4 De tekst van de Historie

HISTORIE uan B. CORNELIS ADRIAENSEN van Dordrecht/ Minrebroeder binnen die Stadt van Brugghe.

Inde welcke warachtelick verhaelt wert/ de Discipline ende secrete penitencie of geesselinge/ die hy ghebruycte met zijn Deuotarigen: de welcke veroorsaect hebben zeer veel wonderlicke Sermoenen/ die hy te Brugge gepredict heeft/ teghen den Magistraet aldaer/ ende teghen die vier Leden des Lants van Ulaenderen: Item tegen het vergaderen vande Generale staten/ ende tegen die tsamen gheconfederierde Edel lieden: met noch veel andere gruwelicke blasphemien teghen Godt ende de natuere: Oock veel bloetdorstighe Sermoenen tegen de Caluinisten/ Lutherianen ende Doopers/ vol leelicke leugenen ende abominabile woorden. Inhoudende ooc twee vermaen brieuen van Stephanus Lindius/ anden seluen B. Cornelis in Latine gesonden/ ende nu ouergheset in Nederlants: met noch sommighe Pasquillen ende Refereynen tusschen de Sermoenen begrepen.

Ghedruct int Iaer 1569.

VOORREDEN ENDE CORTE VERHALINGHE
van het gansche boeck/ daermede Christianus Neuter de Leser salicheyt is wenschende.

Goetwillighe Christelicke Leser/ mits dat Christus onsen salichmaker ons vermaent int heylich Euangelie/ dat de gene die van Godt zijn/ gheerne Gods woort zijn hoorende: ende oock doort groote gheruchte dat hier binnen Brugge was/ van zeer wonderlicke sermoenen die een Minrebroeder was prekende/ ghenaemt B. Cornelis Adriaensen van Dordrecht/ so wiert ick inwendich gheroert om hem te hooren prediken/ meenende dat hy seer Goddelick/ vreedsamelick/ vriendelick/ troostelick ende sachtmoedelick was prekende. Maer als ick hem nu een langhe tijt ghehoort hadde/ beuonde ick ende noch veel andere treffelicke gheleerde Catholijcke ende Godtvreesende persoonen zijn sermoenen wel seer wtnemende wonderlick/ maer niet in sulcks als wy gemeent hadden/ ja geheel contrarie van dien: zijnde sermoenen vol blasphemien teghen Godt/ teghen dat de natuere leert/ tegen de leeringhe der Apostelen ende der outste Uaderen of Doctoren vande helighe Christelicke Kercke. Ende noch bouen dien tenderende of streckende tot meuterien/ commocien/ sedicien/ beroerten ende tot onruste of twist: vol bloetgiericheyt/ bloetdorsticheyt en wraeckgiericheyt/ roepingen/ tieringhen/ krijssinghen en brijssinghen: van bloetstorten/ hanghen/ wurghen/ branden/ spieten en braden/ villen en blayen/ smooren/ deluen/ rabraken/ vierendelen: kintdraghende vrouwen (die hy Geusinnen hiete) de groote buycken opscroppen/ die kinderen daer wt ruppen/ en teghen de muer

of teghen de weeghe smyten/ en veel ander gruwelickheden/ yselickheden of afgrijselickheden. Ende dit ouer de Luterianen/ Caluinisten/ Herdoopers/ Cassandrianen en meer ander die hy al ketters/ heretijcken of sectarisen hiete Noch beuonde ick zijn sermoenen vol onghestadicheyt/ ydelheyt/ lichtueerdicheyt/ onwaerachticheyt/ inpatienticheyt/ ende vol wtsinnicheyt of dullicheyt. Bouen dien noch vol onbeleeftheyt vileynicheyt/ oneerbaerheyt/ indiscreetheyt/ schandelickheyt/ onbeschaemtheyt/ ende vol iniurien: geen opsicht of ansien noch aenmerckinge hebbende op eenige personen/ van wat qualiteyt/ condicie of state dat sy ooc waren of mochten wesen: Maer zijn voornemen/ passien/ haet/ gramschappen/ nijdicheden ende bitterheden al stoutelick/ onuermijt wtseggende/ alsoo vyleynelick/ schandelick/ versmadelick en oneerbaerlick alst wesen mochte/ tot groote onstichtinghe vande ghene die sulcx waren hoorende: want het al wt quam int eynde (met oorlof) op een vijsten/ kacken/ schijten/ poortvagen: van zijn vuyl bescheten eersgat te cussen willen gheuen: van de liens een stront in heur kinnebacken te wenschen. Ja hier in niet sparende den loffelicken Magistraet vander stat/ noch de Generale staten vande landen/ noch de vier Leden van Ulaenderen: ooc dickmaels niet wetende hoe verachtelick of vernedert en versmadelick (alst in zijn sermoene te passe quam) dat hy die namen soude/ heur lieden hetende Magistraetkens/ Generale staetkens/ Pensionariskens/ Buffetters/ ende andere diergelijcke vercleeningen/ twelcke al te lanc soude wesen om hier te verhalen/ want hy daer mede altijt meer besich stonde/ dan met de helige scriftuere: Ia seggende/ dattet nu geenen tijt meer en was om met scriftuere besich te staen maer dat hy se al anders te keer wilde gaen/ mitsdat hem dochte datse op de scriftuere niet en pasten/ segghende

datse al Atheisten ende Epicureen waren. Diergelijcke en wiste hy oock menichmael niet hoe hy de tsamen gheconfedereerde Edellieden schandelick genoech in zijn sermoonen wilde ouergaen/ of met wat schimpige namen/ dat hyse leelick en vuylick genoech namen soude: heurlieder heetende beroyde mager Ionckerkens/ diet al deur de billen gelapt hadden/ diet al verloopen/ al verhoert/ versnoert/ vercust/ verlect/ verschockt/ verbordeelbroct/ en al vertuereluert hadden. Ende om datter eenighe Hoochduytsen (die ghemeenlick zeemen broecken dragen) onder waren/ daeromme hiet hyse oock leeren eersgaten/ die nauwelick een verroesten nagel en hadden om heurlieder schijtgat te crauwen/ met noch seer veel ander iniurien ende afgrijselicke vileynicheyt op henrlieder * wtspugende/ om het ouergheuen van heurlieder request teghen de Inquisicie ende de rigoreusheyt vande Placaten/ het faict of de sake de religie aengaende. Diergelijcken ooc seer gruwelic tierende en fulminerende op die requesten/ die de vier Leden of staten van Ulaenderen tegen de selfde Inquisicie en Placaten ouergegeuen hadden. Daer naer seer yselic gebarende en spartelende teghen de Moderacie/ die op de rigoreusheyt vande Placaten geordiniert was. Daer naer seer veel afgrijselicke/ vreeselicke of schruemelicke stampeyinge in alle zijn sermoonen sonder eynde: tegen die openbare predicatien der Caluinisten Lutherianen of Martinisten ende Herdoopers/ waer inne hy seer veel stoute onbeschaemde luegenen wtspooch/ seggende: dat die predicanten der Caluinisten de kinderen sonder water doopten: ende datse in heurlieder predicatien seyden/ dat Maria de moeder Christi een vuyl putane of een gemeene openbare hoere geweest hadde: ende dat de sommige leerden of predicten/ dat alle de vrouwen en maechden met alle tgoet gemeen behoort te zijn: ende dat alle heurlieder predicacien niet

