[Dirk Rafelsz. Camphuysen]

Camphuysen (Dirk Rafelsz.) 1 werd geboren te Gorinchem, in 1586, zijn vader, rafel camphuysen, van adelijke afkomst, was aldaar heelmeester, en zijne moeder, maria van mazeyk eene dochter van hans van mazeyk, koopman aldaar, die om zijn geloof onthalsd werd. Zij stond om hare ongemeene godsvrucht bij de Doopsgezinden in groote achting. Hij verloor beide zijne ouders, toen hij naauwlijks acht jaren oud was. Zijn ouder broeder, die zijn' vader in deszelfs beroep opvolgde, nam de zorg voor zijne verdere opvoeding op zich, en eenige genegenheid tot de schilderkunst in hem bespeurende, bestelde hij hem bij diderik govertze 2, om die kunst te leeren, in welke hij zulke vorderingen maakte, dat hij op zijn achttiende jaar zijn' meester in het behandelen der penseel overtrof. Op aandrang van den rector der Latijnsche scholen, leide hij zich toe op het leeren van het Latijn en Grieksch, waarin hij spoedig zoodanige vorderingen maakte, dat hij in zijn eenentwintigste jaar met lof naar de Leydsche hooge school bevorderd werd. Hier hoorde hij de godgeleerde lessen van den vermaarden arminius, wiens gematigde denkwijze wonderwel met

de zijne strookte. Na verloop van drie jaren werd hij door dezen hoogleeraar den heer van langerak aangeprezen tot gouverneur over zijne kinderen. De lust en ijver, waarmede hij zich van zijnen post kweet, wonnen hem geheel en al de genegenheid des heeren van langerak, die hem insgelijks tot zijn' secretaris aanstelde. Camphuysen, die reeds te Leyden een' minnehandel had aangevangen met anna alendorp, dochter van den Dordschen predikant govert alendorp, wist haar zijn' begunstiger als huishoudster aan te bevelen, vervolgens trouwde hij met haar, en de heer van langerak schonk hen duizend guldens.

Na het voltrekken van zijn huwelijk zette camphuysen zich neder in zijne geboortestad, waar hij zijn bestaan vond met jonge lieden in de talen te onderwijzen, en besteedde overigens zijn' tijd met het lezen der Heilige Schrift. Hierdoor kreeg hij meer en meer lust tot het predikambt. Zijne woonplaats te Utrecht gevestigd, en het ambt van Praeceptor der vierde Latijnsche school bekomen hebbende, predikte hij meermalen aldaar in de Domkerk voor zijn' vriend taurinus. Op aandrang van dezen leide hij zich nu geheel toe op den predikdienst, en werd weldra beroepen naar Vleuten. Twee jaren nam hij hier tot algemeen genoegen, zelfs der Roomschgezinden 1, den dienst waar,

toen hem en allen Remonstranten het prediken op lijfstraf verboden werd. Hij begaf zich hierop naar Amsterdam, waar hij zijn bestaan vond in het vertalen van Latijnsche boeken, reizende nu hier dan daar heen, om de vervolgingen te ontwijken, waaraan de Dordsche banvloek hem met zoo vele anderen had blootgesteld, zoodat dikwerf zijne vrouw zelfs van zijn verblijf onkundig was.

Camphuysen, in gemeenschap getreden met den boekdrukker pieter arentsz, vertrok met der woon naar Norden, in Oost-Friesland, en ving aldaar den boekhandel aan, die hem een tamelijk ruim bestaan opleverde. Hier had de gebannen Remonstrantsche predikant joannes geesteranus 1 zich insgelijks nedergezet. Met dezen wedijverde camphuysen in het betoonen van liefderijke hulp aan de genen die door de pest waren aangetast, die toen in Oost-Friesland woedde, en van welke geesteranus zelf met duizend anderen het slagtoffer werd. Camphuysen begaf zich vervolgens met vrouw en kinderen naar Harlingen. Slechts een jaar bleef hij hier, en vertrok toen, om

een' aanslag op zijne vrijheid te ontwijken 1 naar het eiland Ameland: hier bleef hij negen maanden, en vertaalde voor den Amsterdamschen boekverkooper jacob colom eenige werken uit het Fransch, toen de zeelucht, die zijn zwak gestel niet verdragen kon, hem van nieuws noodzaakte te verhuizen. Hij koos Dokkum tot zijn verblijf, alwaar hij met moeite van de overigheid verlof tot inwoning kon bekomen, en nam aldaar den vlashandel bij de hand. In zijne morgen- en avonduren hield hij zich met de beöefening der dichtkunst bezig. Zijn laatste werk was eene dichtmatige uitbreiding der Psalmen. Kort na de voltooijing van dezelve viel hij in eene zware ziekte, die den 9 Julij 1627 een einde maakte aan het godvruchtig, werkzaam en nuttig leven van dezen braven menschenvriend, opregten Christen en harttreffenden dichter.

