Herman Hugo.
La Belgique comme la France a eu son Hugo, et Herman dans son genre l'emportait peut-être sur Victor.
Le Précurseur (journal d'Anvers), déc. 1838.
De beroemde historieschryver Robertson, in zyne Geschiedenis van Karel V, heeft eenige aenmerkingen in 't midden gebragt over de orde der Jesuieten (onder 't jaer 1540), waer van slechts diegene, welke betrekkelyk zyn tot de letterkunde, hier in aenmerking verdienen te komen. De juistheid van 's mans blik is niet in gebreke gebleven, om de volgende vraeg op te lossen: ‘Van waer komt het dat in die beroemde orde er zoo een aental verdienstelyke letterkundigen opgestaen zyn, die de aendacht van 't nageslacht naer zich getrokken hebben en nog trekken?’ Zie hier zyn antwoord: ‘Daer de Jesuieten in de opvoeding der jeugd een hunner voornaemste bemoeijenissen zagen, en de eerste poogingen, door hen aengewend tot het inrigten van collegien, bestemd om studenten te ontvangen, den grootsten tegenstand ontmoetten van wege de hooge scholen in verschillende deelen van Europa, zoo was 't voor hen eene noodzakelykheid te trachten al hunne mededingers in wetenschap en kundigheden te overtreffen: derhalve legden zy zich met gloeijenden yver op de beoefening der oude letterkunde toe. Zy vonden verscheidene nieuwe middelen uit om het onderwys der jeugd te vergemak-
kelyken: de goede uitslag hunner poogingen heeft niet weinig toegebragt tot den voortgang der schoone letterkunde, en, onder die betrekking, is men hun veel verschuldigd. Zy hebben niet alleen geslaegd in het onderwys van de gronden der letterkunde, hunne orde heeft mede ervaren meesters in de verschillende takken der wetenschappen voortgebragt; en zy mag zich beroemen van uit haren schoot een grooter getal goede schryvers dan al de andere geestelyke gemeenten samen te hebben zien opstaen.’
D'Alembert heeft echter aengemerkt, dat schoon de Jesuieten zich voorspoedig in alle soort van geleerdheid geoefend hebben, schoon zy groote wis- en oudheidkundigen, en uitmuntende critieken hebben gemaekt, schoon zy beruchte redenaren hebben gevormd, zy nooit echter een' enkel' man opgeleverd hebben, die een genoegzaem heldere geest en het vereischte gezond verstand bezat om den naem van wysgeer te verdienen.
De toepassing van het bovenaengehaelde op de leden der Societeit in Belgie is niet moeijelyk. Om welke namen glanst schitterender glorie in verscheidene kunstvakken dan om die der Belgische Jesuieten? Dwong het penseel van Daniël Seghers niet den prins van Oranje tot de buitengewoone hoofschheid van aen den eerw. vader een paternoster met zoo veel gouden vaderonsbollekens te schenken, als deze jesuiet hem oranjeappelen op een sprekend panneel had geschilderd? - Was Bollandus niet een wonder van vlytige naspeuring, en heeft de naem der Bollandisten niet de geleerde wereld door wedergalmd? Beweert men niet, dat Newton zyne wiskundige grootheid deels aen Grégoire-de-St-Vincent verschuldigd is? Bragten de wis- en starkundige wetenschappen Verbiest niet tot den eertitel van Mandaryn?
Men begrypt ligt waerom de Jesuieten voor de klassieke letterkunde zoo uitmuntende schryvers leverden. Overbekend met de modellen der oudheid, die zy hunne leerlingen dagelyks moesten verklaren, en in een tydstip levende, waerop de latynsche tael niet enkel de tolk der geleerdheid, maer ook der kunst was, bezaten zy groote dichters. Zy dichtten voor een geheel anderen kring van lezers dan die van pater Poirters. Deze goede jesuiet, in het spoor van vader Cats tredende, schreef voor eene klasse des volks, welke meer met de gesprokene dan met de geschrevene tael bekend was; de navolgers der latynsche dichters daerentegen zongen voor de beoefenaers eener doode tael, die gewoonlyk meer geschreven dan gesproken werd. Van daer de hoogere vlugt door den pindarischen Sarbievius ingeslagen, en door Hosschius of Wallius by ons zoo heerlyk gevolgd.