anders dan tot rabbauwerie/ snootheyt/ schelmerie/ meuterie/ sedicien/ beroerten/ pilieringen/ saccagiringen/ roouerie/ dieuerie/ dootsmijtinge/ moorderie en tot rebellicheyt tegen Godt en tegen de Coninc tendeerde of strecte. Ende deur dien dat de Magistraten alsucke predicatien binnen of buyten heur steden toe lieten of gedoochden/ dat daeromme alle heurlieder priuilegien verbeurt waren/ Ia dat men heur priuilegien aen een galghe behoorde te hangen/ ende dat bouen dien noch alle de inwoonders (soo wel Catholijcken als heretijcken) van dese Nederlanden/ deur sulcke gedoochsaemheyt verdient hadden/ alle plagen/ miserien/ catijuicheden/ jammeren/ ellende/ veruloectheden/ alle euelen en maledictien: somtijts de liens oock dregende/ dat de Coninck met zijn Spaeniarden commen soude/ en voeren alle tvolck van dese landen/ al geketent/ gecoort/ ghebonden/ ghestropt en gebast/ te schepe ouer in Barbarien/ in Indien/ ende in andere verre vremde landen/ onder de Turcken en Sarasynen/ onder de Mooren en Heydenen/ tot een eewige seruituyt en slauernie/ om dat sy aldus vant Catholijcke Roomsche kersten gelooue/ en vande religie der helighe Roomsche kercke afgeuallen waren. Deser gelijcke horribile/ afgrijselicke/ gruwelicke en abominable of walgelicke propoosten/ woorden/ materien en reden waren zijn sermoonen gans vol en ouervloedich/ waeromme dat ic u/ goethertige Leser/ neerstelick ben vermanende/ dat ghy int lesen van zijn naervolghende Historie ende sermoonen niet en wilt gheschandaliseert of onsticht wesen/ mits dat ghy daer in dickmael sult vinden dese voorverhaelde onredelicke/ ongeregelde en oneerbare woorden/ tegen Godt ende de Natuere. waer af wy hier doen een protestacie voor Godt ende voor die geheele werelt/ ende nement op het deel van onse salicheyt/ dat wy daer in gebruycken sijn selfs eyghen woorden alsoo hy die

wt ghesproken heeft/ sonder dat wy die verargeren of verkeeren/ het welcke oock alle zijn hoorders met ons moeten getuygen/ in dien sy de waerheyt willen belijden ende beschermen: Daerom is onse vriendelicke begeerte ofte bede aen u goethertighe Leser/ dat ghy niet en wilt meenen dat wy daerin behagen of ghenoechte ghehadt hebben die alsoo te beschryuen/ Neen wy voorwaer/ maer nemen den alweetende Godt tot getuyge/ dat wy alsulcke woorden telcken met een schaemte of root aensichte geschreuen hebben/ en hadden wel willen wenschen datse wt synen mont niet gesproken waren. Wy hadden oock wel gewilt ter eerbaerheyt vande Christelicke religie/ datter van dusdanige materie geen oorsake en ware te peynsen/ veel min te beschrijuen: want het is ons een hertelicke pijne en bedroeffenisse/ dat die nootsakelicheyt dit schrijuen is begeerende of behoeuende. Ende dat wy ons dan tot dese materie te bescrijuen hebben begeuen of laten bewilligen/ dat is geweest ter seer grooter begeerte ende bede van sommige Godtvreesende en treffelicke wel gheachte persoonen/ die geerne saghen dat het groot ongelijck (twelck B. Cornelis in zijn sermoonen den eersamen Magistraet der stadt van Brugge bysonder is doende) voor yegelijck bekent ware/ te meer om datter bynaest een lantmare is/ van zijn seer wonderlicke/ vremde/ yselicke en afgrijselicke sermoonen/ ja datmen daeraf oock weet te spreken int Hof vande Coninclicke Maiesteyt. Daeromme en is dan onse meninghe of voornemen anders niet/ dan met onsen schrijuen voor yegelick bekent en openbaer te maken/ den rechten oorspronck of wortele/ waer wt dat dese verbolgentheyt gramschap en bitterheyt gesproten is/ die B. Cornelis in zijn sermoonen tegen den Magistraet van Brugge ende noch andere also ghy gehoort hebt/ laet wt bersten. So ist dan dat wy ten eersten sullen

verhalen int corte Historie wijse/ hoe dat hy inde heymelicke biechte sommige van zijn biecht dochters/ als Maechden/ gehuwede Urouwen ende weduwen (diemen al Deuotarigen heet) onder het schijn van een secrete penitencie of heymelicke discipline/ soo verde brochte/ dat haer de sommighe voor hem naect ontcleeden/ ende de sommige haerlieder van hem schandelicke lieten ontdecken ende gheesselen. Uoorts hoe ende deur wat middel dat dese heymelicke Discipline of geesselinghe int openbaer gecommen is/ ende hoe hy daeromme (als den Magistraet van Brugge sulcx deur neerstige informacie of ondersoeckinge waer beuont te zijn/ ende ouer hem clachtich viel) van synen ouersten wt Brugge tot Yperen versonden wiert/ het welcke den haet ende die bitterheyt of viantschap in B. Cornelis grotelicx vermeerdert heeft/ die hy van te vooren noch sonder dese oorsake tegen den Magistraet van Brugghe was dragende. mits dat den Magistraet een seker tijt te vooren in meeninge was/ een seer Christelicke ordinancie van het onderhouden der armen in heurlieder stadt te stellen/ om het bedelen te beletten: maer B. Cornelis merckende datmen het onbeschaemt bedelen voor een schande begonst te achten/ daer nochtans zijn orden op ghefondiert stonde/ so heeft hy hem met veel onredelicke arguatien ende gruwelicke stampeyingen in zijn sermoonen daer tegen gestelt: welcke twee voorseyde oorsaken (maer principalick het ondersoecken van zijn Disciplineren of gheesselen der Deuotarigen) hebben gecausiert of veroorsaect alle die yselicke/ afgryselicke ende abominable naervolgende sermoonen/ daer hy hem seluen mede heeft ghemeent of heeft willen wreken/ naer dat hy van Yperen wederomme ghecommen was te Brugge. Wt welcke sermoenen wy hier onder sommige gruwelicke propoosten ende woorden verhalen sullen/ also wy bouen belooft

