Profiel van de Kempische toponymie

Inleiding
0.

Bij het onderzoek van de toponymie van de Kempen, die belangrijke delen van de provincies Antwerpen, Limburg en Noord-Brabant omvat, staat men voor heel wat problemen. Hoewel een belangrijke reeks Kempische plaatsnamen en naambestanddelen tot de vóór-Romeinse of jong-prehistorische tijd teruggaan(1), wordt de Kempen gewoonlijk een ‘(vrij) jong ontgonnen gebied’ genoemd (in vergelijking met de meeste aangrenzende gebieden); deze visie is wellicht meestal bepaald door het feit dat er zo weinig relikten uit de Romeinse en Merovingisch-Karolingische periode (4de-8ste eeuw) aangetroffen worden. Daartegenover staat dan weer dat de Kempen in de vóór-Romeinse tijd een belangrijke bewoning kende; hiervan getuigen alleen reeds de talrijke ontdekte grafvelden(2).

Een bijzonder grote moeilijkheid bij het onderzoek van de Kempische toponymie is dan nog, dat het beschikbare bronnenarsenaal gewoonlijk vrij jong te noemen is: doorlopende bronnen (schepen-protokollen e.d.) die tot de veertiende eeuw teruggaan, zijn eerder zeldzaam; eventuele oudere bronnen (oorkonden, cijnsregisters) zijn nog schaarser. Vandaar dat in naslagwerken die bij voorkeur zo oud mogelijke namenlagen behandelen (vóór 1400 of vroeger), de Kempen, vooral dan nog de Limburgse Kempen, niet sterk aan bod komt.

De bovenlaag van het Kempisch onomasticon kan tot een oude laag behoren, ook al zijn de oudst bekende vermeldingen in de bronnen vaak jong(3). Maar ook het jongere namengoed (dat er inderdaad overvloedig aanwezig is), is vanuit naamkundig standpunt een grondig onderzoek waard, in de eerste plaats omdat men er de naamgeving a.h.w. op de voet kan volgen. In de tweede plaats omdat de relatie naam-zaak dikwijls nauwkeurig kan onderzocht worden, wat zonder

meer van groot belang is bij de betekenisverklaring van toponiemen als donk, dries, eusel, laar, lo, schoot e.a. Wat deze toponiemen ‘precies’ of ‘meestal’ betekend hebben, welke de eventuele betekenisverschuivingen in kronologisch of geografisch opzicht zijn geweest, kan in belangrijke mate achterhaald worden door het nauwkeurig lokaliseren van de diverse donken c.s. en een precieze beschrijving van de geografische kenmerken van de betreffende plaatsen. In dit perspektief is het wenselijk te blijven opteren - voorlopig althans - voor nog meer ‘waardevolle’ naamkundige monografieën, die onze gemeenten naamkundig zo grondig mogelijk ontleden, daarbij liefst binnen een zo ruim mogelijk aaneengesloten gebied. In zulke monografieën dient de relatie naam-zaak een fundamentele plaats in te nemen. In zekere zin overbodig zijn werken waarin hoofdzakelijk een lijst van plaatsnamen voorkomt en met per lemma één of meer hypothetische verklaringen die overigens reeds lang bekend zijn en die ons derhalve ook geen stap verder brengen. Primair blijft voorlopig het zoeken naar de ‘meest waarschijnlijke verklaring’ van ‘doordeweekse namen’ in diverse gebieden van beperkte geografische omvang. Vanuit wetenschappelijk standpunt zijn dergelijke werken niet zo spektakulair: een boek onder de titel ‘veldnamen in Vlaanderen’ zal op het eerste gezicht heel wat belangrijker aandoen dan een werk over de ‘Veldnamen in Godveerdegem’. Maar wat hebben we aan zogenaamde wetenschappelijke werken op los kwarts-zand?

1. Lijnen en strukturen in de Kempische nederzettingsnamenvoorraad.

1.1. Probleemstelling.

Om tot een zo genuanceerd mogelijk inzicht in deze problematiek te komen, onderzoeken we het nederzettingsnamenpakket van de gemeenten As, Bocholt, Ellikom, Hamont, Kaulille, Kleine-Brogel, Neerglabbeek, Neerpelt, Niel-bij-As, Overpelt en Sint-Huibrechts-

Lille(4), alle gemeenten uit de Limburgse Kempen. We hebben deze elf gemeenten vanuit naamkundig standpunt zo grondig mogelijk onderzocht, wat voor een mogelijke synthese een conditio sine qua non is, zoals uit de verdere uiteenzetting moge blijken.

In de reeds bestaande kompilatiewerken over de nederzettingsnamen(5) uit de Antwerpse en Limburgse Kempen(6) wordt de lezer dadelijk gefrappeerd door het groot aantal nederzettingsnamen die een gemiddelde Kempische gemeente blijkt te tellen. Ook bij de door ons ondernomen mondelinge en/of schriftelijke enquêtes komt dit tot uiting: voor de gemeente Genk worden meer dan 40 nederzettingsnamen opgegeven, voor Lommel ruim 20, terwijl Genk slechts vijf historisch overgeleverde gehuchtnamen telt en Lommel vier(7). Het is bijgevolg evident, dat we alle thans opgegeven Kempische nederzettingsnamen niet op één lijn kunnen plaatsen: er dienen stratificaties doorgevoerd te worden - liefst voor elke gemeente afzonderlijk -, waardoor een primaire laag van een sekundaire, tertiaire en zelfs van een kwartaire laag kan onderscheiden worden.

1.1.1. Kriteria bij het stratificeren van de nederzettingsnamen

Om de vereiste stratifikaties te kunnen doorvoeren is een grondig historisch-naamkundig onderzoek, gekoppeld aan een eksploratie van het terrein, noodzakelijk.

1.1.1.1.

Een eerste kriterium om - zij het grofweg - oudere van jongere nederzettingsnamen te onderscheiden, bestaat erin te achterhalen hoe tijdens het Ancien Régime de bestuurlijke indeling in gehuchten(8) er uitzag.

Vóór 1800 waren de ingezetenen van de Neerpelter gehuchten Boseinde, Broeseinde (+ Dorp), Grote Heide en Herent in het gemeentebestuur vertegenwoordigd door één burgemeester per gehucht. Het betreft hier vrijwel zeker de vier oudste woonkernen van deze gemeente. Onder deze vier bestuurlijke eenheden ressorteerden nog een aantal subentiteiten: kleine en (wellicht meestal jongere) woonkernen, die zowel uit de late middeleeuwen (Boelehoeve, Daamsheide), de 15de-16de eeuw (Hagenhoek, Kolis, Rosen) als uit de 19de-20ste eeuw (Heerstraat, Kolonie, Zonhoek) kunnen dateren.

Wat voor Neerpelt geldt, gaat daarom nog niet voor om het even welke Kempische gemeente op. Hamont bijv. was verdeeld in drie bestuurlijke eenheden: de stad met twee burgemeesters, de buitengehuchten Haart en Koleneinde elk met één gezworene. Wanneer men een 16de-eeuwse nederzettingsnameninventaris van de gemeente Hamont onder ogen neemt, is de vermelde bestuurlijke indeling wel misleidend: het aantal bestaande woonkernen is niet enkel veel talrijker(9), maar sommige hiervan zijn even oud of ouder dan de gehuchten Haart en Koleneinde(10).

