-verleden tijt, als Ic hadde gemint,
+De Komende tijt, als Ic zal minnen.

Van de Vervougingen.8)

De buygingen der Werc-woorden / worden om des onderscheyts wille Vervougingen genaemt / en geschieden door Wijzen Tijden en Personen, deze Vervougingen zijn vijfderley.

+Van de eerste Vervouginge.1)

Als men in de eerste Vervouginge der werk-woorden van de woorden der onbepaelde wijze / op het eynde EN af neemt / ende dan DE in die plaetse stelt / zo heeftmen een woort / dat den onvolkomen tijt uytdrukt / Als tot voorbeelt Deelen is een woort der onbepaelde wijze / hier van op het eynde EN genomen / zo is het Deel, hier dan op het eynde DE gestelt +zo is het Deelde, dit is een woort van den onvol-(85)komen tijt in den eersten persoon / als men ook by Deel stelt eene T ofte D, zo is het Deelt,+Hier dan de silbe Ge voorgestelt (welke silbe is het by-vougsel des verleden tijts) zo is het Gedeelt, dit woort drukt den verleden tijt uyt.

Tot deze eerste Vervouginge behoren deze werk-woorden / als Aezen, bouwen, hooren, hongeren, etc.

+Alle de werk-woorden / welke eene dobbele Consonant hebben / die verliezen eene Consonant in den Onverleden en in den Verleden tijt.

+De tweede Vervouginge.2)

De tweede vervouginge der werk-woorden is / als men van de onbepaelde wijze / de laetste En afneemt / en in die plaetse Te stelt / zo heeftmen een woort / welk de onverleden tijt uytdrukt / Als tot voorbeelt / als men van Braeken / de laetste En afneemt zo is het Braek, hier nu op het eynde Te gestelt zo is het Braekte dit is een woort des Onverleden tijts / als men ook by Braek, eene T stelt / zo is het braekt hier voor de silbe Ge gestelt zo is het gebraekt, dit is een woort des voorleden tijts.

Tot deze buyginge behoren deze werk-woorden als Backen, blusschen, kloppen, kampen, etc.

+De derde Vervouginge.3)

+Als men in de derde Vervouginge der (86) werk-woorden / van het woort der onbepaelde wijze / de laetste N afneemt / ofte in de plaetse van de N stelt De, zo heeftmen twee verscheydene woorden / die den onvolkomen tijt uyt-drucken / als Achten, heeft in den onvolkomen tijt / Achte en Achtede. Als men ook / van de onbepaelde wijze En afneemt / ende daer de vermeerderende silbe Ge voorstelt / zo heeft men een woort des voorleden tijts / als Geacht, Gearbeyt, Gebloet, Gehoort,4) Gegroet, etc.

+De vierde Vervouginge.5)

+In de vierde Vervouginge hebben alle werc-woorden / in de voor-laetste silbe / eene dobbele I, als in Bijten, Blijken, Blijven, als men van deze

woorden / de laetste En afneemt / en in plaetse van ij stelt EE, zo heeft-men een woort / des onvolkomen tijts / als Beet, Bleek, Bleef, als men nu tot het woort des onvolkomen tijts En, achter en Ge voor aen stelt / zo heeft-men een woort des voorleden tijts / als Gebeeten, Gebleeven, Gestreeken, Gescheenen, Geweeken, etc.

+De vijfde Vervouginge.

Onder de vijfde buyginge der werk-woorden1) behooren / welke den voorleden tijt in EN eyndigen / als Ic bederve heeft in den voorleden tijt +Ic hebbe bedorven, al-(87)zo heeft Bidde, gebeden, bevele heeft bevolen, etc. Deze woorden veranderen ook in den Onvolmaekten tijt hare klinkletteren / als Ic bederve heeft Ic bedorf, Ic bedriege, Ic bedroog, Ic bidde, Ic bad, Ic bevele, Ic beval.