hebben/ met diueersche Pasquillen ende Refereynen die achterstraten gesaeit wierden/ om hem synen onbeleefden indiscreten mont te sluyten of te breydelen/ hoe wel sulcx niet geholpen en heeft. Dier ghelijcken oock twee seer Christelicke en onvolprijselicke vermaen brieuen van Stephanus Lindius in latine an hem gescreuen ende ghesonden/ om hem tot modestie/ sachtmoedicheyt ende ghestadicheyt te bewegen/ de welcke hem nochtans meer hebben verhart en verargert dan versachtmoedicht en verbetert: Nu om sulcx bequamelick te volbringen/ als voorseyt is (op dat yegelick mach weten met wat quade of onrechte oorsake B. Cornelis alle die voorseyde onchristelicke sermoenen is doende/ ende tot ontlastinghe of onbeschuldinge vande loffelicken Magistraet van Brugge ende alle andere die te onrecht van hem beschuldicht werden) soo zijn wy bedwongen bynaest te verhalen het gheheele veruolch van zijn sermoonen also hy die achtervolgende ghepredict heeft/ principalick naer zijn wedercomste van Yperen te Brugge/ twelcke was int jaer 1566. gheduerende tot nu toe int jaer 1568.

Uaert wel.

HISTORIE Uan B. Cornelis Adriaensen/ Minrebroeder binnen Brugge/ inhoudende hoe ende in wat maniere/ met wat redenen oft propoosten/ hy die Ionge maechdekens/ Gehuwede vrouwen/ ende die Weduwen gebrocht heeft tot zijn discipline oft secrete penitentie.

NU/ Ionstighe Leser/ om dat ghy te beter versekert soudt wesen van de voorszeyde Discipline oft Secrete penitentie/ (waer wt den principaelsten haet van B. Cornelis/ onder alle dander gramschappen op den Magistraet van Brugghe/ gesproten is) so sullen wij u hier int corte verhalen twee saken: Die eene/ met wat redenen/ propoosten/ oft woorden/ dat die Ionge maechdekens/ Gehuwede vrouwen/ ende die Weduwen/ tot dese Discipline oft secrete penitentie gebrocht werden/ ende hoe oft in wat manieren de Discipline oft gheesselinge toe ghinck. Die andere/ hoe ende deur wat middel dese Discipline int openbaer ghecomen is. Ende ten ware dat de informatie oft ondersoeckinge/ die den Magistraet van Brugghe op dese secrete Discipline oft geesselinge gehouden ende beleet heeft/ so lanck oft so groot hadde geweest/ wij soudense tot meerder getuychenisse van de waerheyt hier by gestelt hebben: maer om dat het inhouden van die wel een geheel redelick groot boeck

alleen begrijpen soude/ hebben wij tselfde gelaten: ende sullen de belijdenisse van een ionge dochter genaemt Calleken P. wt alle de andere kiesen/ ende oock daer onder somtijts mengelen/ alst te passe comt/ tgene dat eenige van de weduwen ende gehuwede disciplynkinderen oft Deuotarigen beleden ende bekent hebben.

INT Iaer ons Heeren .1548. heeft B. Cornelis de grau cappe aengetrocken/ ende is een Monick geworden/ ende heeft terstont begonst te predicken/ inde welcke predicatien vant beghinsel af (waert eenichsins te passe mochte comen) heeft hy altijts ghesocht den gheestelicken staet seer hooch te exalteren oft te verheffen/ ende den wereltlicken staet te vercleenen oft te vernederen/ prijsende bouen maten seer het ongehuwede leuen/ twelc hy dickwils seyde. dat hondert duysent mael bequamer was om den hemel te verdienen/ dan het gehuwede leuen: altijt voortbringende die beletselen/ verachteringen/ ende beschadingen totter salicheyt/ die in den vleesschelicken ende wereltsgesinden huwelicken staet gelegen waren: ende altijt verhalende die vorderingen ende bequaemheden totter salicheyt/ die inden heyligen/ reynen/ suyueren/ onbevlecten/ gheestelicken gesinden maechdelicken staet gelegen waren. Dit wiste hy met so menigherhande argumenten/ exempelen/ comparatien/ ende ghelijckenissen by te bringen ende te bewijsen/ dat hem tvolc emmers geloofde: ende mitsgaders

dat hy seer wtnemende wel clappen conste/ ende zijn meeninghe wel bescheedelick conste wtspreken ende te verstaen gheuen/ so was hy gheestimeert oft gheacht voor een weerdich Predicant. Maer deur alle dit hooch verheffen # ende prijsen vanden maechdelicken staet bouen den huwelicken staet/ werden sommige vrouwen cleynmoedich/ ende maeckten droefheyt in haer seluen/ om dat sij haer oyt totten huwelicken staet begheuen hadden: ia sommighe vielen daer om in sware fantasien/ so dat daer deur somtijts wel eenighe hem seluen mondelinge begeerden te spreken/ om weder wt alsulcke beswaernisse geholpen te syne: twelc een van de beginselen was vant Deuotarichschap/ alsomen hier onder breeder hooren ende verstaen sal. Deur de selue voorgeseyde prijsinge vanden maechdelicken staet bouen den huwelicken staet/ namen sommige maechden voor haer in den maechdelicken staet te blijuen/ ende sommige weduwen namen voor haer niet te herhuwen: twelck oock een van de beghinselen was vant Deuotarichschap/ alsoo wij hier ten eersten sullen verhalen.

Ontrent het Iaer .1552. wasser onder alle vrouwenpersonen/ die B. Cornelis sermoonen daghelicx hoorden/ een deuchdelicke ende wel geachte weduwe/ die altijts haer dochterken mede ten sermoon leydde: ende mits dattet ionck en schoon/ ooc sebaer van wesen oft van manieren was/ so maecten die maechden oft

deuotarigen (die sommige Jaren onder B. Cornelis obedientie ende discipline gestaen hadden) kennisse met die weduwe ende met haer dochterken/ gelijck sij altijt neersticheyt deden om somtijts noch eenige maechdekens int deuorichschap te bringen/ somen dagelicx siet dat alle menschen (die haer wt de meeste menichte van den volcke gescheyden hebben tot eenige bisonder Religie) van naturen ghenegen zijn om andere ooc te bringen tot sulcken Religie/ als sy aengenomen hebben.