Het eenenveertigjarig leven van dezen in alle opzigten beminnelijken en achtenswaardigen man is eene aaneenschakeling van lijden, zwerven en vervolging, in dat rampzalig tijdvak, toen de geest der liefde, der verdraagzaamheid en der gematigdheid geweken was voor dien der spitsvondigheid en theologische haarkloverij, en de beruchte Dordsche Synode de vrijheid van geweten aan de boei eener

bekrompen kerkleer klonk, terwijl ballingschap en gevangenis het lot was van de kloekmoedige voorstanders der godsdienstige vrijheid. Welk eene proefschool voor den edelen camphuysen, die ‘bij eene zonderlinge tederheid van geweten, kloekmoedigheid, bij kloekmoedigheid geduld en bij geduld menschlievendheid voegde 1’! Genoegzaam zijn geheele leven door van anderen afhanglijk, als wees van zijn' broeder, als onderwijzer van zijne begunstigers, als vertaler van boekverkoopers, als vervolgde Remonstrant van oogluikende stedelijke regeringen, als behoeftige van milddadige vrienden 2, bleef hij, desniettegenstaande, in de volste beteekenis des woords, vrij; de Dordsche inquisitie verbood hem het prediken; zijn geweten gebood het hem, en hij predikte, zelfs met lijfsgevaar 3; en wel ver van zich bij den grooten hoop te voegen, of bescherming en

bevordering ten koste van zijne betere overtuiging te zoeken, verkoos hij liever in ballingschap, armoede en nood te leven, dan onovereenkomstig met de inspraak van zijn geweten te handelen. In alles gelaten, welgemoed, op God vertrouwende, gaf hij een voorbeeld van eene echt Christelijke standvastigheid, en beleefde met de daad het geen hij anderen zoo nadrukkelijk met woorden leerde.

Bijkans sints twee eeuwen zijn 's mans theologische werken, bestaande in leerredenen, verhandelingen en brieven, en daaronder zijne verhandeling over het onbedrieglyk oordeel, maar inzonderheid zijne Uitbreiding der Psalmen en Stichtelyke Rymen bij onze landgenooten van onbekrompen godsdienstige denkwijze in hooge achting gehouden, en niet alleen tot afzonderlijk en huislijk gebruik, maar ook bij openbare godsdienstige zamenkomsten door onderscheiden Christengemeenten in ons vaderland gebezigd; ja, de laatsten zijn zoo veelvuldig in onderscheiden formaten gedrukt, dat wij waarlijk niet weten van welk een' druk wij ons ter aanhaling zullen bedienen. Wij hebben er een' voor ons liggen in lang formaat, van 1647, te Amsterdam, bij j. colom, met koperen platen, die voor een' der besten gehouden wordt, althans boven die in 4^to en klein 12^vo de voorkeur verdient.

Waar men dit voorteffelijk gezangboek openslaat, overal ontmoet men die eenvoudige, krachtige, duidelijke voor elk verstaanbare taal, die onmiddelijk uit

het hart spreekt, zonder Mosaïsche allegoriën, vergezochte Hebraïsmen of apocalyptische mystikerij, waarmede naderhand boddaert, petraeus, schutte, voet, porjeere en andere opstellers van stichtelijke gedichten zoo veel ophadden, en toch in nadruk, zakelijkheid en gevoel bij den eenvoudigen camphuysen ver moeten achterstaan. Het is in alle opzichten waar, wat deze een zijner gedichten zeggen laat:

Wij vinden met den Heer de vries 2 ‘iets zenuwrijks, iets stevigs, iets zakelijks en verstandigs in bijna alle zijne gedichten;’ en het gemis van beelden en dichterlijke sieraden wordt ruim vergoed door de kernachtige en spreukrijke wijze van uitdrukking 3, die hij, met zorgvuldige vermij-

ding van alle platheid en gemeenheid, bezigt; en in dit opzigt is camphuysen inderdaad oorspronglijk, en zijne gedichten bewijzen dat edele eenvoudigheid deze dichtsoort veel bevalligs bijzet. De stof bleef bij den braven dichter altijd de hoofdzaak; wat baat het, zegt hij in zijne Wel-rijmens wet,