Een kleine gemeente zoals Ellikom had slechts één burgemeester. De indeling in zogenaamde gehuchten is eerder recent (17de-18de eeuw); het zijn daarenboven alle namen op -kant ‘zijde’, wijzend op de ligging van een reeks erven naar de kant van het broek, de heide en de buurgemeente Meeuwen: Broekkant, Heikant, Meeuwerkant.

Niel-bij-As kent evenmin een oude indeling in gehuchten ‘bestuurlijke eenheden’. Wel maakt het kadaster sedert de vorige eeuw een administratief onderscheid tussen Niel-Dorp en Geenstraat(11); in de Atlas der Buurtwegen (1845) worden Kalen- en Moorsberg eveneens als gehuchten vermeld: in feite zijn het steile hellingen genoemd naar de nabijgelegen boerderijen Kalen en Moors(12).

1.1.1.2. Nederzetting en heerdgang (-wagen)

Uit talrijke attestaties is gebleken, dat heerdgang voorkomt in de betekenis van gehucht(13), bijv.:

De eigenlijke betekenis van heerdgang, mnl. hert ganc is weideplaats: de vroente of heide bij een nederzetting waarop het vee gehoed werd; bij uitbreiding kreeg heerdgang de betekenis van nederzetting. Heerdgang is een samenstelling van heerd ‘herder’ en gang ‘het trekken, het gaan’. Heerd, dat tot in de vorige eeuw nog een gebruikelijke naam was voor (koe-, schaaps-)herder(19), treedt eveneens op als bepalend bestanddeel van heerdweg(20) - soms niet (meer) begrepen en dan geïnterpreteerd als heerweg(21) -, de weg waarlangs de heerd het vee naar de heide drijft.

Synoniemen van heerdgang zijn heerdwagen en heerdschap. Heerdwagen is een samenstelling van heerd ‘herder’ en wagen, dat (zoals -gang in heerdgang) eveneens de betekenis heeft van ‘het trekken, het gaan’(22). Mnl. herdscap ‘heerdschap’ betekent letterlijk: de gezamenlijke (buurtschaps)herders.

In de bronnen treffen we meestal heerwagen en heerschap aan i.p.v. heerdwagen, -schap; zulks is vermoedelijk te verklaren door analogie naar namen als heerbaan, -straat, -weg enz.(23) Uit de enkele hier volgende voorbeelden blijkt opnieuw de gelijkstelling heerdwagen/heerdschap met gehucht:

Soms werd heer(d)wagen verkort tot wagen: (Zolder 1429) dy inghesetene vand(en) kerspel ende prochie(n) des dorps van zuylre en(de) ghehucht van baelreberch met honnen drij heerwagenen, dat is te weten der dorp wag(en) met den gehucht van baelreberch voor eenen wagen, ende der wag(en) ter boockt ende der derden d(er) wag(en) vand(en) voert...(27).

De betekenisontwikkeling van gemene weideplaats tot gehucht(28) is enkel te verklaren door de centraal-funktionele plaats die de heide waarop het vee door buurtschapsherders werd gehoed(29) destijds bekleedde. De indeling in heerdgangen (-wagens, -schappen) was organisatorisch en berustte op het gebruik van de voorhanden zijnde gemene weideplaatsen. Terwijl het aantal heerdgangen per gemeente

steeds hetzelfde bleef, kon het aantal buurtschappen gebeurlijk toenemen (cfr. 1.1.2): een jongere of sekundaire buurtschap werd steeds bij een bestaande heerdgang gevoegd, zodat het voorkomt dat onder één heerdgang twee en zelfs meer buurtschappen ressorteren(30).

Enkele andere benamingen voor (gemene) weideplaats zijn:

In de Kempen bestond op talrijke plaatsen de gewoonte, dat de kudden van twee of meer buurgemeenten vrij over de wederzijdse gemeentegrenzen mochten geleid worden: dit gebruik werd schellen ende bellen genoemd, wellicht naar de rinkelende bellen die de dieren waren aangebonden. In teksten wordt meermaals een onderscheid gemaakt tussen het gebruik van de heide als heerd- of heidegang, waarbij de gemeentegrenzen overschreden mochten worden, en de heide als gebied voor het winnen van turf- en heidestrooisel; dit laatste mochten alleen de ingezetenen op de gemene gronden die onder hun gemeentelijke jurisdictie hoorden. Op 30.10.1612 brengen de burgemeesters van Overpelt voor de schepenbank van Pelt een aanklacht tegen Adriaan Hollen en Jan Boeijvoets van Neerpelt, beschuldigd wegens het maaien van heide op Overpelts grondgebied; zij verklaren ‘dat die gemeijnte van Ouerpelt ende Neerpelt egheen gemeynscap met malcanderen en hebben om reciproie onder den anderen te moghen op hunnen aert ende gemeynte toruen te steecken,

heijde te meijen offt te slaghen dan alleen met scellen ende bellen...(33).

Tot in het midden van de vorige eeuw bezaten de gemeenten Achel, Hamont, Kaulille en Sint-Huibrechts-Lille grote heideterreinen in onverdeeldheid(34). Deze toestand is vermoedelijk een gevolg van het vroegere gebruik schellen ende bellen. De definitieve scheiding van deze Onverdeelde Heide (naam die in de vorige eeuw ontstaan is) kwam er eerst na vele moeilijkheden.

De heerdgangen bleven in de Kempen bestaan tot omstreeks 1850. Een decreet van keizerin Maria Theresia (1772) om gemeentelijke heidevelden tot akkers, weiden en bossen te ontginnen had weinig of geen praktische gevolgen gehad. Daar de kunstmeststoffen er eerst kwamen in de tweede helft van de 19de eeuw, bleef de heide een noodzaak voor de voorziening van potstalmest. Op het einde van de 18de eeuw stellen we een eerste aanplanting met dennenbossen vast(35), vooral op initiatief van kloosters(36). Na 1830 drong de provinciale overheid sterk aan tot de verkoop van delen uit deze heerdgangen, waarvoor de gemeentebesturen aanvankelijk helemaal niet te vinden waren. Interessant is in dit verband een rondschrijven van de gouverneur van de provincie Limburg d.d. 22.4.1844(37) en de antwoorden hierop van de diverse gemeenteraden(38). De wet van 25.3.1847 maakte het evenwel mogelijk, op advies van de provinciale deputaties, de gemeenten te verplichten gemene gronden aan partikulieren te verkopen en zo de ontginningsaktiviteit te bevorderen. De huidige heideterreinen zijn niet meer dan relikten van de vroegere heideheerdgangen.

1.1.1.3.

Men kan ook een linguïstisch kriterium hanteren om een oudere van een jongere laag nederzettingsnamen af te zonderen: het intern-lokalizerend voorzetsel bij de oudste laag is in, bij een jongere veelal op(39).

1.1.2. Jongere lagen in de nederzettingsnamenvoorraad

1.1.2.1. De afgezonderde nederzettingen, een Kempisch fenomeen.

In de late middeleeuwen kende de Kempen vermoedelijk een demografische ontwikkeling op beperkte schaal en in dezelfde periode begonnen kloosters en abdijen belangstelling op te brengen voor de Kempen. Wellicht liggen deze faktoren aan de basis van de vrij talrijke geïsoleerde nederzettingen, gewoonlijk op de rand van de heide; in recente tijd zijn ze meestal tot kleine woonentiteiten ontwikkeld, waarvoor thans vaak gehuchtnamen optreden.