Dese ionge schoone dochter was genaemt Calleken P. out zijnde tusschen .15. ende .16. Iaren/ ende naer dat sy wat tijts onder de Deuotarigen/ oft gheestelickgesinde maechden/ gheconuerseert hadde/ ende dat haer moeder dochte datse met veel gracien van welsprekentheyt in godtlicke oft gheestelicke saken verciert ende begaeft wert/ so lietse haer toe also dickwils by de Deuotarigen te gaen/ alst haer beliefde. Hier deur hoorde Calleken seer dickwils spreken vande obedientie/ onderdanicheit/ ende gehoorsaemheyt/ ende somtijts ooc int heymelick veel vermanen van een heylige discipline oft secrete penitentie. Calleken begonste ten lesten te vragen/ wat doch dese dingen al waren? De Deuotarigen leerdent haer al/ wtgenomen de discipline oft secrete penitentie: want sij seyden/ die en mach u niemant te kennen gheuen/ dan onsen eerweerdigen Pater Cornelis selue/ twelcke hy metter tijt

noch wel doen sal/ als ghy aen hem biechten sult. Hier naer beghonstmen haer te raden/ datse eens selue by P. Cornelis soude gaen/ om in syne kennisse te comen: twelc sy dede. Daer seydemen hem/ hoe dat haer dese ionghe dochter ooc begeuen wilde tot een eewige maechdelicke reynicheyt/ ende datse wel begheerte hadde onder zijn obedientie ende onderdanicheyt te staen. Hy stelde haer eenen dach ende ure datse by hem comen soude. Hier waren noch twee ionge seer schone maechdekens by/ die oock begonsten het deuorichschap te leeren: waer van deene genaemt was Aelken vanden B. ende dander Betken Pr. de welcke haer op die tijt aen B. Cornelis quamen biechten oft vertoonen. Als dien ghestelden dach ende ure nu gecomen was/ ende Calleken by b. Cornelis quam/ so vraechde hy/ of sy voor haer genomen hadde te blijuen in haer maechdelicke reynicheyt ende suyuerheyt/ ende of sy haer wel soude willen verootmoedigen onder zijn obedientie oft onderdanicheyt ende gehoorsaemheyt te staen. Sy antwoorde: Ia ic/ eerweerdige Pater. Daer op begonste hy haer den maechdelicken staet noch veel hoogher te exalteren ende te prijsen/ daer tegen den huwelicken staet noch veel meer te vernederen ende te misprijsen/ dan hy openbaerlick in zijn sermoonen dorste doen. Ende naer dat hy haer nu lange en veel gheraden hadde in sulck voornemen te blijuen/ so seyde hy/ dat sy haer nu

voortane (maer met consent van haer moeder) alle weken eens/ op eenen sekeren dach ende tijt dien hy haer noemde/ aen hem soude moeten comen vertoonen/ op dat hy haer mochte onderwijsen en leeren in alle obedientie oft onderdanicheyt ende gehoorsaemheyt. Twelc sy seyde/ datse naer alle haer beste vermogen doen soude/ mits dien dat haer moeder haer sulcx gheconsenteert ende toegelaten hadde. Als Calleken haer nu op dien dach ende tijt/ die B. Cornelis haer gestelt hadde/ aen hem quam vertoonen/ so seyde hy: Wel mijn kint/ nu moet ghy my op alle obedientie altijt u ydele ghedachten oft ghepeynsen te kennen gheuen/ ende gheen van dyen verswijgen/ op dat ic u also wel van inwendige ijdele gedachten/ als van wtwendige dagelicxsche sondekens mach absolueren/ ende dat ic u maechdelicke reynicheyt onbevlect en suyuer mach houden. Sy antwoorde/ dat sy sulcx met alle obedientie naer haer wterste beste doen soude. Te wijle dat dit aldus ses oft seuen weken geduerde/ so sach sy die voorszeyde twee maechdekens/ Aelken van den B. ende Betken Pr. somtijts voor haer/ ende somtijts na haer ooc daer comen. Nadat de #ses oft seuen weken van Callekens proeftijt/ oft haren tijt van onderwijsing en leeringe wt was/ so nam B. Cornelis haer solemnelic voor een van zijn biechtkinderen aen: dies moeste sy haer hant op haer borst leggen/ ende eenen Eet sweren/ dat sy/ also lange als hy oft sy leefde/ aen niemant

anders biechten soude. Als sy desen Eet gesworen hadde/ seyde hi/ datse haer nu voort aen op zijn disciplyncamer soude mogen comen vertoonen ende biechten/ gelijck andere geestelicke maechden oft deuotarigen/ daer soude hy haer totte h. discipline bequaem maken. Dese camer hadde hy in een huys op den Steenhouwers dijck/ een strate neffens twater/ tot een weduwe genaemt Ioncvrou Pr. byde welcke tvoorseyde Betken woonde/ met noch ander degelicke liens dochters/ diemen bi Ioncvrou Pr. de cost cochte/ mits datse die als een Scoolvrouwe leerde/ so wel in goede manieren/ als andersins.

Als Calleken nu in B. Cornelis disciplyncamer by hem quam/ op sulcken tijt als hy haer gestelt hadde/ beual hy haer op alle obedientie/ dat sy nu voortaen haer aenvechtingen ende quellingen der naturen (die allen menschen aengeboren is) biechten moeste: ia ooc alle haer ydele wereltsche droomen/ de welcke ooc die maechdelicke reynicheyt also seer ontsuueren ende bevlecken/ als de vleesschelicke gedachten en begeerten: op dat hy haren heyligen maechdom in alle suuerheyt ende reynicheyt soude mogen bewaren. Maer als hem Calleken sulcke dingen niet vryhertich genoech wt en seyde/ ende haer geliete/ oft aen haer schene/ dat sy daer niet veel af en wiste/ so seyde hy: Ba/ ic weet wel dat u alle onsuuerheden oft onreynicheden/ die tusschen de gehuwede vleesschelicke wereltsche menschen geschieden/ kenlick zijn:

want de werelt is so verargert ende verdoruen/ dat ionge maechdekens van acht oft negen jaren wel weten deur wat middel datse inde werelt gheraect oft ghecomen zijn: ba/ een maecht van sestien oft seuentien jaren/ als ghy sijt/ soude die dan niet weten van vleeschelicke tentatien/ begeerten/ oft quellingen? ba/ dat ghy inde werelt gebleuen waert/ ghy soudt mogen moeder van drij oft vier kinderen zijn. Calleken stont en sach met een beschaemt root aensicht al nederwarts/ ende en wiste niet wat sy soude mogen anders antwoorden/ dan dat haer moeder altijt sorge voor haer gedragen hadde/ om datse niewers comen soude/ daer men van ydele/ lichtveerdige/ oft oneerbare saken sprack oft handelde. B. Cornelis seyde: Ou/ ba/ dat en achte ick al niet/ die aengeboren verdoruen en gebreckelicke nature soudt u leeren in sulcken ouderdom als ghy nu hebt/ daerom ten is niet mogelick ghy en moet somtijts met vleeschelicken strijt aengeuochten werden/ dyen ghy alleenlick deur beschaemtheyt verswijcht/ ende also en mach ic u in gheender manieren absolueren/ mijn salicheit hangt daer aen: daerom bereyt u teghen de naeste reyse alle u natuerlicke aenvechtingen beter wt te belijden. Hier mede liet hy Calleken ghaen/ haer beuelende op alle obedientie ten ghesetten daghe weder te comen: twelck sy beloefde te doen deur Gods gratie. Als Calleken ten gesetten dage weder by

