[p. 99]
Oude rymspreuken.
De duitschers roemen zeer op eene verzameling van berymde spreuken uit de dertiende eeuw, by hen bekend onder den naem van Freidank, laetstelyk door Willem Grimm op nieuw uitgegeven1. Men vindt in dezelve zeer scherpzinnige zetregels en oordeelvellingen omtrent zedelyke en geestelyke onderwerpen; doch het is nog niet ten vollen uitgemaekt of dit werk voor eene byeenbrenging van, door verschillende persoonen vervaerdigde, zedelessen moet worden gehouden, waeraen men den verdichten naem van Freidank gaf (zoo als by ons zeker bundeltjen van minneliederen aen Lievinus Vander Minnen werd toegeschreven), dan of werkelyk dit boek van zekeren dichter Freidank afkomstig zy. Grimm's toelichtingen op dit punt pleiten voor het laetste gevoelen.
Intusschen is het zeker, dat zeer vele spreuken van den Freidank byna letterlyk overeenkomen met een groot getal rymregels, welke men op de schutbladen van oude handschriften niet zelden afzonderlyk aentreft, en waerby men toch niet onderstellen kan dat men Fridankes bescheidenheit telkens hebbe voor oogen gehad. Veeleer staet te gelooven dat de meesten uit den mond van het volk zyn opgezameld geweest, als sints onheugelyke tyden by de geheele duitsche natie bekend, en in omloop geweest zynde. De heer Mone heeft in het laetste stuk van den Anzeiger für Kunde der teutschen Vorzeit (1836, bl. 427) aengetoond, dat verschillende
[p. 100]
rymspreuken, op het voorste schutblad van myn perkamenten afschrift der Naturen bloem van Maerlant voorkomende, letterlyk dezelfde zyn, als die men op bl. 85, 96, 101, 106, 111 en 115 ran den Freidank ontmoet. Het handschrift van den heer Van Hulthem, van het einde der XIVe eeuw, waeruit de fabels, in mynen Reinaert, bladzyde 287-295, getrokken zyn, bevat twee zulke verzamelingen van Spreuken, even belangryk als die van den hoogduitschen bundel, doch niet even goed gerangschikt om een geheel uit te maken. Ik laet hier den inhoud der eerste volgen, namelyk eerst de tweeregelige rymen, en vervolgens de andere, elk naer hun soort. Wy zullen later gelegenheid hebben ook de tweede verzameling te plaetsen, en dan misschien op den inhoud nog nader terugkomen.
J.F. WILLEMS.
[p. 101]
Van alderhande sprokene, clein notabel verskine.
In trouwen ben ic bleven, boe dat mi vergheet,1
Ontrouwe hebbic verdreven, want ic hebse leet.
Leet om lief soe willic horen,
Ende dat verdraghen sonder storen.
5
Ach, men siet selden
Trouwe met trouwen ghelden!
In trouwen willic volstaen,
Al soudt mi ane mijn leven gaen.
Die in trouwen wilt volstaen,
10
Hi moet selter te nieute gaen.10
Die quaet peinsen sijn ons bi:
Hoet u, ic hoede mi.
Goede hoede in alder stont
Stopt den wroeghers haren mont.14
15
Daer goede hoede es daer es goet vrede,
Te nauwe hoede en gheet niet mede.16
Te nauwe hoede heeft ghedaen
Den meneghen uut sire eren gaen.18
Ic minne met trouwen, ende ic en weet
20
Ocht men mi mint: dats mi leet.20
Die meneghe es int herte ghepijnt
Om dat de sonne in dwater scijnt.
[p. 102]
Ach op een verbeiden,
Lief, sonder scheiden.2
Ghetrouwen vrient langhe ghesocht,
Lettel vonden, ende saen verwrocht.4
5
Hen es gheen soe quade venijn5
Als vrient te scinen, ende viant sijn.
Die last draghet mach lusten
Stat te vinden, daer mach rusten.8
Ic en bens allene niet
Die van minnen heeft verdriet.
Merken es een edel goet13
Als men drie letteren ave doet.
15
Trouwe verborghen
Houdt mi in sorghen.