De volgende types van nederzettingsnamen dateren wel grotendeels uit de late middeleeuwen, hoewel enkele ook tot een jongere periode kunnen teruggaan:

A. Een eerste en belangrijke reeks betreft nederzettingsnamen met het bestanddeel hoeve (sinds de 16de eeuw enkel bewaard in de betekenis van boerderij), onl. *hova, mnl. hoeve, hove, hoef, lat. mansus. Een hova wordt gewoonlijk omschreven als de oppervlakte land nodig voor het onderhoud van één gezin. In deze betekenis is hoeve bewaard als veldnaam (cfr. infra), maar ook in de namen van plaatsen waar abdijen en kloosters in de late middeleeuwen een landbouwuitbating vestigden op (heide)gronden, die ze meestal van grootgrondbezitters ten geschenke hadden gekregen. In de Limburgse Kempen bijv.: de Hoef te Hechtel (abdij van Averbode) en te Helchteren (abdij van Sint-Truiden); de Hoeven te Overpelt (abdij van Floreffe); Hengel- en Kelchterhoef te Houthalen (ibid.); de Grote Hoef te Lommel (abdij van Averbode).

Hoeve moet evenwel niet per se betrekking hebben op klooster- of abdijgoederen, maar kan ook op gemeentelijke ontginningen, evtl. op lekenbezit wijzen, zoals bijv. de Hoef (thans gehuchtnaam) te Opglabbeek en Wijchmaal, en met bepalende bestanddelen: (Neerpelt) Boelehoeve, 1529 vanden bolen hoeue (Mon. IX: 62-63), Mnl. bule ‘heuvel, hoogte’; (Sint-Huibrechts-Lille) Duisen Hoeve, 1613 de duisen hoeff (Mon. XII: 130-31), een afgezonderde nederzetting waarop in de 17de eeuw één woning stond.

B. Een tweede reeks nederzettingsnamen is afgeleid van persoonsnamen, veld- en waternamen enz. De gemeente Sint-Huibrechts-Lille telde blijkens 16de-eeuwse bronnen toen vijf woonentiteiten in de

bet. van gehuchten: Broek(kant), Dorp, Hork, Ven(der)straat en Zaan/Zand. Daarnaast waren er evenwel in die gemeente in die tijd niet minder dan zes afgezonderde nederzettingen, waarvan er twee zijn afgeleid van een persoonsnaam: Geerkens, 1767 op de geerkens (Mon. XII: 106) en Geuskens, 1724 geuskens hoffstede (ibid. 104). De vier overige namen wijzen op de hoogteligging: Heuvel, 1509 op geen hoeuel (ibid. 108) en Kompen, 1581 op di compen (ibid. 107); de ligging in een (uit)hoek op de grens met Hamont (Hork, 1580 opten horrijnck) (ibid. 108), en bij een waterloop (Rijt, jonger Riet, 1586 op die rijt) (ibid. 109-10). Het eerste lid van 1844 Fierkensheikant (ibid. 105) is eveneens een persoonsnaam: een reeks boerderijen op de Heikant bij het erf van Fierkens.

Ook in de buurgemeente Hamont zijn twee afgelegen nederzettingen afgeleid van een persoonsnaam: Robbert, 1612 den robrecht(40), en Winter, 1519 den wynter(41). Dielishoek, 1668 aen den dyelis hoeck(42) en Emmelenhoek, 1613 aenden emmelen hoeck(43) zijn twee kleine agglomeraties in hoekvorm (tussen drie wegen), genoemd naar de hierin centraal gelegen boerderijen van Dielis en Emmelen; te vergelijken met de Janshoek te Kaulille (Top. XXII/1: 56).

In de Kempen is er een nauwe relatie tussen persoons- en plaatsnaam. Mogelijk houdt zulks verband met de invloed die in bepaalde ontginningsperioden van individuele boerderijen is uitgegaan. Het hierboven behandelde nederzettingsnamentype voor Hamont en Sint-Huibrechts-Lille komt in nagenoeg elke Kempische gemeente voor.

C. Namen van het type persoonsnaam + heide kunnen eveneens wijzen op een (aanvankelijk) afgezonderde nederzetting(44) op de rand van de gemene heide, zoals bijv. (Neerpelt) Daamsheide, 1553 op gheen daems heijde (Mon. IX: 63-64): het goed van Daams, gelegen tegen de heide en waarrond zich een kleine nederzetting heeft gevormd. Te vergelijken met dit type zijn deze gevormd door persoonsnaam + -einde, bijv. te Meeuwen: 1684 opt vliegen eynde(45).

1.1.2.2. Nederzettingen uit de 19de-20ste eeuw.

Het is bekend dat de Kempen sedert het midden van de vorige eeuw, toen zij nog voor ca. 2/3 met gemeentelijke heidevlakten bedekt was, een belangrijke demografische expansie heeft gekend, met het gevolg dat regelmatig nieuwe woonkernen in de heide ingeplant werden en worden. Uit een mondeling onderzoek is bijv. gebleken dat de Bocholtenaren thans als gehuchtnamen beschouwen: op de Bosheide, in de Kempen, op de Kleine Landeigendom, in het Meierbroek, in de Moesputten, in de Voort (Mon. VIII: 50). Behalve de Kleine Landeigendom (maatschappijnaam) en de Voort (oorspronkelijk een waterovergang) zijn het historisch overgeleverde veldnamen.

Een belangrijke reeks nieuwe nederzettingen in de Kempen dateert uit de 19de eeuw(46), maar de omvangrijkste groep betreft nieuwe woonwijken van na 1940. In vele gevallen werd daarbij de overgeleverde kadastrale benaming op de woonwijk overgedragen, zoals voor het Look te Neerpelt; de Haag, de Hoeven en de Zavel te Neerglabbeek; de Nieuwe Kempen te Opglabbeek; de Hoven en de Molendel te As; de Rieten te Meeuwen enz.

1.2. Indeling en geleding van de nederzettingsnamen van elf gemeenten uit de Limburgse Kempen(47).

1.2.1.

Zoals bekend zijn de meeste Kempische gemeente- en gehuchtnamen geen nederzettingsnamen in de strikt etymologische zin, i.c. namen op -heem, -hoven, -wijk, -zele e.a., bestanddelen die, wat hun betekenis betreft, duidelijk op bewoning wijzen. In de gemeente Bocholt bijv. wijst alleen de naam Veldhoven(48) op bewoning of nederzetting. De overige zijn primair ofwel waternamen (Lechten, Lozen), ofwel namen die verband houden met de aanvankelijke begroeiing met (loof)bos (Bocholt, Goolder, Kreiel), resp. kreupelhout (Hees). Voor de overige Kempische gemeenten geldt grosso modo dezelfde vaststelling: de gemeente- en gehuchtnamen zijn in de meeste gevallen primair waternamen, natuurnamen e.d.; sekundair (nadat

bewoning had plaatsgevonden) funktioneerden ze als nederzettingsnamen. Wanneer de overdracht plaatsvond is vrijwel nooit te achterhalen.