B. Cornelis in zijn disciplyncamer quam/ seyde hy: Wel mijn kint comt binnen/ maer sluyt die beschaemtheyt/ die geueynsde quade beeste/ buyten de deur: want sy doet ons beletsel in u voorghenomen heylige goede meyninge. Daer naer vraechde hy haer/ of sy noch gheenen vleesschelicken aenstoot/ oft natuerlicke ghenegentheyt en gevoelde/ het sy in gedachten/ oft gepeynsen/ ende in droomen. Calleken antwoorde: Eerweerdige Pater/ ic bidde dagelicx in mijn deuotie onsen Heere met een vierich oft innich herte/ dat hy my deur zijn gratie wilt bewaren voor alle tentatien/ becoringen/ ende quade aenvechtingen des viants/ ende des vleeschs. B. Cornelis seyde: Sulcx is seer wel gedaen/ dat ghy onsen Heere biddet/ om deur zijn gratie wt alle tentatien en quade becoringen verlost te syne: maer ghy en cont noch en wilt voor my niet belijden/ dat ghy vleeschelicke aenvechtingen/ oft wereltsche tentatien/ en quade becoringhen hebt. Ba/ mijn kint/ dat en is gheen heylicheyt noch eere/ datmen niet aengevochten en wort met natuerlicke vleesschelicke begeerten tot oncuysheyt: ba/ daer gheenen strijt en is/ daer en is ooc geen victorie: indyen dat ghy geen vleesschelicke oncuissche strijden te wederstaen en hebt/ ou/ wat sult ghy dan verdienen? ba/ het is een eere ende heylicheyt/ een quellende nature te hebben/ ende datmen tot ongelijcke persoonen/ te weten/ vrouwen tot mans/ ende mans

tot vrouwen/ met natuerlicke brandende hitte ghenegen is/ en datmen die nochtans wederstaet: ba/ alsmen maer eenen block en ware ende gheen gevoelen en hadde/ wat verdiensten souden doch daer in ghelegen zijn? ba/ mijn kint/ en schaemt u niet te bekennen/ dat ghy ooc vleesch en bloet zijt gelijck alle mensche: ou/ ick soudt voor hypocrisie ende enckel gheveynstheyt achten/ dat ghy niet en wilde belyden somtijts vleeschelicke gedachten oft onreyne begeerten te hebben: daerom gebiede ic u op alle obedientie ende ghehoorsaemheyt/ dat ghi mi alle u wereltsche vleesschelicke gedachten/ ende u onsuuere oncuyssche droomen al vry plat ront wt belijdt/ hoe rouwer hoe beter/ op dat ic die in tijts mach purgeren/ suueren/ en reynigen met die heylige discipline oft secrete penitentie/ om uwen heyligen maechdom voor alle violentie/ beulectheyt/ ende besmetheyt te beschermen. Calleken schaemde haer so langs so meer om sulcx te belijden. Daerom seyde B. Cornelis: Ou/ mijn kint/ ick sie en mercke wel/ dat wij nemmermeer ouer dese beschaemtheyt en sullen connen meester worden/ ten sy dat ic u eens voor al daer wt verlosse/ ende dat deur sulcken middel als ick noch met alle mijn disciplynkinderen hebbe moeten doen: want ghy en soudt u anders nemmermeer te recht connen biechten/ noch ick en soude ooc u belofde heylige maechdelicke reynicheyt niet te recht connen

suuer/ onbeulect houden/ noch u volcomelick connen absolueren/ waer aen nu onser beyder salicheyt gelegen is: daerom Calleken/ mijn kint/ segt my/ oft ghy my de salicheyt van u ziele oock met gheheelder herten betrout. Sy antwoorde: Ja ick/ eerweerdige Pater. Hy seyde: Wel/ aenghesien dat ghy my uwer zielen eeuwighe salicheyt betrout/ soo betrout ghy my emmers ten minsten ooc u tijtelick verganckelick lichaem: want wil ick u ziele soecken salich te maken/ soo moet ick voor alle dinghen u lichaem bequaem/ reyn/ suuer/ ende idoon maken tot alle deuchden/ deuocien/ ende penitentien. ist also niet/ mijn kint? Sy antwoorde: Jaet/ eerweerdige Pater. Hy seyde: Wel mijn kint/ so ist dan van noode dat ghy met heilige obedientie onderdanichlick doen sult/ dat ick u gebieden sal. Hier mede sette hy hem op de sponde van een bedde/ dat in de camer stont/ ende sy moeste ontrent twee scherden verre van hem staen. Daer seyde hy: Mijn lieue kint/ om u wt dese beschaemtheyt te helpen oft te verlossen/ dewelcke ons alle beletselen ende hindernisse doet/ om tot die heylighe discipline ende secrete penitentie te comen/ gelijck ic u geseyt hebbe/ so gebiede ick u op alle heylighe obedientie oft onderdanicheyt ende gehoorsaemheyt/ dat ghy u lichaem sult ontcleeden/ oft ontblooten/ om deur alsulcke middel die beschaemtheyt te verwinnen.

Sy antwoorde: Och weerdige Pater/ dies soude ic my emmers al te seer schamen: hoe soude ic doch dat connen gedoen? Hy seyde: Siet mijn kint/ het moet zijn: onser beyder salicheyt hangt daer aen: daerom stelt alle beschaemtheyt aen deen syde/ ende doet obedientelick mijn gebiedenisse. Sy seyde: Och eerweerdighe Vader/ ic hebbe u veel lieuer alle mijn aenvechtingen ende vleesschelicke gedachten oft gepeynsen nu voortaen te belijden/ dan dit te doen: my dunct ic soude veel lieuer den doot steruen: daerom bidde ic u ootmoedelick/ weerdige Vader/ wilt my doch van dese gebiedenisse quijt schelden. Hy seyde: Neen/ dat en mach in geender manieren wesen: ou/ ghy en soudt sonder dit te doen nemmermeer een perfecte oft volmaecte Deuotarighe connen werden: want hier deur sal alle beschaemtheyt en geveynstheyt wt u verdwijnen/ also die in alle mijn disciplynmaechden verdwenen zijn. Want dit is den eersten middel ende toeganck/ om tot de ontfanckenisse der discipline oft heylighe secrete penitentie bequaem te worden. Daerom sijt my ghehoorsaem/ mijn kint/ in sulcx als ic u gebiede/ op al dat ghy houdt van de heylighe obedientie oft onderdanicheyt. Hier mede onthaecte sy haer lyueken/ ende troct wt: ende als sy daer na haer coursken begonste te ontrijgen/ ende haer de tranen wt de oogen vielen/ seyde hy: Ba/ mijn kint/ grijpt eenen moet/ ende strijdt vromelick en cloeckelick tegen