Die lust heeft om meer Werk-woorden van elke Vervouginge te zien / die wijzen wy tot onze eerste Spraec-konst.

Merc.

De werk-woorden verdobbelen / eenige letteren in het Veel-voudich / na den aert der zelf-standige en by-vougelicke woorden. Ziet fol. 60.

Voorts worden de Werc-woorden op eenerleye wijze gebogen / Aen-gaende nu de veranderingen in t'gemeyn / die stellen wy / met deze volgende voorbeelden vooroogen / achtende dat men de hele gestaltenisse der veranderingen / daer uyt na begeeren zal konnen afnemen.

+De vervouginge van het Werc-woort hebben.2)

De Tonende Wijze.

Merc.

+Wy vougen hier in4) het out gebruyc der (88) Werc-woorden / zonder welc gebruyc wy in onze Sprake zeer veel verliezen / ooc zijn tot de her-stellinge des zelven / alle Taelgeleerde gheneycht geweest / als Koornhert, Aldegonde, Ampsingius,5) ooc de E. Iacob Kats, welke in den Zelf-strijt zeyt / Du geefst gestrenge geest, ons grote stof om klagen, Du legst ons packen op die niet en zijn te dragen. Alzo spreekt Aldegonde doorgaens in de Psalmen.

Deze woorden Hebst, Geefst, Legst, etc. zijn zeer gebruykelic geweest / +doch veel zoetvloeijender zoudemen zeggen / Hebs, Geefs, Legs, etc. het welc een voornemelic Taelkender1) zeer nuttelic aenteykent / ende van ons hier tot eene prouve voorgestelt wort.

Daer zijn Spraec-kenders die de gebiedende woorden / met eene E op het eynde uytspreken zeggende Minne, Hebbe, Lope, Drage, maer dewijle deze gebiedende wijze noch niet zeer in gewortelt3) en is / ende daerom ooc te harder in het gehoor valt / zo wort de hardicheyt gansch wech genomen / als men zegt Heb, Loop, Draeg, Spreec, Werc, Wandel, etc.

Deze woorden heeftmen in oude schriften doch zelden onder anderen 2. Paral. 6.4) Zo hore het gebet uwes knechts, Aldegonde Psalm 59. Verlos' my Heer, wil my bewaren, Kamphuyzen, Psalm 5. Hoor Heer mijn woort, merc op mijn reden.

+Ampsin. Nu zie ic weet dit wel, dat gij in Israel, etc.

+De wenschende wijze.1)
+Tegenwoordige en Onverleden tijt.

+Verleden en Voor-verleden tijt.

Merc.

De woorden van de Tonende / ende de Wenschende wijze zijn zeer gelijc / behalven de plaetsinge / welke by na over al verandert.

+De Aenvougende wijze.2)
De tegenwoordige tijt.

Merc.

Wy zouden met kleyne veranderinge / verscheyde vervougingen merkelic konnen onderscheyden3) / met eene Vocael tusschen het werc-woort te brengen /als

Desgelijx ooc Gaën, Doën, Staën, etc.5)

Het schijnt dat van Habemus, Audimus, Facimus, etc. door het invougen eener Vocael / gevonden is Habeamus, Audiamus, Faciamus, etc.

+Onverleden tijt.

Op dat ic hadde Vt haberem of Op dat ic hebben zoude, etc.

+Verleden tijt.

Als ic gehat hebbe, Cum habuerim, etc.

+Voor-voorleden tijt.

Als ic gehat hadde Cum habuissem, etc.

+Komende tijt.

Als ic hebben zal Cum habuero.

+De onbepaelde wijze.1)

+De deel-woorden ¹)

Merc.