In de elf door ons onderzochte gemeenten zijn er buiten Veldhoven slechts drie nederzettingsnamen die eksplisiet bewoning aanduiden:

1.2.2.

Tot een oude, (jong-)prehistorische laag behoren o.m. de gemeentenamen Brogel en Hamont:

1.2.3.

Vrij talrijk zijn de waternamen die nederzettingsnamen zijn geworden en waarvan er verschillende tot de prehistorische tijd teruggaan. Dit grote aantal waternamen in de nederzettingsnamenvoorraad

van de Limburgse Kempen is te verklaren door het feit dat alle oude woonkernen op het Kempisch Plateau, met uitzondering van Wiemesmeer (Zutendaal), gesitueerd zijn in de nabijheid van een waterloop.

1.2.4.

Op de vroegere (loof)bosbegroeiing wijzen de bestanddelen lo, hout en evtl. bos, hees.

1.2.5.

Veldnamen zijn oorspronkelijk:

1.2.6.

I.v.m. de bodemgesteldheid staan Zand en Zavel:

1.2.7.

Wegnamen zijn (Overpelt) K(w)adijk, 1552 op de caetdijck (Mon. X: 225-26) en (Sint-Huibrechts-Lille) Venderstraat, 1640 aende venner straet (Mon. XII: 108).

De Kleine-Brogelse gehuchtnaam Voort, 1586 op die voirt (Top. XXII/2: 68) is genoemd naar een nabijgelegen waterovergang.

1.2.8.

Nederzettingsnamen op -einde, -hoek en -kant (aanduiding van de ligging) zijn vrij talrijk:

1.2.9.

Oriëntatienamen (i.c. de vroegere stadspoorten van Hamont): Achelse Poort, 1663 die achelder poorte(80) en Buulderpoort, 1609 de bueler poort(81).

1.2.10.

Benoeming naar de hoek- of neusvorm (tussen wegen): (Overpelt) Neus, 1570 op die nues (Mon. X: 273).

2. Het broek en de heide.

2.1. Het broek.

2.1.1. Naamgeving

In vrijwel elke Kempische gemeente komt een (gewoonlijk vrij uitgestrekt) gemeentelijk broek of moeras voor. De naam leeft voort in talrijke nederzettingsnamen als Broek(kant)(82).

Synoniemen van broek zijn:

2.1.2. Funktie

In het broek werd klot of moer gedolven. Er dient een fundamenteel onderscheid te worden gemaakt tussen turf (voes)(85) en klot (moer, vurt).

Talrijke (gemeentelijke) moerassen in de Kempen worden Holven genoemd, in de meeste gevallen wel te verstaan als: uitgehold ven door het steken van klot. Geschikt voor de klotwinning waren eveneens de Goren (cfr. 2.1.1), gewoonlijk vrij uitgestrekte terreinen moerasland, bestaande uit vennen en hooilandpercelen; in recente tijd zijn ze ook vaak tot viswijers omgevormd.

2.2. De heide.

2.2.1. Naamgeving

De gemene heidegronden, die gemiddeld 2/3 van een Kempische gemeente in beslag namen, werden of worden meestal aangeduid als Vroente, Aard, Gemeente, Heide, Kamp, Veld, Woestijn e.a. Heide heeft zich van al deze namen het best in het dagelijks gebruik kunnen doorzetten; de overige namen zijn vooral als toponiemen bewaard, niet het minst als benamingen van ontgonnen terreinen waarop de namen werden overgedragen (cfr. infra).

2.2.1.1. Vroente, Aard en Gemeente

A. Vroente, Mnl. vroonte, vreunte ‘heerenland, domeingoed, gemeentegrond’ (MW IX, 1419-21), uit Mnl. vrone, vroon, adj. ‘heerlijk, des heren’ (MW IX, 1412) - eigenlijk de genitief mv. van *vrō, ohd. frō, germ. *frawan ‘heer’(92) - + suffiks -te. Vroente betekent dus letter-

lijk herenland(93) en vandaar: gronden in gemeenschappelijk gebruik.

Zoals Aard en Gemeente doelt Vroente niet enkel op het onbebouwd liggende veld, maar tevens op straten, bossen, pleinen enz., m.a.w. op alles wat openbaar of gemeen was. Vandaar ook de vaak optredende bestanddelen gemeen of 's heren(94), ook in verbinding met namen van waterlopen, grachten, wegen, vennen enz. (de betekenis is vrijwel steeds ‘gemeen’, openbaar vs. privaat).

Uit de enkele hier volgende voorbeelden - alle uit de Limburgse Kempen - blijkt dat in oudere documenten (gemene) vroente, (gemene) heide, gemeente en veld vrij afwisselend konden optreden:

In de Limburgse Kempen werd vroente in de 16de eeuw voornamelijk door heide verdrongen. De naam leeft evenwel verder in overtalrijke perceelsnamen, i.c. ontgonnen heidegronden. Vroente blijkt historisch vooral in de Belgische Kempen te zijn opgetreden; De Bont (101) vermeldt dit toponiem niet voor Kempenland in Noord-Brabant.

B. Aard, Mnl. aert ‘beploegde of bebouwde grond, bouwland; land (in het algemeen), grond, vaste grond; landstreek; plein of werf, markt, kade’ (MW I, 193-94), Ohd. art ‘akkerbouw, -land’, os. ard ‘verblijf, woning’, oe. eard ‘land, streek, woonplaats, bebouwde grond’.

Aard wordt beschouwd als een afleiding van de wortel *ar ‘ploegen’(102), got. arjan, mnl. aren (MW I, 453), eren, erien (MW II, 690-91), bij Kiliaan 11 vermeld als aeren, (e)eren, errien. De grondbetekenis van aard is dan bouwland, beploegde akker, met de afgeleide betekenissen: land waar men (van vader op zoon) woont, en verder afkomst en hoedanigheid (de aangeboren aard)(103).

Indien de primaire betekenis van aard, aldus de etymologische woordenboeken, bouwland zou zijn, is het moeilijk te verklaren waarom in de Kempen aard een synoniem is van vroente en gemeente in de betekenis van het open, onbebouwde veld(104). De ontwikkeling van woeste grond tot bouwland (door ontginning) is logisch te verwachten, maar niet die van bouwland tot heidegrond, zeker niet voor de zo talrijke en zo uitgestrekte terreinen die de Kempische aarden blijken uit te maken. De oudste betekenis van aard is, aldus Gysseling (105), (terecht) gemene weide.

In Brabant en Zuid-Oost-Vlaanderen is aard, dial. ert. eerd de koerante benaming voor de vruchtbare alluviale gronden langs de waterlopen(106); in de Antwerpse Kempen is aard identiek met beemd, eusel en weide (eerder gronden van slechte kwaliteit)(107). Schuermans (108) en Cornelissen-Vervliet (109) vermelden aard ook in de betekenis van een stuk bouwland. Blijkbaar hebben we hier in alle gevallen te doen met ontginningen uit de aard (gemene weide); zoals

in de andere gevallen (heide, gemeente, vroente ...) ging de naam van de gemeentegrond over op de ontgonnen percelen.