die beschaemtheit en geveynstheit/ ghy sulter eer lange victorie ouer crijgen/ dan salt al triumphe/ blijschap/ ende glorie zijn. Maer als sy nu ontcleet was/ en dat sy haer hemde soude beghinnen wt te doene/ so benaude ende prangde haer de schaemte oft eerbaerheit alsoo/ dat sy flau van herten wert/ ende haer beschaemt roode coleur in dootlicke bleekichheyt veranderde. B. Cornelis dit siende/ stont haestich op/ segghende: Eylacen/ mijn kint/ soude u qualick worden? ende liep eenige specerie oft cruyt halen wt zijn schappraye/ die hy daer hadde staende/ diergelijcken ooc eenige gelasen met seer welrieckenden azijn/ ende ander costelicke welsmakende dingen. Als Calleken nu weder wt dese flautheit was/ seyde hy: Het is dese reyse genoech/ mijn kint: wij sullent hier by laten blijuen tot de naetste reyse: dan en sult ghy hier aldus niet alleen zijn/ ic sal u noch andere maechdekens van uwer kennisse voor u oogen ten exempel stellen/ op dat ghy sien moecht/ hoe vrymoedich en cloeckelick dat die de beschaemtheit verwinnen/ ende om dat ghyse in sulcke vrymoedicheyt en cloecheyt moecht navolgen. Calleken weder gecleet zijnde/ ende bereet om wech te gaen/ dede hi haer op alle obedientie belouen/ dat sy geen van alle dese dingen voor de werelt soude openbaren/ ende ooc belouen ten gesetten dage weder in zijn disciplyncamer te comen.

Als Calleken de naetste reyse weder in de

disciplyncamer quam/ geschiedet also B. Cornelis geseyt hadde/ te weten/ datter die twee voorseyde schoone ionge maechdekens waren/ #ende beyde haer seluen naer zijn ghebiedenisse obedientelick ontcleeden/ ende geheel naect voor hem stonden. Calleken dese wonderlicke vremdicheyt aensiende/ wert wederom deur inwendige roeringe oft beschaemtheyt seer root int aensicht ontsteken. B. Cornelis dit siende/ sat daerom (ter wijlen dat die naecte maechdekens voor hem stonden) ende seyde: Ba so siet/ aldus doende sullen wij eens victorieus oft verwinders worden ouer die schadelicke beschaemtheyt/ die ons soo groot letsel doet om voort te gaen in ons goet/ deuchdelick/ heylich voornemen: ba/ also moeten wij die gheveynstheyt verwinnen/ ende wt onsen wege verdrijuen: ba/ sij souden ons altijt in den wech van onsen heyligen deuchdelicken voortganck ligghen: ba so siet. Dit ontcleeden was al dickwils te doen/ ende gheduerde somtijts drij oft vier maenden eerse mochten de discipline ontfangen/ tot dat die beschaemtheyt verwonnen was: want sij moesten selue roede brengen/ ende die discipline begheeren.

# In middeler tijt/ te wijle dat dit naect vertoonen geduerde/ wert Calleken van een van de oude maechden oft deuotarighen gevraecht/ of sy nu noch niet en wiste wat de discipline oft heylige secrete penitentie was. Sy antwoorde/ dat sijt wel bynaest peynsde/ maer

noch niet seker en wiste. Y/ seyde die deuotarighe/ en hebt ghy die noch niet verdient/ so moet ghy wel een suuere maecht zijn buyten alle andere: oft ic peynse dat ghy u vleesschelicke aenvechtingen niet te recht en biecht oft en belijdt. Daer ghinck haer die deuotarige seer lange en veel onderwijsen ende raden/ dat sy den eerweerdigen Vader Pater Cornelis in als soude obedient oft onderdanich zijn/ ende haerseluen hem geheel ouergheuen/ gelijck die Deuotarigen alle gedaen hadden: want sonder sulcx en waert al niet. Nae dat Calleken wel onderwesen was/ belofde sy datse haer gantschelick daer toe voegen soude/ ende ghinck voort in alle gehoorsaemheyt.

B. Cornelis hadde deur alle zijn seggen van #de vleesschelicke aenvechtinghe/ van de wereltsche/ onreyne/ oncuyssche droomen/ van de natuerlicke/ vleesschelicke/ onsuuere begheerten oft genegentheden/ ghemaect/ dat Calleken schier daghelicx anders niet in den sin lach/ ende als haer nu sulcke ydele saken oft menschelicke dinghen dies te eer oft te meer begonsten te quellen ende aen te vechten/ en dorste syse niet verswijghen te biechten oft te belijden/ maer ghafse aen Pater Cornelis te kennen. Hier op seyde hy: Wel mijn kint/ aenghesien dat dit heymelicke secrete sonden zijn/ die in de ghedachten oft ghepeynsen ende droomen in het binnenste oft inwendichste des vleeschs oft der herten

geschieden/ daerom moetense ooc met heymelicke discipline oft secrete penitentien gecastijdt oft geboet worden aent wtwendige lichaem: so ist dan van noode/ mijn kint/ dat ghy u nu voortaen met alle heylige obedientie moet stellen oft begheuen onder die heylighe discipline oft secrete penitentie. Na dat Calleken haer hier toe vrywillich ouerghegheuen hadde/ so geboot hy haer eenen bezem te coopen/ daer van roeden te maken/ ende hem die naetste reyse mede te bringen: twelck sy obedientelick oft gehoorsaemlick dede/ ende was hier mede nu een volmaecte deuotarige.

Maer eer wij nu met haer sake voortgaen/ so moeten wij int corte verhalen/ deur wat propoosten oft woorden/ dat B. Cornelis de gehuwede vrouwen ende de weduwen tot dese discipline oft secrete penitentie brochte.

& Hoe B. Cornelis die gehuwede vrouwen ende die weduwen tot dese discipline brochte.

Wij hebben hier bouen geseyt/ datter eenige gehuwede vrouwen in B. Cornelis sermoonen so bedroeft en ontrust werden/ dat sy hem wel seluen mondelinge begheerden te spreken/ om wt alsulcke droefheyt en beswaernisse verlost te syne. Als dit dan somtijts gebeurde/ so gaf hi haer onderwijsinge/ hoe ende deur wat middel dat sy inden huwelicken staet also souden moghen leuen/ datse oock salich souden connen zijn: te weten/ dat sy alleenlick die ghenegentheden oft begheerten tot de

