[p. 35]
Gelovigen opgevist (1657)aant.
Wijs: O kerstnacht schoner dan de dagen
Gods Rijk, waarvan zovelen preken,
wordt door Gods Zone vergeleken
met een rechtschapen vissersnet;3
een net, waarin men met verlangen
5
verscheiden soorten vis ziet vangen
als 't in de stroom is uitgezet.
Het geeft ons vissen naar behoren,
dan snoek, dan baars, dan zeelt, dan voren,
dan karper, blei, en pos, en aal,9
10
dan brasem, grondel, spierelingen,10
en haring en meer and're dingen,
zeer nut tot voedsel en onthaal.
Heeft iemand ooit het groot gewemel,
dat onder d'uitgestrekte hemel
15
in 't water krielt, en ons tot spijs,
door Gods genaad' eens is gegeven,
met zijne vlugge pen beschreven?
Die spreek'. Ik ken er geen zo wijs.
Omdat ik nu zo onbezonnen
20
van 't vissen hier iets ben begonnen,
zo luister naar mijn vissersfluit,
die deunt iets vreemds, terwijl aan 't varen,
mijn scheepje slingert op de baren,
die legt u d'aard der vissen uit.
[p. 36]
25
De snoeken, waar 't al voor moet wijken,
zijn 't beeld der roomse katholijken,
die met een ijselijk getier
al 't volkje dat hun lied niet zingen,
door bannen en door beulen dwingen,29
30
en stoken hel en vagevier.
De gladde zeelten, die nooit bijten,31
zijn, evenals de mennonijten,32
zo slecht te grijpen als een aal,
zij houden steeds een deurtje open
35
en splitsen zich in honderd hopen,
De baarzen, dapper hoog geprezen,
wier scherpe vinnen elk moet vrezen,
zijn 't eed'le na-zaad van Calvijn,
40
die goed en kwaad noodzaak'lijk noemen,40-42
en Ezau in de buik verdoemen,
wijl God niet kan gebonden zijn.
Zij heersen vorst'lijk in de landen,43
zij hebben hard' en scherpe tanden,
45
en wreken zich voor overlast,
de waat'ren moeten voor hen beven,
wie zou aan hen de prijs niet geven,
wijl in hun hand de scepter past?
De witte bleien, mooi voor d'ogen,
50
zijn puriteinen, zo vol logen
zoals een ei vol zuivel is.51
Paaivorens zijn de lutheranen,
die zich nooit van het zuipen spanen,53
en wonder graag zijn aan de dis.
[p. 37]
55
Het grondeltje, van kleiner waarde,55
zijn d'arminianen, op de aarde
van macht en heerschappij beroofd;
doch die weleer daar hard naar dongen;58
nu schijnt hun lied heel uitgezongen,
60
want elk denkt: Jan Neef, pas op 't hoofd.60
De krullend' alen in de poelen,
zijn joden met een kwaad gevoelen,62
nog slechter dan de slechte slang,
die met zijn opgepronkte logen,
65
ons aller moeder heeft bedrogen;65
wie leert aan hen een beter gang?
De spiering, stinkvis, zeer versmeten67
als arm, veracht en boereneten,
is 't beeld van mensen, die de naam
zij worden overal verdreven,
en niemand acht ze hier bekwaam.
Ik wil hier van Cocijn niet reppen,73
noch uit Pelagus' korf iets scheppen.74
75
Ook staat mij Arius niet aan.75
Brownisten namen Stuart 't leven,76
heel Engeland schijnt hun gegeven.77
En Menno kan ik 't minst uitstaan.78
Dat volk heeft duizend kromme zinken,79
80
voor kleding, eten en voor drinken,
tot een bijzond're wet gesmeed:
het haar moet tot op 't hoofd geschoren
of ziel en lichaam is verloren,
schoon Gods gebod daarvan niet weet.
[p. 38]
85
Het huw'lijk wordt door hen geschonden,85-87
de echteband geheel ontbonden
om d'allerkleinste zeurderij.