Die mi beniden die sien op hen,
Ende laten mi over dat ic ben.18
Ic ben verraden onverdient:
20
Die mi verriet hi sceen mijn vrient.
Helen es die ordene mijn:21
Die wilt hi mach mijn gheselle sijn.
Dalderbeste dat men vint
Dats dat elc hem selven kint.
[p. 103]
Hopen doet mi dueren,
Nochtan staet mi ter avonturen.2
Dat niet en es dat mach noch sijn,
Daer op soe rust die herte mijn.
5
Trouwe es ghecroent in mi
Woudsi mi met trouwen staen bi.
Met trouwen te dienen, in ghere niet el:7
Ic hope het sal mi lonen wel.
Het ware onrecht si en lonet mi
10
Die ghene die ic eyghen si.9, 10
Goeden dienst en bleef noit onvergouden11
Den ghenen, die hem ghestadech houden.
Die hem moet wachten telker uren
Hem wert sijn leven sere te suren.
15
Die wiste hoe node ic hore quaet seggen
Van minen lieve, hi soudt af leggen.
Trecht leit onder voet ghetorden:
Scalc raet es nu wijsheit worden.
Seker hi es ghescint19
20
Soe wie met trouwen mint.
Ic bent, besiet mi wale,
Die met trouwen loent te male.
Alsoe ghetrouwe als die hont
Willic sijn, in alder stont.
25
Die trouwe met trouwen loende
Het ware recht dat men hem croende.
[p. 104]
Die angst ende ghestadecheit mint,
Hem es trouwe ende doecht bekint.
In trouwen soe willic volstaen,
Al soudt mi ane mijn leven gaen.4
5
Wat herten dat allene moet draghen
Haer vernoy, si mach wel claghen.
Op dinen hope soe levic al7
Dat mi mijn lief troesten sal.
Ic hebbe mi in dien ghesaet:9
10
Die mijns niet en wilt, hi laet.
Lief, mi es leet u verdriet,
Maer ic en cans ghebeteren niet.
Ach, dats mire herten al te swaer,
Dat men loghene houdt over waer.
15
Mijn last ic draghe
Met stilder claghe.
Ach, al mijns herten gheren17
Dies moetic, leider, nu ontberen.
Swijch ende verdrach,
20
Ende nemt dat u werden mach.
Nu peinst om mi, als ic om u,
Als lief om lief, dies biddic u.
Bidt den ghenen die u es vrient,23
Ende u altoos met trouwen dient.
[p. 105]
Men doet selc tijt een dinc met rade,
Dat men met crachte niet en dade.1,2
Die goets tijts verbeiden mochte
Hi soude vinden dat hi sochte.
5
Der niders smere
God verwere.
Die wiste hoe wel welspreken staet,
Hi soude hem scamen, seide hi quaet.
Te wale spreken daer toe hoert sin:
10
Alst dwort es uut, en mach niet weder in.
Ach, here God, hoe wel hi dade
Die den scemelen gave, eer hi bade.12
Die scemel es, ende bidden moet,
Dicke verwandelt hem sijn bloet.14
15
Ocht mi God wilt beraden:
Die niet en cost, wat macht hem scaden?
Die God wilt beraden,
Hi en comt te vroech, no te spade.
Ic woude dat alle wroeghers waren
20
Ghetongt als odevaren.20
Ic wille altoes met trouwen dienen:
Ic hope het sal noch lonen iemen.
Als ghi vonnesse gheven selt
En aensiet vrient noch ghelt.
25
Die dese werelt wel besiet
En sach noit man soe scone niet.
Ach, dat si mi doden mach,
Die mi dat leven niet en gaf.
[p. 106]
Nu slut vaste die sloten, ende ons daer binnen,
Dat ons die wroeghers niet en kinnen.
Ware armoede ere
Soe ware die meneghe een groet here.
5
Van papen, van bien, ende van scapen,
Daer af soude men altoos rapen.
10
Het steet wel, waer mens ghewaecht,
Dat elc vrouwe int herte draecht
Trouwe den ghenen, dien si mint,
Ende dien si met trouwen kint.
Ghelijc een in den spieghel siet
15
Sijn aenscijn blicken, ende anders niet,
Dat nemic seker, op mijn lijf,16
Also blict trouwe in menech wijf.