natuerlicke vleesschelicke wercken des huwelicx souden wederstaen/ maer het werck oft gebruyck in hemseluen niet. Want/ seyde hy/ het werck in hemseluen is van Godt gheordineert/ maer die bedoruen/ verargerde nature heuet al ontsuuert/ bevlect/ besmet/ ende ontreynicht met haer quade/ vuyle/ vleesschelicke affectien oft toegenegentheden: daerom souden sij die ganschelick moeten wederstaen oft verwinnen/ ende het werck des huwelicx ghebruycken/ of sijt niet en gebruycten: also doende souden sij gehuwet zijn/ alleens of sy niet gehuwet en waren. Dit was nu een onmogelicke oft onmenschelicke sake/ die sij niet en consten volbringen: twelcke sij hem dagelicx met weenende ooghen ende benaude herten quamen clagen. Tot de ghene die niet ionck oft sonderlinge schoon en waren/ seyde hy/ datse sulcke sonden aen haren Pastoor oft Biechtvader seer dickwils ende wel biechten moesten/ om daer van absolutie ende vergheuinge te crijgen. Maer tot de ghene die hy wel int deuotarichschap begeerde/ seyde hy: Aenghesien dat sij dan alsulcke inwendighe sonden oft gebreken in haren vleesschelicken gesinden lichaem niet en consten wederstaen/ so waert van noode dat haer lichamen ghecastijdt/ ghepuneert werden met een wtwendige straffe oft penitentie. Dit consenteerden die bedroefde vrouwen seer gheerne te doen. So souden sij haer dan/ seyde hy/ moeten verootmoedigen

onder zijn obedientie/ onderdanicheyt ende gehoorsaemheyt te staen. Dit belofden de vrouwen seer goetwillichlick te doen. Hier op stelde hy haer dan eenen regel/ als datse alle maenden eens op eenen sekeren dach/ met consente oft toelatinghe van haer mans/ aen hem souden comen biechten van alsulcke menschelicke vleesschelicke ghebreken. Als sij dan sulcken reghel aengenomen hadden/ ende aen hem te biechten quamen/ so geboot hy haer op alle obedientie en gehoorsaemheyt/ dat sij alle haer natuerlicke/ vleesschelicke/ oncuyssche/ luxurieuse/ vuyle/ hittighe ghenegentheden ende wellusticheden/ die sij int werck des huwelicx gebruycten/ al ongheveynsdelick/ vryhertich/ onbeschaemdelick plat wt bekennen ende belijden souden/ hoe platter/ rouwer/ grouer/ leelicker/ ende vuylder/ hoe beter: op dat hy haer van als mochte suueren/ reynighen/ purgeren/ absolueren/ castyen/ ende puneren. Het welcke de vrouwen obedientelick ende ghehoorsamelick also deden. Wel dochter/ seyde B. Cornelis dan/ tot dese heymelicke/ luxurieuse/ oncuyssche sonden des vleeschelicken lichaems/ dient oock een heymelicke suueringe/ purgeringe/ reyninge/ ende heylige discipline oft secrete penitentie: dewelcke voor de wereltsghesinde menschen verborghen wort ghehouden/ om dat si niet verstaen noch begrijpen wat gheestelick is: ia sij souden daer in geschandaliseert

oft onsticht zijn/ dat sij sulcx wisten/ also zijnse deur de verdoruentheyt des vleeschs in haer verstant en begrijp verdonckert/ verblent/ en geschent. Daerom/ mijn dochter/ legt u hant op u borst/ ende sweert aen God ende aen alle zijn heylighen/ dat ghy dese heymelicke discipline oft heylige secrete penitentie/ noch voor uwen man/ noch voor u ouders/ noch voor eenigen wereltsghesinden mensche/ noch voor eenige geestelicke persoonen/ het sy in biechte/ oft anderssins/ niet en sult te kennen gheuen oft openbaren. Na dat de vrouwe dan desen Eet gesworen hadde/ nam hyse aen voor een Deuotarige oft Disciplindochter/ ende seyde/ datse tot Calle de Naiege deur die voordeure tegen ouer twater soude ingaen: want dit huys hadde ter syden tegen ouer den pant van zijn Clooster oock eenen inganck/ dien hy altijts inghinck: so dat de ghene die hem sagen ingaen/ die en sagen de vrouwenpersoonen niet ingaen. Dese Calle de Naieghe/ was ter begheerte van B. Cornelis in dit hoeckhuys (twelcke het Wijngaerdeken heet) comen woonen/ wt een straetken geheeten het Sacxken/ by de Eselstrate/ twelc te verre van zijn Clooster was/ om aldaer te gaen disciplineren/ also hy daer beghonnen hadde naer de doot van Ioncvrou Pr. Als dan die gehuwede deuotarigen oft die weduwen deerste reyse tot Calle de Naieghe quamen/ so ghaf sy haer een roede om

mede in de disciplyncamer te draghen/ seggende: Mijn lief/ tegen de naeste reyse coopt een bezem/ en maecter roeden af/ en brengt telcke reyse een mede. B. Cornelis dan comende in zijn disciplyncamer by zijn biechtdochter/ seyde: Nu wel aen mijn dochter/ om dese heylighe discipline oft secrete penitentie bequamelick te ontfangen/ so ist van noode dat ghy u lichaem ontbloott/ daerom gebiede ick u op alle obedientie ende ghehoorsaemheyt/ dat ghy u ontcleedt. Als haer de vrouwe dan naer zijn gebiedenisse gheheel naect ontcleedt hadde/ so moeste sy hem de roede selue gheuen/ ende ootmoedelick begeeren/ dat hy nu haer sondich lichaem wilde castyen/ oft disciplineren: twelck hy dan lancsamich dede met een seker getal cleyner slaechskens/ die niet seer seere en deden. Want de ghene die haer diciplynkinderen aldus disciplineren/ die hebben in eenige oude boecken (also wij hier onder noch/ daert te passe comt/ sullen verhalen) hoe dat Godt lieuer heeft de ootmoedicheyt van de penitenten/ die haer naect ontcleedt hebben/ dan die herdicheyt der slagen.

In de Winter/ alst te cout was om naect te ontcleeden/ dan moesten die disciplynkinkeren * nederliggen op een groot cussen/ daer naer hief B. Cornelis haer de cleederen van achter op/ ende disciplineerdese also. Het welcke hy dan oock inden somer wel toeliete den gehuweden vrouwen/ die niet lange van huys en

mochten wesen: oft den weduwen/ die langhe onder zijn discipline ghestaen hadden: ia int leste liet hy wel toe dat sij de discipline van Calle de Naieghe also ontfingen.

Hier ist van noode nu oock int corte een luttelken te verhalen/ met wat propoosten/ #redenen/ oft woorden dat B. Cornelis de weduwen (die deur zijn sermoonen also ontrust werden/ dat sij in haer seluen besloten niet meer te huwen) tot het deuotarischap/ oft tot die discipline brochte. Als dan eenige weduwen by hem quamen om troost en raet te hebben/ hoe dat sij inden weduwelicken staet souden mogen onbevlect ende suuer leuen/ so ghaf hy haer antwoorde na dat sij hem behaechden. Tot de ghene die ionck en seer schoon waren/ die hy wel voor een disciplyndochter begeerde/ antwoorde hy/ dat daer wel goede remedie toe ware/ als sij haer maer onder eenen heyligen/ deuoten/ ootmoedigen reghel wilde stellen. Naer dat sij haer dan deur synen raet onder alsulcken reghel/ als hy haer onderwijsen soude/ ghewillichlick begauen/ so was die onderwijsinge: Hoe dat die weduwen altijts meer aenvechtingen/ tentatien/ quellingen van vleesschelicke wellustige becoringen hadden/ dan de maechden/ die het werck oft ghebruyck des huwelicken staets noch niet geproeft en hadden: daerom verdienden die weduwen veel meer/ als sij die aenvechtingen consten wederstaen/ dan die maechden.