En wien zyn de namen van die twee groote West-Vlaendersche dichters onbekend, zoo dikwerf by Ovidius of Horatius vergeleken? Wanneer wy, nevens hen, als in éénen adem, de jesuieten Livinus De Meyer, Willem Becanus, Ant. Deslyons en Malapertus noemen, zouden wy onregtvaerdig zyn indien wy Herman Hugo vergaten.
Hy toch, wiens schriften ten minsten zoo dikwyls als die van Hosschius herdrukt zyn, schoon niet in onze dagen1, werd eertyds mogelyk meer gelezen dan deze, niet zoo zeer uit hoofde van grooter talent, neen, maer als belangryker door de onderwerpen. Ook genoot Hugo de buitengewoone eer van in 't vlaemsch, fransch en engelsch, vertaeld te worden. By hem willen wy dus gaerne eenige oogenblikken stil staen, en het
zal ons niet moeijelyk zyn onze vooringenomenheid met hem te regtvaerdigen.
Herman Hugo, geboren te Brussel in 1588, volgens Valerius Andreas in 1586, van eenen stam uit het graefschap van Burgondie herkomstig, beoefende even gelukkig de letterkunde, de wysbegeerte (zoo als de Jesuieten die verstonden) en de godgeleerdheid. Reeds in den ouderdom van zeventien jaren werd hy in de orde aenvaerd, onderwees aenvankelyk de humaniteiten binnen Antwerpen, en bediende het ambt van prefekt der klassen te Brussel. Tot biechtvader des hertogs van Aerschot benoemd zynde, volgde hy dien vorst naer Spanje; ook stond hy op het punt zich met den kardinael De la Cueva naer Rome te begeven; doch die reis werd verydeld, en de geleerde jesuiet keerde naer zyn vaderland, om er aelmoesenier van Ambrosius Spinola te worden. Hy verliet dezen veldoverste in diens verschillende krygstochten niet, en toonde op het slagveld, te midden der grootste gevaren, eene koelbloedigheid, die zelfs van de spaensche soldaten is bewonderd. Dan, zyn moed moest op zwaerderen toets gesteld worden: de pest brak in 't spaensche leger uit, en verdubbelde steeds in woede; Hugo ging voort met den zieken de hulp der godsdienst aen te bieden, tot hy eindelyk het slagtoffer van zyn heiligen yver werd. Te Rhynberg ontsliep hy den 11 september 1629, oud 41 jaren, en is aldaer in de Augustynenkerk begraven.
Hy schreef godgeleerde, oudheidkundige en historische werken in 't latyn, waeronder eene belegering van Breda, die in 't engelsch, spaensch en fransch werd overgebragt. Het is vooral als dichter dat hy bekend is en dat wy hem hier beschouwen.
In 1623 verscheen van hem binnen Antwerpen: Pia
Reeds in 1628 verscheen er van die Pia desideria eene fransche vertaling te Parys, door P.J.J., herdrukt te Keulen in 1717. De vlaemsche van Justus Harduyn zag het daglicht te Antwerpen in 1629. Ook in Utrecht kwam er ten jare 1749 van de pers: De godlievende ziel vertoont in zinnebeelden van Herman Hugo en Otto Van Veen, met dichtkunstige verklaringen van Jan Suderman. Dit laetste boekje schynt uitgegeven om nog eens de oude platen te benuttigen: de daerby staende verzen beslaen slechts eene bladzyde, en hebben weinig waerde. Eindelyk gaf de heer A. Roques, in 1838, eenige stukken van Hugo in 't fransch uit, namelyk B.I, XIV, en B. II, X, in 't Antwerpsche dagblad le Précurseur, december 1838.