J. Helsen (110) heeft erop gewezen, dat de benaming Aard ‘gemene grond’ wellicht het frekwentst in de Antwerpse Kempen voorkomt. Zulks lijkt inderdaad het geval te zijn: Aard is weliswaar niet onbekend in Noord-Brabant(111), maar even talrijk zijn aldaar gemeente, heerdgang en heide. In de Limburgse Kempen komt Aard in de genoemde betekenis vooral voor in de Verbeterde Kempen(112) o.m. te Heppen, Heusden en Tessenderlo.

C. Gemeente, een afleiding van mnl. meen ‘gemeenschappelijk’, heeft primair dezelfde betekenis als aard en vroente, nl. het gemeenschappelijk grondbezit (MW IV, 1280).

De betekenisomschrijving van gemeente door Smulders (113) is nagenoeg identiek met die van aard door Helsen : ‘Een gebied met woeste gronden (hei- en moervelden en wild grasland) binnen een bepaalde omgrenzing, dat in gemeenschappelijk gebruik is bij de inwoners van één of meer dorpen of bij de bewoners van een dorp. 't Wordt gebruikt om vee en schapen te weiden, turf en leem te steken, strouwsel en buunt te maaien en heiplaggen te steken’.

Gemeente is historisch voor de hele Kempen geattesteerd, maar heeft zich klaarblijkelijk het best kunnen doorzetten in Noord-Brabant.

D. Vroente, Aard en Gemeente komen in de hele Kempen voor als perceelsnamen: en wel voor door de gemeentebesturen verkochte en door de kopers (meestal) ontgonnen percelen heidegronden (cfr. 3.1.3.2).

2.2.1.2. Heide

Mnl. heide (hede, hei): 1) heide, onbebouwde zandgrond; bij uitbreiding ook in het algemeen vlakke veld, synoniem van mnl. plein; 2) heidegewas (MW III, 253-54). Heide heeft een engere betekenis dan gemeente (aard, vroente): het is de gangbare benaming geworden voor de - al dan niet gemene - onvruchtbare zandgronden begroeid

met heidegewassen of voor niets opbrengende zandgrond. Men kan hierbij nog een onderscheid maken tussen de droge heide, begroeid met de struikheide (erica) en de natte heide(114), begroeid met gagel(115) en met de dop- of hommelheide(116).

Vermits de gemene gronden meestal heidevelden waren, is het niet verwonderlijk dat (gemene) heide een konkurrent geworden is van vroente, aard en gemeente en dat heide deze namen vanaf de 16de eeuw ook in belangrijke mate heeft verdrongen. Heide is tot vandaag de benaming bij uitstek gebleven ter aanduiding van de nog resterende gemeentelijke heide.

Voor de belangrijkste onderdelen van deze gemene heide zijn specifieke namen voorhanden, waarbij het eerste lid in de meeste gevallen wijst op de ligging (bij een gehucht, een buurdorp, een moeras enz.).

Daar de heide de Kempische gemeenten in zo sterke mate landschappelijk domineerde, is het logisch dat talrijke nederzettingen - zowel oudere als zeer recente - genoemd zijn naar de ligging bij of tegen de heide:

2.2.1.3. Veld en kamp

A. Veld was in de middeleeuwen de meest algemene benaming voor onbebouwde, woeste grond(119), maar maakte reeds vroeg de semantische ontwikkeling door van onbebouwd tot ontgonnen land, bijv.:

Sommige nederzettingsnamen herinneren nog aan de ligging naar de kant of zijde van het middeleeuwse open veld, zoals de volgende hoven-namen: Veldhoven in Bocholt en Kwaadmechelen (Limb.); Veldhoven en Meerveldhoven in Noord-Brabant.

Aan de primaire betekenis van veld ‘onbebouwd terrein’ herinneren:

B. Kamp, een ontlening aan lat. campus, is oorspronkelijk een synoniem van veld in de zin van ‘het open, onbebouwde veld’(124). Weinige plaatsnamen in de Kempen herinneren nog aan deze primaire

betekenis. Een duidelijk voorbeeld is de Kempen (mv. van kamp) te Bocholt, een heideterrein van meer dan 200 ha.

Wel is Kamp een zeer verspreid toponiem in de sekundaire betekenis: een individueel, uit het veld gewonnen en door een heg of een houtkant geheind perceel (cfr. 3.1.1).

2.2.1.4. Enkele namen voor specifieke terreinen uit de gemene aard of vroente

A. Dries.

In ‘Het probleem dries’ bracht J. Lindemans (125) dit toponiem, volgens hem een afleiding van drie, in verband met de driejaarlijkse wisselbouw: het gebruik om alle drie jaar een derde van de akker te laten braak liggen; hij schetst vervolgens het semantisch verloop van het woordgebruik van dries van rustend land tot de met gras begroeide dorps- of gehuchtpleinen.

Aanvankelijk beschouwde Gysseling (126) ‘driesprong van wegen’ als de primaire betekenis van dries, waaruit zich die van (driehoekig) dorps- of gehuchtpleintje, en vandaar ook ledig land, schrale weide ontwikkelden. Later stelde Gysseling(127) ‘tijdelijk rustend land’ als de primaire betekenis van dries voorop, als de sekundaire ‘schrale weide’ (d.i. permanent dries liggend land) en driehoekig dorps- of gehuchtplein; hij verwerpt ook het verband tussen drie en dries en knoopt aan bij de door Mansion (128) voorgestelde hypothese dat dries een afleiding zou zijn van Indo-Europees treu- ‘gedijen, aan kracht toenemen’.

In de Kempen heeft dries in enkele gevallen betrekking op onbebouwde grond, al dan niet in gemeen gebruik. De specifieke betekenis van dries is er evenwel: onrendabel (hoog of laag gelegen) land, vaak in de zin van een bij de woning gelegen perceel weiland (de huis- of schaapsdries).

In de Kempen heet een dorpsplein niet Dries. Historisch is Plaats(e) - een met gras begroeid plein met daarin een waterkuil - frekwent geattesteerd. Thans is Plaats(e) vrijwel onbekend in de Kempen ter aanduiding van het dorpscentrum; de gangbare benaming is thans

Dorp(129). Naast Plaats (Dorp) komen (vooral) historisch ook Berg, Heuvel(130), Opstal(131) en Plein(132) voor. De op het dorpsplein gelegen waterpoel kan ook naamgevend geweest zijn en op het plein overgedragen: Biest(133), Dijk(134) en Pensepoel(135).

B. Heidehoeve en -veld (cfr. ook 2.2.1.3).

Het zijn in de Kempen de benamingen bij uitstek voor heidepercelen in privaat bezit. Meestal liggen ze geconcentreerd op de rand van de gemene heide, waartoe ze eens behoord hebben. Op deze terreinen werd tot in het begin van deze eeuw heide gestoken en gemaaid. Toen op het einde van de 18de eeuw de eerste dennenaanplantingen plaatsvonden, kwamen deze percelen hiervoor het eerst in aanmerking.