Vrouwen die souden sijn ghestade,
Altoes, ende bi niemens rade
20
Werken, die hem vore of achter
Spreken mochte, daer hem ave quame lachter.21
Ay, hoe lettel men ontsiet
Valsche herten, die anders niet
Peinsen, dan si moghen onteren
25
Beide vrouwen ende heren!
[p. 107]
Mijn scep dat seilt soe na den gronde
Soe dat niet langher driven en mach:
Het ware tijt dat ic bestonde
Te dienen die mi dat leven gaf.
5
Mijn gheluc dat rijt te peerde,
Selve soe ga ic te voet:
Altoes soe riet sire verde7
Als ic come in sijn ghemoet.
Minnic, soe stervic,
10
Ende latic, soe bedervic;
Ende minnic nie, soe minnic nu,11
Ende minnic iemene, soe min ic u.
Verdraecht soe wie ghi sijt;
Want wie verdraecht hi wint den strijt.
15
Verdraghen en es ghene blame;
Het is een dinc van hoghen name.
Hen es gheen soe goet gherechte17
Als ons doen die blide ansichte:
Sijn dan die gaste wetende ende goet,
20
Soe eest al te dancken dat men doet.
Die blide es om mijn verdriet,
Alst comt dat hem rampt gesciet22
Willicx mi vele te sachter houden:
Aldus hebbic mi wel vergouden.24
25
Dit nuwe jaer doet ons uut comen.
Sijt ghestadich, het sal u vromen;26
Want gheen dinc en es soe fijn
Als wel doen ende blide sijn.
[p. 108]
Aen vrouwen en leghet gheen macht:
Die oghen wenen, therte lacht;
Al dat si in seven jaren mint,
Dats binnen derden daghe al wint.
5
Een man mechtech,
Loes, ende loghenechtich,
Ende die es van haven rijc,
Dats een duvel op ertrijc.
Ic sie den dach ic wille mi verbliden,
10
Loven ende dancken, tallen tiden,
Den ghenen, die mi heeft ghemaect11
Van al den goede, dat mi ghenaect.
Die mi doet dat hi mi an,13
Ic saelt hem lonen als ic can,
15
Eest quaet eest goet ic saels ghedincken,
Ic sal hem van den selven scincken.
Ic was lief, lief was ic;
Doen liever quam doen leidert ic;18
Maer, bi den oghen die mi leiden,
20
Ic doe noch lief van lieven sceiden.
Woudse eenwerf segghen ja,
Altoes woudic haer volghen na;
Ende ochte sijs niet doen en wille,
Mach si dan niet swighen stille?
[p. 109]
Die tijt heeft ende tijt laet liden1
Die tijt en comt niet tallen tiden;
Ic hadde tijt, die tijt es leden;
Die leden tijt houdt mi beneden.
5
Die een peert heeft dat qualijc gheet,
Ende een wijf die achter uut sleet,6
Ende op elken tee twee exteroghen,7
Die man leeft selden sonder doghen.8
Twee dinghen sijn, die ic niet en ghere,
10
Een jonc wijf ende enen speerwere:
Men moeter dicke tsnachs om waken,
Ocht men verliesse met clenen saken.
Die die clincke moet wachten13
Daer men sijns niet en wilt achten,
15
Ende des hoefs niet en mach ghemeten,15
Hem mach des wachters sere verdrieten.
Dat mi die niders beniden
Willic sachte laten liden;
Want mijn bliscap es haer zeer:
20
Dat moet hem dueren emmermeer.20
Ic woude dat alle clappers tonghen
Op enen roester waren ghebonden,22
Telken alsi clappen wouden,
Als ic mijn lief spreken soude.
25
Ay mi, dats een wort van smerten,
Dat selden comt uut blider herten.
Soe wie ay mi seet, ende anders niet,
Van herten soe heeft hi verdriet.
[p. 110]
Ghi felle nideghe, hoet u der wraken,
Die ghi doet met achterspraken;
Want ghi in gheenre uren
Den goeden en laet in rasten gheduren.4
5
Ic wille den tijt met vrouden liden;5
Hope ende troest doet mi verbliden;
Hope soe willic emmer cronen;
Ic hope mi hope wel sal lonen.