Alle onze Participia, worden gebruykt voor Activa en niet voor Passiva, +daer wy noch-(92)tans / eenige naturelicke Participia Passiva4) hebben / de participia activa temporis praeteriti beginnen met het augmentum sillabicum Ge, als Gemint ἠγαπηκὸς en met het sillabicum augmentum Be worden de participia passiva beschreven / als Bemint ἠγαπημένον5) of Ver tot meerder klaerheyt / hebben wy dezer naer-volgender woorden onderscheyt / benevens de Griexsche aengeteykent.6)

Om dezes onderscheyts wille diende-men gade te slaen / om de participia activa by de activa verba te vougen / desgelijcx ooc de passiva participia by verba activa ofte het verbum substantivum, zo zegt-men / dan zeer bequamelic Ic hebbe gelopen, niet Ic ben geloopen, maer Ic ben belopen, alzoo ooc Ic hebbe gescheenen, niet Ic ben gescheenen, maer Ic ben verscheenen.

Wy en hebben geen lijdende Werk-woorden / nochtans geeft de opmerkinge1) dezer deel-woorden een nadenken / offer wel teenigen tijde / zulken onderscheyt onder de Werk-woorden geweest heeft / gelijc alser onder de Deel-woorden is.

Merk.

+Daer en konnen geen verscheydene2) (93) Deel-woorden komen van Werk-woorden die met de silbe Be of Ver beginnen / als van Ic beleze, Ic belope, Ic bespreke, Ic verdoe, etc. want van deze woorden heeftmen deze deelwoorden / als Belezen, belopen, bespreken3) en verdaen deze en diergelijke worden voor Werk-woorden en Lijd-woorden4) genomen / na gelegentheyt des noots.5)

De buyginge van het zelf-standich Werk-woort,
wezen ofte zijn.6)
+De verkondigende wijze des tegenwoordigen tijts.

Merk.

Voor Du bist zeggen wy gemeynelic Gy zijt, welc eygentlic van het veel-voudich gezeyt wort / daerom zo verbetert8) dit out gebruyc / de niewe dwalinge.

+Onverleden tijt.

+Verleden.

+Voor-verleden.

+Komende tijt.

+De Gebiedende wijze,

Merk.

In plaetse van Weest en Wezen wort gemeynelic Zy4) en zijn gebruykt / welke woorden de Gebiedende / Wenschende ende de Aenvougende manieren niet zekerlic uyt en beelden5) / het welc andersins / volgens onze order / wenschelic gedaen wort.6)

De wenschende wijze7) gaen wy voorby,
om dat de wenschende ende de Aenvougende
wijze in alles gelijc zijn.
++De Aenvougende wijze.8)

Merk.

De Hoog-duytschen / die de nodige outheden vlijtich bewaert hebben zeggen Dy seyest Sis, en Ir seyet Sitis, het welke wy op het lijdelicxte1) naer-gevolgt hebben.

Het ware ook ter onderscheydinge dienstelic / dat-men in plaetse van Wy zijn en Zij zijn, gebruykten Wy zijen Simus, en zij zijen, Sint.

+Onverleden tijt.

Merk.

Deze tijt kan in alle werk-woorden / uytgedrukt worden / als Ic liepe, hy liepe, hy dede, hy wrochte, etc.

Het verschil van de woorden dezer ende der Toonende wijze is / in de laeste letter gelegen.

Anders.

++Verleden tijt.

+Voor-verleden.

+Komende tijt.

Anders.

Merk.

Het meeste onderscheyt van de Buygingen der werk-woorden / in de oorzakelicke1) en in de Tonende wijze / is gelegen in de verplaetsinghe der woorden / welke plaetsen eene geheele zekere order2) onderworpen zijn.

++De onbepaelde wijze.3)

+De deel-woorden. ³)

+Komende.

Merk.

Wy en hebben geen participia futura5), maer daer zijn eenige adjectiva in ich, welke schijnen na een futurum tempus te aerden / als Wezich futurum, lerich, docturum, blijvich, mansurum, bouwich aedificaturum, midich, vonkich, etc. Deze opmerkingen zouden het in6) opvoeden der tale / konnen ingevoert worden / heeft misschien welgebruykelic geweest / en is door de achteloosheyt des tijts verloren.