C. Laar.

Van het toponiem Laar werd nog geen algemeen bevredigende etymologische verklaring gegeven(136). Volgens Gysseling(137) gaat hlāri, ouder hlēri, terug op een Belgisch substraatwoord klēri. In de Kempen blijkt laar over het algemeen de betekenis te hebben gehad van onbebouwde (gemeenschaps)grond, met heide of minderwaardige grassoorten begroeid en waarop men het vee liet grazen(138). In

ruime zin was een laar dan een open weideplaats voor het vee(139). Dit zou een verklaring kunnen zijn voor het feit dat zovele laren in de Kempen nederzettingsnamen zijn geworden(140). Te Opglabbeek is het Laar een heidegebied van enkele honderden hektaren. Daarenboven is laar algemeen verspreid als perceelsnaam (ontgonnen heidegronden?), bijv. in de Limburgse Kempen:

D. Paardenkerkhof.

In vrijwel elke Kempische gemeente was er een paardenkerkhof, een gemeentelijke begraafplaats - gewoonlijk op de rand van de

heide - voor dierenkrengen. In de 16de-17de eeuw meestal reeds verkocht en als akkerland in gebruik genomen.

E. Schom(mel).

Mnl. schom(me) ‘onvruchtbare heidegrond’ (MW VII, 629). Eigenlijk mos en, bij uitbreiding van betekenis, ‘hoog gelegen, onvruchtbaar stuk grond’ (WNT XIV, 788). De schomtoponiemen - vaak verlengd tot schommel(154) - hebben meestal betrekking op percelen in privaat bezit.

Meestal onvruchtbare grond: hierop wijzen de vaak optredende bepalende bestanddelen brem- en hei-(155); als tweede bestanddeel zijn -berg en -bos(156) koerant.

F. Smeel.

Magere zandgronden, waar hoofdzakelijk buntgras gedijt, worden ook Smeel en Smelen (mv.) genoemd. Smelen, een afleiding van smal, is de naam van een lange grassoort, meer bepaald van de soorten Aira Flexuosa (bochtige smelen) en Aira Caespitosa (op natte zandgronden)(157).

Op droge zandbodems gedijt ook Molinia Coerulia (pijpestrootjes), in de volksmond pijpevegers genoemd(158).

Met Smeel (Smelen) worden zowel gemene velden als private percelen benoemd.

G.

Wild, o.m. in Wild Broek, Wildert, Wildernis voor wild begroeide, onvruchtbare heide-, resp. broekterreinen(159).

H.

Een typisch fenomeen vormen de landduinen, waarvoor Zand- en Zavelberg de koerante benamingen zijn.

Zavel (uit lat. sabulum) en Zand komen ook voor als veldnamen en wijzen dan op de aard van de bouwlaag: droge en lichte dekzandgronden. Ook nederzettingen op zulke bodems worden aldus genoemd (cfr. 1.2.6), bijv. Zand/Zaan te Sint-Huibrechts-Lille; Zand te Elen en Kwaadmechelen; Zavel te Gruitrode, Kleine-Brogel en Neerglabbeek. Zand-Oerle is een gehucht van Oerle (N.-Brab.)(160).

Op talrijke plaatsen werd ook zavel gestoken, die o.m. diende om mortel te maken, de huisvloer te bestrooien, bij het kasseien van wegen enz.(161). Dit verklaart de talrijke, in elke gemeente voorkomende zavelkuilen ‘plaatsen waar zavel werd gestoken’.

2.2.2. Funktie

Zoals het broekterrein was de gemene heide een grotendeels open gebied, in tegenstelling met de geheinde en door houtkanten besloten akker- en hooilanden; delen van deze gemene gronden konden evenwel gevrijd ‘afgesloten’ worden. Dit laatste gebeurde vooral in de 19de eeuw en om de gemeenteïnkomsten te vergroten werden de heikavels dan verhuurd.

Van oudsher werden evenwel de zavelgronden en -bergen afgepaald: binnen deze palen mocht niemand schapen of enig ander vee hoeden. Zulke afpalingen gebeurden meestal jaarlijks.

3. Het kultuurland.

3.1. Het akkerland.

3.1.1. De grondwoorden

De gebruikelijke Kempische benamingen voor het akkerland, waarop rogge, haver en boekweit, evenals enkele nijverheidsgewassen (koolzaad, vlas) verbouwd werden, zijn akker en veld.

De primaire betekenis van akker is het gemeenschappelijk landbouwland bij een nederzetting (vooral in verbinding met een dorps- of gehuchtnaam)(166): dikwijls uitgestrekte kompleksen in talrijke kavels verdeeld; sekundair kreeg akker de betekenis van een perceel bouwland, al dan niet uit de primitieve dorpsakker.

Naast akker komt ook zeer dikwijls veld voor ter aanduiding van bouwland: bij het in kultuur brengen van delen uit het veld ‘onbebouwde grond’ sedert de late middeleeuwen, kreeg veld de betekenis van het landbouwland dat bij een buurtschap behoorde of van een perceel bouwland zonder meer.

Een verspreidingskaart van de akker- en veldnamen, i.c. degene die grote kompleksen benoemen, zou releverend kunnen zijn voor de bewonings- en ontginningsgeschiedenis van de Kempen. Akker is in de genoemde betekenis ongetwijfeld ouder dan veld. Cfr. het oordeel

van J. Lindemans (167) in 1946: ‘De verspreiding van de akkernamen in de Kempen leert ons ook iets over de betrekkelijke oudheid van de bewoning en de bodemontginning aldaar. Ze zijn zeer talrijk op de oevers van de beken die de Weerijs vormen (Brecht, Loenhout), op de Mark (Meer, Hoogstraten), vooral tusschen de Aa en de Kleine-Nete (Tielen, Kasterlee, Turnhout, Arendonk), ook op de Dommel (Neer- en Overpelt). In de Zuider-Kempen zijn zij eerder schaars of ontbreken totaal. Het dichtst bewoonde gebied van het oude Taxandrië moet dan te situeren zijn in het Noord-Oosten van de huidige provincie Antwerpen en verder in Noord-Brabant’. Deze visie van J. Lindemans steunt evenwel op een onvolledig en soms onbetrouwbaar kadastermateriaal; in (Neer-, Over-) Pelt op de Dommel zijn er geen dorps- of gehuchtakkers, wel -velden. Enkel een grondig vooronderzoek kan tot steekhoudende konklusies leiden.

Akker en het jongere veld (in de betekenis van bouwland) kunnen vergeleken worden met kouter (westelijk België en Noord-Frankrijk), es (Drente), enk of eng (Midden-Nederland)(168).

Specifieke benamingen voor individuele, uit de heide ontgonnen en rondom geheinde percelen(169) zijn:

De namen voor de individueel afgesloten landerijen zijn in de Kempen enigszins geografisch gedifferentieerd: in Noord-Brabant komen vooral Bocht en Kamp voor, in de Limburgse Kempen Kamp en Look, in de Antwerpse Kempen Blook en Blok. Om de grenzen precies af te bakenen is een grondig detailonderzoek nodig.

Te vergelijken met Blook c.s. zijn de volgende, weliswaar minder frekwent voorkomende plaatsnamen:

Algemene benamingen voor houtkanten zijn gracht, haag, heg en

struik, waarvan de naam in talrijke gevallen op de besloten landerijen is overgedragen(178); soms wordt de aard van de begroeiing in de houtkanten nader gespecifiëerd, o.m. met de haag- of meidoorn: vandaar de perceelsnamen Door(n)akker, -bos, -veld en Haagdoorn.