De goddelyke Wenschen, verlicht met zinnebeelden, gedichten en vierige uitspraken der Oudvaders, zyn verbeeld in drie boeken; het eerste getiteld: Verzuchtingen der leedbetuigende ziel; het tweede, Wenschen der Godvruchtige ziel; en het derde, Verzuchtingen der Godminnende ziel. Ieder boek bevat een zeker getal zinnebeelden, vervaerdigd naer aenleiding van eenen text uit den Bybel, en in welk tafereel de ziel meestal door een jong meisje en de geliefde door een gevleugelden knaep wordt voorgesteld. Op dien text loopt het gedicht, dat telkens opgevolgd is van eene zeer kunstig samengestelde mozaïek, bevattende verschillende gezegden der Oudvaders, in verband tot het behandelde onderwerp.
De buitengewoon groote byval des werks is bekend; de menigvuldige herdrukken. die welligt tot een twintigtal beloopen, en de verscheidene vertalingen, zyn sprekende blyken van dien grooten byval. Over de dichterlyke waerde van Hugo loopen de vonnissen der regters eenigzins uiteen.
Baillet, die de gevoelens der geleerden over een aental werken verzamelde, zonder zich daerby veel moeite te geven om er zelf by te denken, zegt er het volgende van, naer aenleiding van Ol. Borrich (Dissert. de poët. lat.) en anderen: ‘Hugoos versbouw is tamelyk gelukkig: door gemakkelykheid en weelderigheid kan hy vooral zyn nut hebben voor de jeugd, om zich te oefenen in de dichterlyke uitbreiding. Veelvuldige digressien brengen er eene bevallige verscheidenheid in te wege; zyn styl is tamelyk vol, maer de wending der verzen is niet altyd natuerlyk, en de uitdrukking niet altyd evenaerdig aen 't onderwerp: nu stygt zy te hoog, dan valt ze te laeg; terwyl de door hem behandelde stof bestendig eene edele bewoording vorderde. Ook heeft hy aen de personagien der heidenleer te veel eer bewezen, met dezelve zoowel in zyne gedichten als in zyne zinnebeelden te brengen.
De wysgeerige Weiss drukt zich aldus over hem uit, in de Biographie universelle van Michaud: ‘Ol. Borrich en Baillet spreken met lof van Hugoos talent; maer men legt hem met regte te last dat hy de gemoedelykheid (onction), noch eenvoudigheid der gewyde boeken heeft bewaerd, van welke zyne verzen slechts eene uitbreiding opleveren.’
Peerlkamp, die eene opzeltelyke verhandeling over de latynsche dichters van Belgie heeft opgesteld, denkt er zeer gunstig over: ‘Sweertius, zegt hy, die Hugo
gekend heeft, verklaert dat hy een levendigen geest bezat, iets wat overigens ook uit zyne gedichten blykt. Zy zyn vloeijend, ryk van vinding, en op eene wyze versierd gelyk het slechts door eene weelderige pen kan geschieden1.’
Het puntdicht dat Hoeufft in zyn Parnassus latino-Belgicus op hem schreef, schynt ons niet zeer puntig:
Dat is: Breda verklaert u een bekwaem geschiedschryver, en de ziel, door goddelyke wenschen verrukt, verklaert u een goed dichter.
Hoog loopt Morhoff met onzen Herman: volgens hem is de dichter der Goddelyke Wenschen volmaekt in zyn dichttrant geslagen2.
Lemayeur, die zoo veel poogde te doen voor de glorie van Belgie, en als dichter niets voor zyne eigene glorie deed, zegt van hem, dat hy in het onderhavige werk zeer heeft uitgemunt, omdat het nieuw in zyne soort en zeer wel behandeld is3.