De man moet zijne vrouw verlaten,
de moeder d'eigen kind'ren haten,
90
zo raakt de eendracht in de lij.
die hevig in het twistvuur bliezen;
maar och! men vindt er nu zoveel:
95
die wil het bier niet dat zij brouwden,
een ander voegt zich bijh Boreel.
Men vindt er die de vis versmaden,
en aan eeni Knol zich overladen,
hoe worremstekig die ook schijnt.
100
Doch God, Wiens werk men niet mag laken,
kon Saul zo tot een Paulus maken;101
wijl, door Zijn Geest, het kwaad verdwijnt.
Een puitaalk, in het veen gevangen,
puur doof met ongeschoren wangen,104
105
en met een grove pij bekleed,
laat zijne stem al staam'lend horen,
tot smaad en spot van veel doctoren
en zegt dat hij veel wijsheid weet.
Veel wijsheid, niet uit hogescholen,
110
waarin nu elk met lust gaat dolen,
maar uit Gods hoge troon gehaald.
God toont ons 't Christenrijk op aarde;
en hoe het lijdzaam volk, vol waarde,
daarin met kroon en scepter praalt.
[p. 39]
115
Doch weinig lieden hem geloven,115
hij schijnt met zotternij bestoven,
elk stoot zijn rijkdom met de voet.117
Wat zichtbaar is, dat moet verbranden,
en 't godloos' volk, o misverstanden,
120
steeds kermen in die helse gloed.
Dat klinkt uit allerhande monden,
en nauw'lijks wordt er één gevonden,
die 't oog op Noachs arke slaat.123
Zij kunnen aan 't vernuft niet meten,124
125
wat Christus ‘wereld’ heeft geheten,125
en dat het booz' alleen vergaat.
Voor mij, ik wens, in 't allerleste,
voor alle mensen 't allerbeste,
en 't geen ik zelf van God begeer:
dat liefde d'overhand mag krijgen,
130
dat haat en smaad stokstom mag zwijgen,
en Jezus ons Zijn kroon vereer'.
Dat ieder visser reine netten,
mag in de held're stromen zetten,
en ijv'rig is in zijne schuit;
135
dat zij veel goede vissen vangen,135
en d'Oppervisser met verlangen,
gehoorzaam volgen, in en uit.137
Elk voor zich
J. Zoet, Amsterdammer
3rechtschapen goed gemaakt
9blei, en pos een soort karper en een soort baars
10grondel langwerpige vis; spiereling spiering, klein visje
29bannen...beulen de kerkelijke ban (verbanning uit de kerk) en de inquisitie
31zeelten in de modder levende vissen; die...bijten de doopsgezinden predikten pacifisme
32mennonijten aanhangers van Menno Simons (1496-1561), ook wel doopsgezinden genoemd
aSommigen vonden dat een predikant meerdere gemeenten kon dienen, anderen niet
bEen rijke weduwe liet, met toestemming van de predikant en een van de oudste leden van de gemeente Haarlem, een kroonluchter in de kerk hangen voor de vrouwen. Maar sommige betweterige broeders, die zich hieraan ergerden, verwijderden de luchter, waardoor twist en verdeeldheid ontstond
cOok gebeurde het dat in Hoorn, in Noord-Holland, een broeder zich als schipper verrijkt had. Hij meende dat hij de rest van zijn tijd nu lui op pantoffels door kon brengen, en hij liet een gevelsteen met daarop een schip op zijn huis plaatsen. Hij hield vol dat dat mocht. Over de huizenkopers en borstentasters+ zal ik, Jan Zoet, het hier verder niet hebben
+huizenkoper en borstentasters benamingen voor Oud-Vlaamse doopsgezinden
40-42die goed...zijn volgens de calvinistische leer heerst God over zowel goed als kwaad; van de twee broers Ezau en Jakob was de eerste door God verdoemd tot het kwaad, nog voor hij geboren was, omdat het niet zo kan zijn dat God goede werken móét belonen
43landen de Republiek
51zuivel struif