Het bij de woning gelegen bouwland wordt doorgaans (Huis)veld, Huiskamp of Huisblo(o)k genoemd. Aangelag(179), Aanse(d)el(180) en Aanstede(181) worden gewoonlijk als synoniemen van Huisveld opgevat, wat in vele gevallen ook een juiste interpretatie kan zijn. Het Huisveld is echter zowel het aangelegen als het dichtst bij de woning gelegen bouwland, terwijl het Aangelag eerder de onmiddellijk bij de woning gelegen percelen (de hof, de dries enz.) benoemt. Het aan- of nabijgelegen hooiland is de (Huis)beemd en de Dries (de schaaps- of tuierweide).

3.1.2. De preferentiële bepalende bestanddelen(182)

Bij de 1043 toponiemen die bouwland benoemen uit de gemeenten Neer- en Overpelt, Kaulille en Kleine-Brogel, wijzen de bepalende bestanddelen respektievelijk op:

De dominerende naamgevingsfaktoren - ook bij de nederzettingsnamen - waren en zijn bezitsaffirmatie en in de tweede plaats benoeming naar geografische kenmerken. Vandaar zullen in een studie over de plaatsnamen van een gemeente of van een ruimer gebied in de Kempen twee kwantitatief belangrijke subgroepen steeds naar voren treden: enerzijds namen van het type Jansen Akker en anderzijds plaatsnamen van het type Hoge/Lage Akker, die op een geografische

gesteldheid wijzen. Bij de eerste subgroep dient er ook op gewezen te worden, dat talrijke erfnamen, d.i. namen van individuele nederzettingen, en veldnamen van persoonsnamen zijn afgeleid: Jansen Goed / Jansen Akker > de Jansen(183). Of de afleiding van een persoonsnaam is gebeurd, kan in bepaalde gevallen niet zonder voldoende kennis van de oude familienamen van de betreffende plaats gekonkludeerd worden. Zo kan een veldnaam als de Bosman teruggaan op de psn. Bosmans, maar ook met het personificerend man-suffiks van bos afgeleid zijn. Bij de veldnaam de Loman te Eksel ligt een afleiding met het achtervoegsel -man van lo ‘bos’ a.h.w. voor de hand; toch betreft het hier een afleiding van de fn. Lomans.

3.1.3. Uitbreiding van het akkerareaal door ontginningen

3.1.3.1. Bosrooiingen.

Op wellicht laatmiddeleeuwse bosrooiingen hebben de rode-namen betrekking, o.m. degene die nederzettingsnamen zijn geworden (type Gruitrode, Kinrooi enz.).

Root(184), Roo(i)(185), diminutief Rootje en (met palatalisering) Reutje, Reuke(186) zijn ook daarna gebruikelijke perceelsnamen gebleven voor kleine rooiingen en ontginningen, in de eerste plaats wel van met laagstammig houtgewas begroeide heidevelden(187).

De oude laag (nederzettings)namen met de bestanddelen hout en lo(188) herinneren meestal wel aan de primaire loofbosbegroeiing, waarbij het eerste lid de aard van de loofbosbegroeiing nader specifiëert. Ze zijn wellicht een aanduiding voor het feit, dat het loofbos in de late middeleeuwen nog belangrijk was in het Kempische landschap, hoewel het niet uit te maken is wat deze begroeiing kwantitatief betekend heeft. Hout en lo leven evenwel in zo talrijke perceelsnamen (bouw- en hooiland) verder(189), dat bezwaarlijk in alle gevallen aan hoog opgaand loofbos kan gedacht worden, eerder aan de begroeiing (in de houtkanten) met of de rooiing van laagstammig bos.

Ook talrijke perceelsnamen met het bestanddeel bos kunnen op gerooide laagstammige bospercelen betrekking hebben.

3.1.3.2. Heideontginningen.

In de eerste helft van de vorige eeuw hadden de gemene (heide)gronden van een gemiddelde Kempische gemeente een oppervlakte van ± 60% van het totaal; de overige 40% waren op minieme uitzonderingen na gronden toebehorend aan eigengeërfden.

De eeuwen voorheen moeten de gemene (heide)gronden nog uitgestrekter geweest zijn, daar talrijke plaatsnamen op ontginning wijzen. Uit dokumenten van de 15de tot de 19de eeuw blijkt, dat de gemeentebesturen kleinere of grotere delen uit de gemeente publiek verkochten. Gemeentegronden verkopen was niet zozeer een vereiste om de opper-

vlakte kultuurland te vergroten, maar ook en wellicht primordiaal hét middel om in moeilijke tijden (vooral in de 16de-17de eeuw) gemeenteschulden te kunnen aflossen. Tot in de vorige eeuw bleef men aan de gemene gronden evenwel een uitermate hoge waarde toekennen, zodat het begrijpelijk is dat het verkopen van gronden aan partikulieren in principe enkel werd toegestaan in tijden van financiële nood of wanneer de gemeenschap er voordeel bij had.

A.

Vroente, gemeente, aard en heide komen in de hele Kempen voor als perceelsnamen voor (door de gemeente verkochte) kavels uit het gemeen veld of broek(190). In verbinding met gemeente treedt dan vaak het bepalend bestanddeel nieuw op. Dit attributief komt ook met talrijke andere grondwoorden voor ter aanduiding van gemeentegrond, ontgonnen tot nieuw bouwland: Nieuw Land / Erf / Kamp / Veld enz. vs. Oud Land e.a. (eerder ontgonnen). Nieuw komt ook dikwijls in gesubstantiveerde vorm voor: Nieuw(e) en Nieuwke, gewoonlijk voorafgegaan door een persoonsnaam (naam van de koper of ontginner).

Heide is frekwent als bepalend bestanddeel: Heideakker enz. Uit de ligging van de stukken moet blijken of op de ligging tegen de heide of op ontgonnen heidegrond gedoeld wordt.

Toponiemen die ook meestal in deze reeks passen zijn Koop ‘land door koop verkregen’, vermoedelijk meestal gemeentegrond, en Dure Koop, een volksironische benaming(191) voor slechte grond waarvoor een te hoge prijs betaald werd.

B.

Hoeve (cfr. ook 1.1.1.1.A) is sedert de late middeleeuwen een van de meest geattesteerde Kempische plaatsnamen in de betekenis van een perceel heidegrond (doorgaans dan in de vorm Heithoef), dat al dan niet ontgonnen werd. In het Rijnland heeft Hoeve de betekenis van dagmaal(192).

C. Eusel, Eeuwt, Etsel.

E(e)u(w)sel is een afleiding van eeuwen ‘voeren’ (cfr. Kiliaan 142: euwen ‘pascere’) zoals Etsel van etten (kausatief van eten) met het suffiks -sel. Eusel en Etsel (met de variant Etting) worden uitvoerig besproken door Lindemans(193). Meer naar Midden-Limburg toe komt de variant E(e)u(w)t voor, eveneens een afleiding van eeuwen, maar ditmaal met het -t-suffiks.

Het meest verspreid in de Kempen is Eusel, dat in allerlei klankgestalten voorkomt(194). De mening van Lindemans (195) en De Bont (196), dat Eusel typisch Brabants is, klopt niet; ook in de Limburgse Kempen komt Eusel frekwent voor.