Ontfermech, gherechtech, ende milde,
10
Die dese drie poente wel hielde,
Alle die werelt souden minnen,11
Ende hi souder hemelrike ane winnen.
Uwen name latic bliven,
Daer en willic niet af scriven.
15
Ic bevele u gode ende onser vrouwen;
Maer altoes blijft met herten ghetrouwe!
Ic was vrient, ic ben verset,
Sonder verdiente men mijns verghet,
Men mijns verghet, al onverdient:
20
Die tijt es leden dat ic was vrient.
Suete lief, ghi sijt ene cluse,21
Uut u soe vlieghet ene tortelduve:
Dats die tortelduve daer ic na sla;
Ghi sijt mine, lief, als ic u va.24
25
Hovesch lief, ende liberael,
Ghi hebt mi ghescoten met enen strael.26
Een rijs van minnen, dat altoes bloyt,
Van uwer herten in de mine groyt.
Onghestadech ende onghetrouwe
30
Sidi, lief, van herten;30
[p. 111]
Daer omme hebbic groten rouwe,
Ende lide grote smerten.
Hopen es in mi verstorven,
Een ander heeft mijn lief verworven;
5
Aldaer ic op te hopen plach
Daer heeft een ander de bliscap af.
God die daelde van hier boven
In Marien, den tempel claer:
Die moet u geven, sonder sneven,9
10
Een goed salig blide jaer!
15
Twe ghesellen, die houden kijf
Om een onghestadich wijf:
Den welken dien si dan verkiest,
Dats die ghene die meest verliest.
Die te verre wilt betrouwen
20
Dobbelstenen ende losen vrouwen,
Hi sal dicke hebben meswinde;21
Want al haer dinc es loes in dinde.22
Die mi met sconen worden dient,
Ende anders niet en es mijn vrient,
25
Scone worde sal ic hem delen,25
Ende anders niet met herten menen.
[p. 112]
Sonder ghelt ben ic,1
Ende dat ghevalt mi dic,
Daer omme es die orde mijn
Een minderbroeder cordekijn.3,4
5
Daer twee hanen sijn in een huus,
Ende een catte ende een muus,
Ende een oudtman ende een ionc wijf,
Dat huus steet selden sonder kijf.8
Laet ons drincken, ende laet ons eten!
10
Als wi sijn doot sijn wi vergheten,
Van den ghenen alder eerst
Dien ons goet sal bliven meest.
Ic wille mijn herte te mi waert houden,
Ende laten sijn dat wesen moet;
15
Soe sal dat in mi vercouden
Dat mi dicke peinsen doet.
Trouwe es goet
Daer mense doet:
Si es in mi [houwe?]
20
Ic bidde u op trouwe.
Grote welde plompt den sin;
Borghe brinct wijsheit in;
Armoede peinst meneghen list
Daer die welde niet op en ghist.
25
Soe wie hier comt die huede hem des
Te vindene eert verloren es;
Want die vint eert verloren es
Hi sterft eer hi siec es.
En was noit pape soe out
30
Noch winter soe cout,
[p. 113]
Dat hem vrosen voet of hande,
Als men hem brachte offerhande.2
Die meneghe dicwile op mi sprect,
Ane saghe hi wel wat hem ghebrect,
5
Of wat hem hier vormaels es gesciet,
Hi sweghe bat ende sprake niet.
Nonnen minne, beghinen tonghe,
Morwe eyere, kinder jonghe,
Dese viere sekerlike
10
Besciten meneghen op eertrike.
Dat sekerste leven in state te sine,
Dats dat men elken gheve tsine,
Ende recht niet en late verworghen;
Want niemen en heeft sekeren morghen.
15
Och, wie enich dat ic sie,
Ic ben met andre int ghedachte.15,16
Een werdich troest, met onsten vrie,17
Dats die vroude daer ic na wachte.18
Scone lief, ic hebbe u alsoe lief
20
Als die heygher doet den valke;
Mi es te bat, als ic u sie,21
Ocht ic die cramp hadde in mijn knie,
Ende mijn oghen al vol calke.