De Vervouginge van het woort worden.7)

Het Werk-woort Worden fieri heeft in den onvoorleden tijt Ic wiert

Fiebam, en in de gebiedende wijze Werd gy Fias, en Hy werde Fiat, werden wy Fiamus, werdet gy Fiatis, werden zy fiant.

++In de Aenvougende wijze / Ic wierde fierem, gy wiert fieres, hy wierde fieret, etc.

Ooc op dat ic werde, Vt fiam, ende op dat wy werden Vt fiamus, etc.

Merk.

Men vint dicmael werd in plaetse van wiert (ook in onze vorige beschrijvinge) maer veroorzaekt eenige twijfelzinnicheyt waerom wy het zekerste onderscheyt (welck mede in gebruyc is) aenwijzen: deze opmerkinge is oock doorgaens in de Bibelsche verbeteringen gevolgt.

+Van de Help-woorden.1)

Help-woort is een woort / dat by een Werc-woort gevoucht wort / om eenige omstandicheyt van het zelve Werc-woort te verklaren.

Ook en worden de rechte Help-woorden niet gebogen ende en lijden mede geen onderscheydinge de2) geslachten / De beteykeninge der by-woorden is zeer verscheyden3) / als

Der plaetse.4)

Ergens, nergens, overal, voor, achter, verre, naerby, voorwaert, achterwaert, Oost-waert, West-waert.

Des tijts. ⁴)

Nu, dadelic, Strax, huyden, gister, etc.

+Lochenende.5)

Neen, geensins, niet, nochte Neque.

Hechtende.6)

Ende, en ook, met, mede, evenwel.

Strijdige.7)

Maer, hoewel, nochtans, en.

Verachtende.8)

Helaes, fi, foey, fix,9) och, Wee, etc.

Eenige dezer woorden vallen den Neder-landers vreemt voor / en ooc verwerpelic / maer worden in andere spraken / als volkomene woorden gebruykt.

+Merk.

Vele byvoughelicke woorden konnen voor Help-woorden gebruykt worden / en eyndigen meest in lic als / Haestelic Zuyverlic, Vromelic, etc. Welke alle woorden des generleyen geslachts1) zijn / dezer woorden gebruyc / wort in deze spreuken gehoort / als Het is haestichlic gedaen, Dit is +zuyverlic gewrocht, en / Hy heeft zich vromelic gequeten.

Deze manieren van spreken komen met vele Griexsche over-een / als ὀξὺ βλέπειν klaerlic zien, en Polib. ταχὺ συναϑροισϑεὶς haestelic vergadert, en Aristoph. Δεινὰ κεκραγεν, Hy riep vrezelic, alzo ooc Virgilius Stabat acerba fremens, Hy stont bitterlic en tierde.

+Wt dusdanige Tael-spreuken blijkt / dat onze Voor-ouders onze Sprake (over vele eewen) na het lof-weirdich gebruyc der Grieken gericht hebben / waerom wy in het volgende deel / ons gebruyc met de Griexse Tael-spreuken dic-mael verklaren.

Merk.

+De By-woorden / welke in Lic ofte lijc eyndigen / schijnen haren oorspronc van het woordeken Gelijc te hebben / als of men in plaetse van Reynelic, zoude zeggen reyngelijc dat is gelijc reyn / en zuyvergelijc dat is gelijc +zuyver / deze opmerkinge heefter vele beweegt / om alle deze Byvougelicke woorden / met lijc op het eynde te schrijven / maer overmits wy de zoet-vloejentheyt in onze sprake / zeer nootsakelic behoren te bevorderen / ende de wijle ooc de kortste uytsprake meest ghebruykelic is / Daerom hebben wy de silbe lijc, als ons minst nodich naergelaten.2)

Merc.

Onder onze Adverbia begrijpen wy / de Praepositiones, conjunctiones en interjectiones der Latijnen / om het kleyn onderscheyt des gebruyx wille.