Uit deze aenhalingen blykt genoeg dat de dichter, over wien wy schryven, van onderscheidene bevoegde regters zeer hoog geacht wordt.
Ons byzonder gevoelen over Hugo is mede vry gunstig:
wy vinden in de door hem behandelde voorwerpen een soort van mysticismus, dat de poëzy tot iets hoogers verheft dan alledaegsche, dan aerdsche belangen, en dat, terwyl het die in aenraking stelt met hooger wereld, haer tot eene ontboezeming vol hemelsche begoocheling maekt. Hy schynt het romantismus onzer dagen geraden te hebben; en indien zyne stukken vertaeld wierden door eene pen gelyk die van zynen beruchten homoniem, Victor Hugo, zoo zouden zy bywylen kunnen schynen in onze dagen gedacht en geschreven te zyn. Wy kennen geen' modern latynschen dichter, die zoo veel van Lamartines zachtheid en weemoed bezit. Zulke lof is niet gering, en wy meenen dat niemand dien overdreven zal vinden, als men in aenmerking neemt, dat de voornaemste gebreken van Hugo uit verkeerde begrippen zyner eeuw omtrent de wezenlykheid der poëzy voortvloeijen: die gebreken zyn het misbruik der mythologie, en eene weelderigheid, die niet zelden aen wansmaek grenst. Aen dit laetste gebrek ging toen menig gemoedelyk schryver mank: zelfs Lamartine biedt dikwyls een langwyligen overvloed aen. In eene vertaling van Hugoos stukken behoort men dus het een en andere te verkorten of achterwege te laten.
Dit begrepen noch de oude fransche vertaler, noch de gentsche Harduyn: zy hebben alles veel te getrouw wedergegeven. Om een proef van beider vertalingen te leveren, bepalen wy ons tot het afschryven der plaets van de Pia desideria, III, cap. XLII:
In het fransch staet dit aldus vertaeld:
Deze plaets is door Justus Harduyn aldus overgebragt:
Dit werk van Justus Harduyn, schoon maer eene vertaling, bezorgde hem geen geringen roem; nog heden blyft het in achting by de liefhebbers der vaderlandsche letteren.
De fransche dichter A. Roques heeft ons eene volledige overzetting van Hugo beloofd, maer, voor zoo ver wy weten, zyn er slechts twee Desideria door hem aen 't publiek medegedeeld: deze gelukkige proeve doet ons naer de geheele uitgave verlangen.
Om Hugo te doen waerdeeren, hebben wy uit elk der drie boeken van de Goddelyke wenschen een stuk genomen, en daerin ons alzulke uitlatingen veroorlofd, als de goede smaek ons voorschreef. Wy hebben er by voorbeeld alle mythologische krullen van
verwaerloosd en zelfs ons eene kleine verandering in den text ter aengewezen plaets veroorlofd. By de vergelyking zal het blyken dat wy van die drie Wenschen slechts eene vrye vertaling aenbieden.
Liber primus. - V desiderium.
Memento, quaeso, quod sicut lutum feceris me, et in pulverem reduces me. Job X, 9.
Liber secundus. - XXIV desiderium.
Quis mihi det te fratrem meum sugentem ubera matris meae, ut inveniam te foris et deosculer te, et jam nemo me despiciat. Cant., VIII, I.
Liber tertius. - XLII desiderium.
Quando veniam et apparebo ante faciem Dei!
Psalm. XLI, 31.
Eerste boek. - Ve wensch.
Gedenk, bid ik u, dat gy my als slyk gemaekt hebt, en dat gy my in stof zult doen wederkeeren. Job X.
Tweede boek. - XXIVe wensch.
Wie zal my u tot broeder geven de borsten myner moeder zuigend, op dat ik, u buiten vindende, u kusse, en my niemand verachte? Cant. VIII.
Derde boek. - XLIIe wensch.
Wanneer zal ik komen, en verschynen voor he{?} aenschyn Gods! Psalm. XLI.
Pr. VAN DUYSE.
