‘De Grimbergsche oorlog’

I.

De ‘Maetschappy der vlaemsche Bibliophilen’, die zich door het in druk bezorgen van zoo menig oud nederlandsch dichten prozawerk, dat historische of letterkundige waarde had, heeft verdienstelijk gemaakt, heeft dezer dagen het andere deel uitgegeven van een meer beroemd dan bekend mnl. epiesch gedicht, of ‘ridderdicht’, gelijk men het met de uitgevers, zoo de zin niet te beperkt wordt opgevat, zoû mogen noemen, getiteld ‘De Grimbergsche oorlog’. Wij meenen het oogmerk der geachte uitgevers, de algemeener kennis en waardeering van dit hoogst belangrijke kunstwerk, niet beter te kunnen dienen dan door er van tijd tot tijd (te beginnen met het eerste deel) eenige fragmenten uit mede te deelen in onze ‘Warande’: daardoor zal bovendien de zucht om met het geheel kennis te maken zeer zeker bij die lezers worden opgewekt, wier middelen hen als het ware voorbestemmen de 12.300 vaerzen, waar het stuk uit bestaat (van hetwelk slechts honderd exemplaren in den handel zijn), in eigendom te hebben. Men zal opmerken, dat, al zijn er enkele gebreken in de form (als daar zijn de stopspreekwijzen, die het ontcieren), daartegenover dikwijls zoo veel levendigheid in de schildering der feiten, zoo veel goed en edel gevoel in de gesproken woorden, zoo veel wetenswaardigs in de beschrijving staat - dat er even min dichterlijke als historische en taalkundige waarde aan kan ontzegd worden. Men moet echter nooit uit het oog verliezen, dat men hier met een epiesch dichtstuk, niet met een trouw dagverhaal te doen heeft. De tijd der handeling van het stuk is de helft der XII^c Eeuw.

Het gedicht-zelf, dat Bilderdijk de ‘Ilias van het moedig geslacht der Berthouds’ noemt, behoort blijkbaar tot de XIV^e Eeuw; de dichter komt uit de school van Maerlant, en heeft als deze een grooten weêrzin tegen de romanliteratuur, en toch staat de dichter niet zoo ver in de XIV^e Eeuw, of vele door hem ge-

bruikte woorden waren voor een afschrijver uit het laatst der XV^e geheel onverstaanbaar (als blijkt uit de varianten in het zoogenaamde Brusselsche Hs.) en zijn doorgaands door veel minder juiste, minder fijne en zinrijke, minder schilderachtige vervangen.

De text, door de ‘Bibliophilen’ als hoofdbron gebruikt, is in der tijd bezorgd door den Heer D. Groebe, naar eene kopie, welke Bilderdijk gemaakt had van het Hs. (gelijk men meent), dat Prof. Matthaeus in bezit heeft gehad. Ongelukkigerwijze wordt Bilderdijks kopie in de Kon. Akadenie van Wetenschappen vermist, en wij hebben haar dus niet met den druk kunnen vergelijken.

De overgangen in proza hebben wij aan het verslag der uitgevers, de Heeren Serrure en Blommaert, ontleend; van de wenken door Prof. Bormans gegeven, hebben wij vlijtig gebruik gemaakt: de meesterhand van dezen geestrijken Hoogleeraar valt in talloze onderdeden dezer uitrusting van het dichtwerk niet te miskennen. Op do zinscheiding hebben wij hier en daar wat meer nadruk gelegd, en van enkele vaerzen ons ook veroorloofd, door verplaatsing der scheiteekens, eene andere opvatting dan die der uitgevers aan de hand te doen. Wij hebben ons onthouden van het schrijven van verklarende aanteekeningen. Dat is een werk van grooten omvang, en wij wilden ons haasten, om het reeds in 1852 verschenen eerste deel dezes werks bij onze Noord-Nederlanders, die er nog te weinig van hebben hooren spreken, in te leiden. Bovendien, het vermenigvuldigen der bestaande glossariën van het Mnl. komt ons ijdel voor, als in die woordenlijsten slechts de meest voorkomende oude woorden gevonden worden; het gaat in menig opzicht onze krachten te boven zeldzame woorden toe te lichten - hetwelk trouwens met een voor 't eerst volledig gedrukt middeleeuwsch gedicht, waarvan men geen enkel gelijktijdig handschrift kan raadplegen, altoos eene hachelijke zaak blijft; en wij, voor ons, willen niet gaarne medewerken om onzen vriend De Vries een Tweede Deel in de pen te geven voor zijn geleerd en geestig boek ‘Proeve van Mnl. Taalzuivering’, zoo even doorlezen.