[p. 114]
Hovesch lief, ende goet van gronde,
In sach u noit, in ghere stonde,2
Mijn herte en verblide, als ic u sach:3
Nu gheeft mi troest met uwen monde,
5
Lieflijc lief, oft wesen mach.
Op u ghenaden,
Staet mi in staden,7
Ic ben u vrient;
Mi niet en scuut,
10
U niet en veruwt,10
Ic hebs verdient.11
Hi mach wel claghen sijn verdriet,
Die, tsinen wille, doch eenwerf niet
Spreken en mach sijn minnekijn.
15
Ach, alsoe es mi ghesciet.
Sie ic op hare, mi dunct si vliet,
Die al heeft die herte mijn.
Wat holpt ghespelt,
Mi en mach gheen ghelt
20
Staen in staden,
Noch bosch, noch velt;
Maer die mi quelt
Mach mi beraden.
[p. 115]
Die wille vroeden,
Hi sal hem hoeden
Na sinen staet;
10
Want het es te spade
Na der scade
Te soekene raet.
Vele suchten,
Sere duchten
15
Ongheval,
Luttel spreken,
Dit sijn treken
Van minnen al.
Die morghen die doet sorghen,19
20
Die nacht verteret tgoet:
Woude die avondt sorghen
Alsoe die morghen doet,
Het soude noch menech riden
Die nu gheet te voet.
[p. 116]
No quader venijn
Dan wroeghers tonghen
Onbedwonghen,
Daer minners sijn.
5
Verholen minne
(Na dat ic kinne
Die waerheit)
Beter ware
Dan openbare:
10
Dats dicke gheseit.
Dat vrouwe seghet
Daer ane leghet
Luttel cracht.
Dat si segghen heden
15
Es somwile leden15
Eer middernacht.
Mi soe en twifelt niet
Si en moeten verdriet
Dicke doghen,19
20
Die minnen
Dat si ghewinnen
Niet en moghen.
Mi es ontoghen
Ende ontvloghen
25
Dat herte mijn. -
En sijt niet erre,26
En es niet verre,
Lief minnekijn!
[p. 117]
Daer alle medesine
Af verblint.
En es gheen wonder
Al comt hi tonder,
5
Ende wert vertert,5
Die sere mint
Ende niet ghewint
Dat hi beghert.
Als God ghebiedt ben ic een dode;
10
Nochtan stervic herde node.
Ay God, spaert dat leven mijn!
Dat sterven dat moet emmer sijn.
Dat u mijn sterven soe si bequame,13
Hemelrike ic gherne name.
15
Wie dat in enen vollen vate
Meer wilt scincken, dats verlies,
Het loept al over, sonder bate:
Ic hebts gheproeft, sijt seker dies.
Als een herte heeft hare kies19
20
Die haer meer biedt, dats verlies.
Ic wille mi selven staen bi
Ende van allen menschen keren mi;
Ende ic wille hem doen uut minen sinne,
Al was hi daer ghewortelt inne.
25
Dats mire herten al te swaer:
Een dach dunct mi seven jaer.
Die minne wilt draghen,
Sonder ghewaghen,
Ende daer toe helen,
30
Hi moet in sijn herte
Draghen smerte,
Ende daer toe quelen.
[p. 118]
Der minnen leven
En was noit ghegheven
Bi scoenheden;
Maer bi ghelucke
5
Gheeft si haer stucken,
Ende doet noch heden.
Ic wille liden
Ende mi verbliden
Den tijt met suere,
10
Tot an den dach
Dat comen mach
Goede avontuere.
Mijn uutvercoren cuccuc nest,13
Want du mijns herten kerskorf best,14
15
Blaesbalch in minen sinne,
Mijn herte es an u ghevest,
Als een clesse aen een becken hest,17
Dat doe ic u bekinnen!
Als die molen maelt,
20
Ende dat coren daelt,
Soe clinct si dan die belle.
Een quaet wijf soude peysen,
Die duvel souder af eysen:
Huedes u, gheselle.24
25
O lieve herte,
Mi doet smerte,
U verre wesen;
Waer ic u bi,
Soe waric vri,
30
Ende al ghenesen.