Daar camphuysen, die, gelijk hier blijkt, met de kunstmatige vereischten der versificatie zeer goed bekend was 2, de stof, die hij behandelde, de

hoofdzaak achtte, zal men de stroefheid en hardheid van sommigen zijner verzen, zoo wel als het gebruik maken van vrijheden die men tegenwoordig zich niet meer veroorlooft, hem gaarne ten goede houden; ‘immers wanneer wij zijn rijmwerk,’ zegt de Heer koopmans 1, ‘uit dit oogpunt vergelijken, met de voortbrengsels van de oude Rederijkers, of ook met die van een' coornhert en spiegel, dan bespeurt men duidelijk dat camphuysen gedeeld heeft in het voordeel der beschaving, welke de herlevende letteren, in het begin der zeventiende eeuw, aanbragten.’ Daarbij was zijn doel meer te stichten dan te behagen; meer den geest tot godvrucht en pligtgevoel op te wekken dan te schitteren, meer te vermanen, te onderrigten, te troosten dan te streelen en te vermaken. Al zijne gedichten zijn van godsdienstigen of ernstigen inhoud 2, zijn stijl is doorgaans een-

voudig, en toch deftig en krachtig; somwijlen schildert hij zoo natuurlijk schoon, vooral in zijne uitbreiding der Psalmen, dat men, zonder onbillijk te zijn, hem den welverdienden lof niet weigeren kan; en dat zal niemand, die gevoel en smaak heeft, zoo lang onder ons nog eenige prijs gesteld wordt op het goede en schoone, in welk een' vorm het zich ook opdoe.

Hoe veel eenvoudigs, waars, en toch treffends en bemoedigends, heeft de laatste der vijf zangen, die ten opschrift voeren: Lijdtsaemheyts erinnering! Wij schrijven eenige regelen er uit af.

Ongemeen schilderachtig is de beschrijving van

het rijk des vredes, voorkomende in zijne uitbreiding van den LXXIIsten Psalm.

Meer andere Psalmen heeft camphuysen even schoon behandeld. Wij achten het onnoodig die hier op te noemen of meer proeven daaruit aan te voeren. Zeker is het dat zij allen niet even gelukkig uitgevallen zijn, maar zij waren ten minsten toch oneindig verkieslijker dan het lam gerijmel van dathenus; dan neen, zoo ver ging de onverdraagzame geloofsijver in dien tijd, dat men aan het gebrekkelijk werk van dezen de voorkeur boven

het veel betere van camphuysen bleef geven, om dat deze - Remonstrantsch was! en zelfs in later' tijd betuigden de Veersche Predikanten andriessen en van iperen, anders beiden lieden van goeden smaak en gezond oordeel, de eerste dat de Sociniaansche geest op verscheiden plaatsen er merkelijk in doorstraalt 1, en de andere, dat hij de poëzij zoo fraai niet gevonden had, als men voorgaf dat zij was, en voert ten bewijze aan het inderdaad zwakke eerste vers van den XXXsten Psalm 2: Tantum Relligio potuit suadere malorum 3!

Zeer afkeerig was de godvruchtige dichter van ontuchtige geschriften en dichtstukken, gelijk blijkt uit het eerste gezang, waarmede zijn dichtbundel begint:

En ook uit de klagt, die hij den dartelen Frieschen dichter j.j. starter uit zijn graf laat doen, en waarmede hij zijne liederenverzameling besluit 5.

‘Niets,’ zeggen wij met den oordeelkundigen Heer koopmans, ‘is uit camphuysens pen gevloeid hetgeen zich niet door kortheid en bondigheid onderscheidt 1.’ Dit korte en zinrijke, dit gedrongene en opgehoopte veroorzaakt in den eersten opslag eene schijnbare duisterheid; wij zeggen schijnbare, want zij verdwijnt, zoodra men de behoorlijke oplettendheid aanwendt. ‘Het duistere,’ zegt de Heer koopmans, ‘in den eersten opslag aanwezig, wordt allengs helderder, wanneer het ontstaat uit volheid van zin; en dan is hetzelve te verkiezen boven eene duidelijkheid, die 't gevolg is van oppervlakkigen denktrant, en bij flaauwe rijmelaars door die armoede aan vernuft geboren, wordt, die welhaast, door het drooge, uitgerekte en zenuwlooze walging baart 2;’ en inderdaad, waar men camphuysen openslaat, telkens vindt men zich genoopt met pieter rabus te erkennen:

Tot hiertoe hebben wij camphuysen leeren kennen als zinrijk' en krachtig' dichter, doch dat hij

ook losheid en bevalligheid met zinvolheid wist te vereenigen, blijkt uit het lied, getiteld: Spels mate, waarvan de Heeren koopmans en de vries slechts fragmenten mededeelen, doch dat wij in zijn geheel overnemen.

Men moge het ons ten kwade duiden of niet, dat wij camphuysens Mayschen Morgenstond ook hier eene plaats inruimen, wij kunnen het niet nalaten dit lieve stukje voor de vergetelheid te bewaren. In vroeger jaren versierde dit bevallig dichterlijk tafereel, overheerlijk door j. luiken gegraveerd, ter verzinnelijking met de verzen van de decker camphuysen daaronder, de wanden onzer brave voorouders: Engelsche en Fransche prenten, in blinkende lijsten, vindt men thans fraaijer; mogelijk zal men onverstaanbare Duitsche jamben en hexameters ook wel boven de eenvoudige, duidelijke en treffende verzen van camphuysen verkiezen; maar - voor dezulken staat het stukje tot besluit van dit artikel dan niet hier.