53spanen onthouden
55grondeltje kleine karpersoort
58die...dongen eens, tijdens het Twaalfjarig Bestand, streefden de remonstranten tevergeefs naar macht (zie Nawoord)
60pas...hoofd denk aan wat er met Oldenbarnevelt gebeurd is;
62kwaad gevoelen slechte inborst
65ons aller moeder Eva
67versmeten veracht
dEen volk dat zich van elke vorm van gemeenschap onthoudt, maar een bijna onberispelijk leven leidt. Hoe gemakkelijk dit volk de scheiding van tafel en bed tussen man en vrouw adviseert, en de omgang tussen moeder en kind verbiedt, is algemeen bekend
70neutralisten gelovigen die zich in de strijd tussen de contraremonstranten en remonstranten bewust neutraal opstelden
73Cocijn J. Coccejus (1603-1669), gereformeerd theoloog met een afwijkende visie op de zondagsviering
74Pelagus Pelagius, theoloog uit de vierde eeuw die meende dat de mens vrij van erfzonde geboren wordt
75Arius theoloog uit de vierde eeuw die meende dat God en Jezus niet een en dezelfde zijn
76Brownisten aanhangers van de Engelsman R. Browne (1549-circa 1633), die de anglicaanse kerk verliet vanwege afwijkende standpunten over levensheiliging en doop; Stuart Karel i, de Engelse koning, onthoofd in 1649
77heel...gegeven zij heersen in Engeland
78Menno Menno Simons
79volk doopsgezinden; zinken rare gedachtesprongen
85-87Het huw'lijk...zeurderij De zuivere leer telt zwaarder dan de huwelijksband
eDeze zijn, als de broedhen van alle kuikens, zo ‘fijn’ dat ze geen draad gesteven linnen mogen dragen
91oude Friezen groep doopsgezinden met een zeer strenge leer en strikte levenswandel
fGalenus,+ een doctor in de medicijnen en een vermaarde Vlaamse doopsgezinde te Amsterdam, geliefd bij velen, gehaat door anderen
+Galenus ‘Galenus’ (naar de Griekse medicus) is A. de Haan (1622-1706), arts en aanhanger van de Vlaamse doopsgezinden; hij scheidde zich van hen af vanwege sympathie met de collegianten (buitenkerkelijken)
iJan Knol, die hiervoor goddeloos leefde, schijnt nu heel deugdzaam te zijn; hij verspreidt in bijeenkomsten met grote ijver de leer van Socinius en Osteroth+
+Socinius en Osteroth omstreden theologen; de Italiaan F. Socinius (1539-1604) ontkende het bestaan van de goddelijke drie-eenheid; J. Osteroth was een van zijn volgelingen, en werd in 1618 vanwege het bezit van Sociniaanse geschriften in Amsterdam opgepakt.
101kon Saul...maken God bekeerde de christenvervolger Saul tot Zijn apostel Paulus
kEen boer uit Aalsmeer, Jacob Claasz. genaamd, weigerde - omdat God hem met een zo levendig woord heeft begaafd om het rijk Israël weer tot leven te doen komen - alle belasting te betalen die voor oorlogsvoering was ingesteld. Daarom heeft hij verscheiden malen in de gevangenis gezeten, in Haarlem, en met zijn broer samen, wel negen maanden lang. Maar hij is altijd vrijgekomen zonder ook maar iets te betalen.
104doof onopvallend; ongeschoren wangen onbeschaafd
115hem namelijk Claasz.
117elk...voet iedereen veronachtzaamt de wijsheid van Claasz.
123Noachs arke op de ark waarmee God Noach en zijn gezin van de zondvloed redde; in Hebreeën 11:7 wordt gesproken over de ark der behoudenis, Jezus, die dezelfde reddende rol heeft
124Zij...meten Zij kunnen er met hun verstand niet bij
125geheten genoemd
135dat...vangen dat iedere christen op een zuivere manier medestanders probeert te winnen
137in en uit overal en altijd.