A. Th.

Met volle recht, zegt de Dichter in zijn proloog:

Daarop volgt een protest naar de mode der tijd tegen de romantiesch-epische kunst, ofschoon hij het zelf aan een zeer goede exorde, gelijk het kunst-epopee het tot kenmerk des heldendichts gemaakt heeft, niet ontbreken liet:

Daarop volgt eene soort van historieke inleiding, die de hoofdfeiten des gedichts voorbereidt:

‘De dichter zal den krijg bezingen, welk tusschen de heeren van Grimbergen en den grave van Leuven, Godevaert met den Baerd, ontstond, toen deze tot hertog van Lotharingen (Lothrike) door den keizer verheven werd. Godevaert met den Baerd stamde van de oude onafhankelyke hertogen van Lotharijk af, wier hertogdom zich tusschen de Schelde en den Rhijn uitstrekte, en waer onder als leenen behoorden het land van Brabant, dat van Gaesbeke, van Edingen, Hoorne, Grimbergen, enz. tot den tijde dal Karel van Lotharingen, wien de fransche kroon bij het overlijden van zijnen broeder Lotharius III, vervallen was, door Hugo Capet, dat boose

diet, verraderlijk te Louwen (Laon) gevangen werd en te Orleans in den kerker gedood. De keizer schonk dan het hertogdom van Lothrike aen Godevaert van Ardennen, en de zuster van den vermoorden hertog, Gerberga, behield slechts de graefschappen van Leuven en Brussel (Brabant) na de dood van haren oom Otto. Haer gemael Lambrecht met den Langen Hals sneuvelde by Florennes in een gevecht tegen den hertog Godevaert van Ardennen, t.j. 1015.

‘Godevaert met den Baerd was kleinzoon van vrouw Gerberga, en werd na de dood van zynen broeder Hendrik III, t.j. 1095, grave van Leuven en van Brabant. Deze Godevaert was een sterke ridder en vroome man; hy voer overal ter feesten en ten toernoyen, en handelde als een held. Hy was met den keizer bevriend en hy volgde dezen overal ten kryge, ook huwde hy door dezes toedoen, des hertogen dochter van Beijeren, geheeten Lutgarde, vrouw van Salsenburch, en zuster der keizerinne. Te dezer gelegenheid gaf keizer Hendrik V, t.j. 1106 het hertogdom Lothrike aen Godevaert, en zoo kwam het terug aan het geslacht, wien het voormaels was ontvallen.

‘Godevaert met den Baerd deed zich erkennen en huldigen door al de leenhouders van het hertogdom Lothrike. Te Leuven kwamen hem als opperleenheer houw en trouw zweren de heer van Horne, de heer van Gaesbeke en andere. Te Brussel kwam de heer van Edingen (Enghien) hem hulde biên; en hy ontving daer manschap van al zyne omzaten, uitgezonderd van den heer van Grimbergen.’

‘Als de bode te Brussel de antwoord des heeren van Grimbergen overbracht, beriep hertog Godevaert eenen landdag te Cortenberg, van alle de leenheeren van Lothrike. De heer van Diest stelt aldaer voor dat men er den keizer kennis van geve, die den overheer des hertogen is, en nu te Aken verblijft; deze voorstel wordt goedgekeurd en aengenomen. De hertog vaert zelf naer Aken by den keizer, en geeft hem kennis van de weigering des heeren van Grimbergen. De keizer belooft zijne tusschenkomst en trekt met hertog Godevaert naer Brabant. Te Afflighem aengekomen zijnde, ontbiedt hy daer den heer van Grimbergen; de ziekelijke toestand van heer Arnout hindert hem derwaert te trekken;

‘De heer Arnout van Grimbergen, voor aleer antwoord aen den keizer te geven, roept zyne leenhouders en verwanten byeen om ze daerover te raedplegen. Daer kwamen: de grave van Vianden, de here van Breda, Geeraert van Assche, Arnout van Oijenbrugge, Godevaert Screihane, Arnout van Hombeke, Willem Tant, de burchgrave Willem van der Tommen, Arnout van Cobbenbosch, Peter van Imple, Alaert van Beighem, Zegher van den Male, Walter van den Damme, Willem van den Bogaerde, Jan van Caelmont, Hendrik Hoesten, Paridaen van Eppinghem, Paridaen van Massenhove, Geeraert van Ophem, Geeraert van Herlaer en Geeraert van Lier. Wouter Berthout sprak en legde de rede voor der byeenroeping. De heer van Breda zegde dat hy liever lijf en goed zou te avonturen zetten dan Godevaert als overheer te erkennen. - De grave van Vianden dacht dat de weigerende antwoord moest behouden blyven; dat de heer van Grimbergen overigens machtig genoeg was om den hertog te wederstaen en dat de keizer te verre was gezeten om hem krachtige hulp te brengen. Maer Arnout van Oijenbrugge sloeg een voorzichtigeren vredehandel voor; hy zou den keizer de gansche zaek doen kennen, hoe Grimbergen vroeger onder Lothrike stond, maer nu sedert lange jaren als eigen wordt bestiert, hem verzoeken de zaek op den bestaenden voet te laten, en door zyne tusschenkomst vrede en rust te behouden. Na eenige verdere tale en wedertale, werd men het eens om Arnout van Oijenbrugge als gezant naer den keizer te zenden, opdat de vrede behouden blyve.’