+Daer zijn eenige Help-woorden / welke voor de woorden des mannelicken geslachts / (in het eenvoudich getal) komende de zelve woorden / in het +derde geval / doen verbuygen3) / deze woorden zijn Tot, By, Voor, tegens, tegen, ++nevens, boven, (101) binnen, buyten, langs, om, ontrent, tusschen, op, onder, door, na, naer, met, in, aen, behalven, zonder, uyt, ten,4) tot meerder verklaringhe van de beweechlikheyt5) dezer woorden / zo stellen wy hier eenige voorbeelden / als

+Vele Help-woorden doen de woorden des Generleyen geslachts / veranderen / als

Merk.

+Deze Help-woorden noemen de Latijnen voor-zettingen doch wy houdent voor Help-woorden die de gevallen regeren / gelijc zulx ooc by de Grieken gebruykelic is.

++Van de Samenvouginge1) en eerstelic.
+Van de Ledekens.

De woorden worden (in het gemein) altijt met Ledekens uytgesproken als De man heeft dat gedaen, hier zeggen de Latinen Man heeft dat gedaen, Hoc fecit vir, alzo ooc in plaetse Daer was een mensch, zeggen de Latijnen Daer was mensch, Homo illic erat, maer de Grieken / ons in veele spraek-zeden gelijkende gebruyken doorgaens deze Ledekens / als ὁ άνϑρώπος, τὸ σωμα etc.

Een Ledeken wort altijt voor dat woort gestelt / daer men van spreekt / als De man eene Vrouwe, De boomen.

De Ledekens worden in het veel-voudig dic-mael naer-gelaten2) / als menschen hebben dat gedaen, Gy hebt u als mannen gedragen, Vele goede menschen, en Daer zijn meer vrome Helden. etc.

+Deze nae-volgende woorden worden veel tijts zonder Ledekens uytgesproken / als Wijn, Water, Gout, Zilver, Loot, Tin, Rijk-dom, Armoede, Blootheyt, Stoutheyt ende diergelike / ooc het woordeken God, by exempel Het is Wijn, Het is water, Rijc-dom brengt menich mensch ten verderve. etc.

Ook worden de namen der Landen / Steden en Koning-rijken zonder ++Lede-(103)kens gemeynelic uytgesproken / als Engelant is een Eylant, en

niet Het engelant, alzo ook / Vrankrijc heeft langen tijt vry geweest, en niet Het vrancrijc, maer men vint dik-wils Het Ierusalem.

Merk.

Vele namen der steden konnen de Ledekens qualic lijden / maer worden zeer bequamelic met het woordeken Welk vertrocken1) / tot de bindinge eener reden / Als Ierusalem welk David verwon, Athenen welk het licht der heydenen was, Romen welk over de Weirelt heerschte.

De namen der Maenden worden ooc dicwils zonder Ledekens uytgesproken / als In April, in Mey, Het is nu October.

Ook konnen vele namen der aerd-vruchten de Ledekens naer-laten / als Gras, Koren, Metael, Peper, Wijn, Loot, Zijde, de Ledekens dezer woorden / worden in deze redenen2) naer-gelaten als Gras en Koren majen, In Metael wercken, Peper kopen, Wijn drinken, Loot smelten, Zijde bereyden.

Als voor een mensche-naem3) een Bywoort komt / zo macher wel een Ledeken voor-staen als / De goede Ian, De reyne Susanne, De wijse Salomon.

+Andersins en hebben de eyghene namen van mannen en vrouwen / de Ledekens niet van node / zo dat het eene quade aenneminge is by vele/ als +zy zeggen Saul vervolgde den David, David versloug den (104) Goliath, +tenzy dat-men eenen zekeren persoon uytzonderen wil / als Dat is de David daer wy van spreken, Dat is de Messias, welke verwacht was.