Volgens P. Lindemans(197) schijnen de eusels in de Kempen het eerste stadium uit te maken bij de ontginning van heide tot winnend land. Eusel c.s. heeft evenwel gewoonlijk betrekking op grasland, blijkens het bronnenonderzoek vaak van minderwaardige kwaliteit. In de diverse woordenboeken vinden we dan ook gewoonlijk betekenisomschrijvingen als ‘schrale weide, weide in de bossen’ enz.

In talrijke gevallen vormen de Eusels vrij omvangrijke terreinen van soms meer dan 10 ha, steeds gelegen tegen de heide. Delen hieruit dienden voor de weidegang, de beste percelen als hooilanden.

D. Uitvang, vurrit, ophelding en opwerp.

De gronden door gemeentebesturen aan partikulieren verkocht lagen in vele gevallen dicht bij de woning: straatkanten(198) e.d., waarvoor specifieke benamingen in gebruik kwamen:

E.

Op- en uitnemen treden dikwijls op in omschrijvingen van stukken door de gemeente aan partikulieren verkocht(209). Voor Noord-Limburg(210) is vanaf omstreeks 1700 het toponiem het Opgenomen frekwent geattesteerd: het is het gesubstantiveerd verleden deelwoord van opnemen ‘een perceel uit de gemene heide door koop verwerven (en ontginnen)’.

F.

Watering, met umlaut wetering, is een afleiding van het ww. wateren. Buiten de Kempen is watering enkel bekend als ‘gegraven waterloop’ ter verbetering van waterzieke gronden; in de Kempen is het eveneens een veldnaam die echter niet ouder is dan de 19de eeuw: bedoeld worden geïrrigeerde heidevelden. Belangrijke irrigatiewerken werden aangevat na de aanleg van het Kempisch Kanaal (1846), waardoor de bevloeiing van heidegronden - door de gemeentebesturen in grote kavels verkocht - mogelijk werd gemaakt.

Ontginningen van deze aard in blokvorm of volgens dezelfde grootte worden Blokken, Bunders enz. genoemd.

3.1.3.3. Betekenis van de ontginningsaktiviteit.

Zoals is gebleken uit studies betreffende As en Sint-Huibrechts-Lille (Mon. XI-XII) bleven ligging en grootte van het akker- en grasland

in privaat bezit, evenals van de gemene heide (ca. 2/3 van de oppervlakte van een gemeente) gedurende een viertal eeuwen (± 1400-1800) vrijwel ongewijzigd, alhoewel de bevolking - zij het vrij miniem - was toegenomen. Dit is een bewijs dat de opbrengst van het akkerareaal, dank zij de bemesting, geleidelijk verbeterde. De tussen 1400 en 1800 verkochte gemeentegronden zijn, zoals reeds gezegd (3.1.3.2), gering van oppervlakte: de verkopingen vonden eerder uitzonderlijk plaats, in eerste instantie wanneer de gemeenten hiertoe door financiële redenen genoodzaakt waren. Tussen ± 1200-1400 is de oppervlakte kultuurland, zo vermoeden wij althans, evenmin aanzienlijk toegenomen, maar om dit te bewijzen ontbreken de nodige bronnen. Deze konstatering steunt op de vaststelling, dat na de late middeleeuwen de grote ontginningsaktiviteit voorbij is.

Zoals vaak gezegd wordt, heeft de tijd tussen de late middeleeuwen en het midden van de 19de eeuw in de Kempen a.h.w. stilgestaan. Eerst in de 19de-20ste eeuw hebben ingrijpende veranderingen plaats door o.m. de verkopingen van grote kavels uit de gemeentelijke heidegronden, het aanleggen van wateringen of vloeiweiden, de massale dennenaanplantingen (ook op gronden die voor akkerland in aanmerking kwamen) en de voortdurende toeneming van het kunstmatig, door prikkeldraad omheind weiland.

Daar het Kempisch landschap van ca. 1400 tot 1830 zo geringe wijzigingen onderging, zijn behalve de kaart van Ferraris (ca. 1775) de kaarten uit de Atlassen der Buurtwegen (1845), die voor alle gemeenten voorhanden zijn - voor sommige gemeenten kan men gebruik maken van het primitief kadaster -, relevant voor de rekonstruktie van het vroeger landschaps- en bewoningsbeeld. Voorwaarde is natuurlijk, dat men rekening houdt met de werkelijkheden (akkerland, hooiland enz.) zoals die vermeld staan in de kadastrale legger van 1844. Op dat ogenblik zijn er bijv. reeds dennen aangeplant, maar alleszins nog op kleine schaal.

3.2. Het hooiland.

3.2.1. De grondwoorden

De specifieke benaming voor het gevrijde hooiland is beemd, waarvan de grondbetekenis afgesloten ruimte(211) is. Een konkurrent van

beemd werd broek, eigenlijk moeras (cfr. 2.1), na eventuele ontwatering(212) ook hooiland.

Niet zo gebruikelijk in de Kempen, hoewel niet onbekend zijn maai, maat en made, afleidingen van de stam van het ww. maaien, met de oorspronkelijke betekenis van ‘land waarvan het gras gemaaid wordt = hooiweide (vs. veeweide of grasland)’. Lindemans (213) situeert de maai- en maattoponiemen in Noord-Brabant en de Antwerpse Kempen; wegens de toenmalige achterstand van het naamkundig onderzoek in de Limburgse Kempen kon hij niet weten dat ze aldaar ook vrij koerant voorkomen(214).

Een donk wordt gewoonlijk omschreven als ‘zandige hoogte in een moerassig terrein’(215). Wat stelt dit eigenlijk voor? In de Kempen is donk een gangbare perceelsnaam voor hooiland: bedoeld worden dan hooilanden gelegen tussen een beemdengebied in een vallei en de heide. Wegens de ligging van de donken tegen de heide, liggen ze iets hoger (vaak niet meer dan 1 à 2 m) dan de beemden in de valleien. Hier volgt een greep uit de tientallen opgetekende donknamen, i.c. deze met een bepalend bestanddeel:

Schoot, germ. skauta-, wordt door Gysseling (216) omschreven als ‘beboste hoek zandgrond (hoger land) uitspringend in moerassig terrein’. Schoot komt in de Kempen niet in even talrijke mate voor als donk, maar het is kwantitatief gezien toch een belangrijke groep. Een reeks gehuchten wordt aldus genoemd (Schoot in de Limburgse Kempen te Beek, Heusden en Tessenderlo bijv.); meestal echter betreft het vrij uitgestrekte hooilandterreinen. In samenstellingen wijst het eerste lid meestal op de begroeiing. Enkele voorbeelden:

Schoot is betekenisverwant met donk: het wijst op hooilanden die iets hoger gelegen zijn dan die in de valleien(217).

3.2.2. De preferentiële bepalende bestanddelen

In de gemeenten Kaulille, Kleine-Brogel, Neer- en Overpelt zijn er in totaal 707 plaatsnamen met een bepalend bestanddeel die op hooiland betrekking hebben. Deze bepalende bestanddelen wijzen op:

Zoals bij de akkernamen hebben de twee belangrijkste kategorieën dus betrekking op bezit en ligging.

Leuven.

J. Molemans

ß Aangesteld Navorser N.F.W.O.

Register van plaatsnamen