‘Heer Arnout van Oijenbrugge... meldde den keizer, dat het geslacht van Grimbergen nooit leen hield van de voorouders van Godevaert van Leuven. Indien het tegengestelde echter... bewezen werd, de heer Arnout zou den hertog gewillig als leenheer huldigen... Maer hertog Godevaert schoot in gramschap op en zwoer dat Arnout hem zoude erkennen, al moest hy hem door geweld hiertoe dwingen en het hem duizend lieden kosten. De keizer raedde den hertog aen de zaek te onderzoeken, en byaldien gevonden werd dat Grimbergen als leen onder Lothrike behoorde, dat hy dan tot de wapens zynen toevlucht name, en beloofde hem in dit geval onderstand. Welhaest toog de keizer henen en hertog Godevaert begeleidde hem tot in Maestricht, waerna hy te Brussel terugkeerde. - Toen men deze dreigende antwoord van den hertog te Grimbergen vernam, werden al de kasteelen en sterkten met manschappen bezet en met levensmiddelen voorzien, vooral de burcht Grimbergen.

‘De hertog deed welhaest kooplieden van Grimbergen te Brussel vastzetten. Heer Arnout zond eenen bode opdat deze kooplieden gelost werden; maer vruchteloos. Op deze weigering trekt de heer van Grimbergen met een talrijk krijgsvolk tot by Brussel.’ Heer Willem, borchgrave van der Thomen riep:

Het komt ons niet onbelangrijk voor, hier te laten volgen de afbeelding en middelnederlandsche beschrijving der wapens van de Edelen, die in de tegenwoordige fragmenten van het dichtstuk optreden. Wij beloven ons, dit ook met sommige der later meê te deelen stukken te doen. 't Zal eene bijdrage wezen tot de kennis der blazonneermethode van de XIV^e Eeuw.

1. Brabant.

2. Arnout, Here van Grimbergen:

3. Zijn oudste zoon, Wouter Berthout, voert tot breuke (onderscheidingsteeken der jongeren) drie Koeken (anders ‘bezanten’ genoemd) van sabel:

4. Zijn jonger zoon, Geeraert Drakenbaert, voert een kelen S^t Andries-kruis tot breuke:

Dietsche Warande.

5. 6.

7.

8.

9.

10.

Var.:

11. 12. 13.

14.

15.

Wij vinden hier, voor-eerst, drieërlei soort van breuke, ter onderscheiding van de genen, die niet tot het voeren der volle wapenen (of ‘sterke’? bij N^o 4, v. 2742) gerechtigd zijn. Vooreerst (N^o 2. 3. 4.) Heer Arnouts oudste zoon van Grimbergen voert in schildhoofd en schildvoet sabelen koeken in het wapen zijns vaders; in plaats van die koeken, voert de jonger zoon een kelen S^t-Andrieskruis over alles heen; dit bedekt het wapen veel meer dan de breuk des oudsten broeders. Men mag het er voor houden, dat de vorm der figuren van het oorspronkelijk schild voor een goed deel de keuze der breukvormen bepaalde.

Bij voorbeeld, bij Screyhane zouden de koeken of het lambel de meerlen bedekt hebben; Geeraert Screyhane schijnt dáarom de orle of rand verkozen te hebben; dien zelfden rand voert de jonger zoon getandeerd. Door deze breuke onderscheidt zich ook Henric Oyenbrugge van zijn vader.

De oudste zoon van Hombeke daarentegen voert den lambel of ‘palesteen’ (baarnsteel), de jongere den rand.

Symon van den Male onderscheidt zich van Segherman eenvoudig door het plaatsen van een spoorwieltjen in het schildhoofd zijns vaders.

Onder meer, verdient ook opmerking de uitdrukking ondersneden (parti), bij N^o 7, en gesneden (coupé), bij N^o 5 en 6.