De oorzake waerom diergelijke namen zonder Ledekens ghebruykt worden / schijnt te wezen / om dat de namen der personen / de personen ten vollen uyt-drucken / maer indien men van eenen persoon iet zeyde / en dat men in dien persoon zoude konnen twijfelen / om dan die twijfelinge voor te komen / zo ist dat-men tot onderscheydinge / het Ledeken by den naem persoons5) vougen mach.

De revieren en bergen willen deze Ledekens zeer wel lijden / als De rijn, Het sparen, De alpes.

+Daer wort ook by de Latijnsche spraekonstenaers onderscheyt gemaekt / tusschen een begrepen ende een onbegrepen Ledeken.

Het begrijpende Ledeken6) is De, en het, want als men zegt De mensch, De boom, Het beest, zo wort onder die woorden begrepen / dat wy Dien mensche en Dien boom, ofte Dat beest kennen / ofte reden daer afhebben / +maer als men zegt Een mensch, Een boom, ende Een beest, zo en schuylt onder deze woorden / geen voorgaende oogmerk nochte kennisse / waerom +het woordeken Een, Het onbegrepen Ledeken genaemt wort.

By de Ledekens en konnen niet wel eenige by-woorden (in het een voud) +ge-(105)stelt worden / als Een wijze1), Een heylighe, Een goede, etc. zodanigen uytsprake schijnt zeer onvolmaekt / doch is onberispelic in het Meer-voud / als De wijze, De heylige, De goede.

+Deze aenmerkinge heeft ooc plaetse in de Volk-namende woorden / want het zijn onvolmaekte wijze te zeggen / Een Duytsche, Een Roomsche, Een Boheemsche, Een Galileesche, Een Geldersche etc. door het bemerken van dezer woorden hardicheyt / zijn in plaetse van deze ingebracht / Een Duyts, Romeyn, Bohemer, Galileër, Geldersman, Engelsman, Fransman, etc.

+Maer als wy van eene vrouwe spreken / zo zeggen wy onverbeterlic / Het is eene Duytse, eene Roomse, eene Boheemse, eene Amsterdamse, etc.

Hier af is eenige verder aenteykeninge by de namen der volkeren / folio 35.

+Van de By-woorden.

Als de By-woorden voor zelf-standige genomen worden / zo eyndigen die somtijts in het veelvoudich getal in EN als De heyligen, De doden, De edelen, doch doorgaens zijn alle By-woorden / bevallicker zonder N op het eynde als De rechtveerdige, De vrome, De geleerde.

Hier van is folio 65. gesproken ende ooc met exempelen voorgestelt / hoe dat men het twijfelachtich onderscheyt der Gevallen zekerlic vermijden +kan / ooc zo blijkt (106) hier klaerlic wat eene duysterheyt onze Sprake in het gemeyn gebruyc onderworpen is / door onzekerheyt der Gevallen / Geslachten / Buygingen ende diergelijke veranderingen.

+By-woorden in het veelvoudich, in het twede derde,
en vierde, geval.

Als de By-woorden voor zelf-standige genomen worden / zo hebben die in het twede en derde geval eene N op het eynde2) als / Der vromen +Bonorum aut Bonarum, Der godzaligen Piorum, Der geleerden Doctorum.

Nochtans en is het naer-laten der N, niet altijt verwerpelic / want men +bequamelic zegt Der geleerste, Doctissimorum, Der heerschende Dominantium, der gebiedende Imperantium, deze spraek-zeden achten wy door ons verdorven gebruyc plaetse te nemen.

Voor welc Tael-gebruyc wy groot gevaer van het verderf onzer Sprake +te vermoeden hebben / door dien het alleen op Kortheyt / Zoet-vloejentheyt / ende Geringheyt3) (zonder aenzien van Wet of Regel) aendringt / het welc

+wel eene bevallikheyt / doch eyndelic eene gansche Tael-verwoestinge ontwijfelic veroorzaken zoude.