Hets beter te sine
Een wile in pine,
[p. 119]
Ende niet bederven,
Dan met ghesonden
Te sine in sonden,
Ende daer in sterven.
5
Scone wijfs te pliene,5
Ende die tanesiene
Te nauwe ende tsere,
Dat es een lost8
Die dicke cost
10
Den man sijn ere.
Die jeghen wet
Sijn kint ontset,
Ende met ondade,
Ghesciet hem scande,
15
Leet menegherande,
Dats clene scade.
Meneghe vrouwe
Drijft groten rouwe
Alsi doet quaet,
20
Dat si te doene
Daer na wert coene,20,21
Mids quaden raet.
Dicwile vint,
Die loeslec mint,
25
Weth ende raet,
Daer hi mede
Behout in vrede
Dat hem es quaet.
Meneghe heeft lijf
30
Ende ziele om wijf
Ghewaghet beide,
Dat hi te voren
Nochtan verloren
Hem selven seide.
[p. 120]
Hets dic mesvallen
Hem, die van allen
Wilt antworde gheven,
Ende van dien dinghen
5
Die hi volbringhen
Moet op sijn leven.6
Eer noet gheseit7
Al die waerheit
Heeft meneghen doet,9
10
Ende bracht, int inde,
In groten ellinde:
Dats jammer groet.
Menech swicht ende hoert,
Als hi niet en mach voert,
15
Ende dinct nochtan el,15
Ende toent pays ende vrede,
Tot hi siet sijn stede,
Ende spelt dan sijn spel.
Die na doghet staet,19
20
Sonder baraet,20
Dien mach niet deren
Enech valsch raet,
Noch nijt noch haet,
God en saelt weren.
25
Een goeden here
Claecht dit sere
Sijn lant ghemene,
Dat si niet en daden
Enen quaden,
30
Groet no clene.
[p. 121]
Soe wat wi jaghen1
En mach niet draghen,
Noch hebben spoet,
Wat gode es jeghen;
5
Ende dies wilt pleghen,
Ghesciet rampoet.
Soe wie dat doet
(Om miede of om goet)8
Den vrient onnere,
10
Hine es niet vrient,
Maer hi ontsiet11
Die vrientscap sere.
Hijs loens wel wert,
Die mi verwert,14
15
Ochte warent te voren15
Dies ic niet en weet,
Ende daer ane leet
Mijns lijfs ende toren.18
Hets dicke ghesien
20
Dat gherne tien20
Die ghene bi een,
Die van herten
Sijn in smerten,
Ochte in gheween.
[p. 122]
Die gheven mach
Dien doech den dach,2
Ende es wert,3
Ende mach ghebieden
5
Allen lieden,
Wies hi begheert.6
Dits wonder
Si hi sonder
Rouwe ende verdriet,8,9
10
Die in rampspoet
Te male sijn goet
Verloren siet.
Een aerman
Doet dat hi can.
15
[Wat] een aerm doet
Dats vrome16
Dat hem [daer] come
Af ere ende goet.
Die niet en can
20
En es gheen man,
Noch hi en doech niet,
Daer men dien eert,
Die es gheleert,
Ende voerwaert tiet.24
25
Beter es conste
Dan goet ocht onste26
Hier, diese can;
Want dese af gaen,28
Daer conste bi staen
30
Moet elken man.
Soe meer die herte,
Die is in smerte,
[p. 123]
Die bliscap siet,
Soe haer meer rout
Ende vernout
Al haer verdriet.
5
Ontfermecheit
Ende edelheit,
Dit sijn twee saken
Die van naturen,
Tallen uren,
10
Daer doghet es, smaken.
Wat herte, daer inne
Doghet ende minne
Es van naturen,
Dan caent gheweren,14
15
Al sout hem deren,
Ende moet hem ruren.
Vroude comt gherne,17
Al seit ment tscherne,18
Na groet droefheit,
20
Ende groot rampspoet
Na groten moet:21
Dats dicke gheseit.
Spelen ende wel singhen,
Dese twee bringhen
25
Dicke tsmenschen herte
In groter minnen saen,26
Daer si niet ontgaen
En moghen sonder smerte
Soe wie dat mint
30
Hi heeft oft sint30
[p. 124]