Daer toe waer den staet der weduwen oock noch veel meer verdienstelicker/ als sy haer onder de heylighe discipline oft secrete penitentie begauen/ dan die verdiensten der ghehuwede vrouwen/ die onder de heylige discipline oft secrete penitentie stonden/ mits dat die het werck des huwelicx noch ghebruycken/ ende daer deur veel luxurieuse/ oncuysche aenvechtingen oft tentatien connen blusschen: maer die weduwen/ eylacen/ niet/ die hebben eenen eewigen strijt tusschen gheest ende vleesch/ mitsgaders dat sy somtijts int geselschap van manspersoonen comen/ daer men vuylick en rouwelick van vleeschelicke wercken spreeckt/ daer deur sy wel hittighe brandende begeerten en lusten tot vleesschelicke wercken crijgen/ ende en connen die nochtans niet ghebruycken noch gheblusschen. Daerom waer den staet der weduwen wel veel meer verdienstelicker ende heyliger na den inwendigen geestelicken gesinden mensche/ dan den staet der gehuwede deuotarighen: maer het wtwendige lichaem der weduwen en soude dies niet te min ghecastijdt/ ghepuniert/ oft ghedisciplineert mogen wesen/ om der vleesschelicker/ oncuysscher/ luxurieuser/ en hittiger begeerten wille. Daerom souden sy hem die al ongheveynsdelick sonder eenige schaemte moeten belijden oft biechten ten allen viertien dagen eens/ op dat hy haer daer af mochte absolueren en disciplineren.

Als de weduwe sulcx dan obedientelick ende ghehoorsaemelick belofde te doen/ ende daer naer oock den Eet swoere/ dat sy binnen haer leuen oft zijn leuen aen niemant dan aen hem biechten soude/ noch die heymelicke discipline oft secrete penitentie (daer hy haer lichaem mede castien oft punieren soude) aen gheen menschen die buyten zijn discipline stonden te openbaren/ so nam hy haer aen voor een Deuotarige oft Disciplyndochter. Als sy dan hier naer haer natuerlicke aenvechtingen oft ghenegentheden/ daer sy in haer ghepeynsen oft gedachten mede ghequelt en ghetenteert waren/ quamen biechten/ so ondervraechde hy haer altijts seer scherpelick na de oncuyssche geschiedenissen oft wercken die sij hadden in haer droomen. Dit ondersochte hy veel meer aen de weduwen dan aen andere: ende geboot haer op alle obedientie/ onderdanicheyt/ en ghehoorsaemheyt/ sulcx wel bescheedelick/ oft seer merckelick te belijden/ op dat hy haer van sulcke besmettelicke onreynicheyt oft onsuuerheyt mochte purgeren/ reynigen/ oft suueren/ deur de heylige discipline oft secrete penitentie. Na datse dan alsulcke dingen beleden hadden/ als hy begheerde te hooren/ so sant hyse in zijn disciplincamer tot de voorseyde Calle de Naieghe/ aldaer hyse volchde ende naectelick dede ontcleeden/ om die discipline te ontfanghen/ met alsulcke propoosten ende woorden/ als hier voor van

de ghehuwede deuotarighen gheseyt is.

Nu comen wij wederom tot de belijdenisse die Calleken P. voor den Magistraet vander stadt van Brugghe bekent heeft/ om die nu voort int corte te verhalen. Int Iaer .1558. hadden die oude oft eerste maechden ende weduwen/ die onder het deuotarichschap waren/ eenen dach van recreatie/ twelcke somtijts te doen was. Dan vergaderden sij tot Ioncvrouwe Pr. (gelijck sij oock naermaels deden tot Calle de Naieghe/ als Ionckvrouwe Pr. doot was) daer brochten de sommighe welgecocte spijse/ de sommige brochten seer goeden wijn: ende waren also met haren Pater Cornelis tsamen vrolick: daer sanckmen liedekens/ ende seyden refereynen. So gebeurdet int leste/ als B. Cornelis deur den dranck wat te seer verheucht ende met blijtschap beuangen was/ dat hy Ioncvrou Pr. byder hant nam/ om met haer eens te danssen.Francijnken Vougenaers/ die sonderlinge wel conste singhen/ speelde een Galliarde met den monde deur eenen cam. Als B. Cornelis zijn Galliarde voldanst hadde/ so custe hy Ioncvrou Pr. Hetwelcke onder haerlieden al sonder arch gheacht/ ende met goeden oogen aensien wert: want daer staet in glos. Decreti. causa xj.q.3. can. 14. Si Clericus amplectitur mulierem/ interpretabitur quòd causa benedicendi eam hoc faciat. Dat is te seggen: Indien een

gheestelick man omhelst een vrouwe/ men moet nemen ende verstaen/ dat hy dat doet om haer de benedictie te gheuen. Maer als dese danssinghe ende cussinge deur een van de Deuotarigen ghenaemt Tanneken M. onder de ionghe maechden oft disciplynkinderen gheseyt wert/ so waren de sommige daer in seer verwondert/ ende de sommige seer gheschandaliseert oft ontsticht/ principalick Calleken P. De welcke corts daer naer op de Vlamingbrugghe commende/ ghemoetten haer Betken Pr. ende Aelken vanden B. die int Roode-suster Clooster hadden gheweest de Susterkens visiteren. Naer dat dese dry Maechden elckanderen vriendelick ghegroett hadden/ so begonst Calleken te versuchten ende droeffelick te claghen/ datse een inwendige beswaernisse hadde. Aelken vraechde/ waerinne dat sy bedroeft was. Calleken seyde: Int ghene datter tusschen onsen weerdighen Pater Cornelis ende Ioncvrouwe Pr. ghebeurt is. Aelken wilde sider ten besten keeren/ ende vraechde/ of dat so grooten sake was: het waer een teecken van zijn ongheveynstheyt ende opentheyt van herten. Calleken seyde: Ick en ben daer niet gherust inne: men staet daer moeder naect voor hem/ ende hy is oock een mensche: wat weetmen of hem eens wat menschelicks mochte ouergaen. Aelken werdt in dese woorden gheturbeert/ segghende:

hoe moecht ghy sulcke indiscrete woorden van onsen eerweerdighen Pater doch wt uwen monde laten ghaen/ daer ghy hem so heylich ende so deuchdelick kent? Calleken seyde: Wij moeten nochtans bekennen dat hy oock een mensch is/ van vleesch en bloet. Aelken antwoorde: Het is een Engel in een menschelick lichaem/ die niet en sondicht/ al ist dat wij sulcx niet en begrijpen noch en verstaen. Calleken seyde: Ick neme dat hy niet en sondicht/ maer of hem nochtans int naect vertoonen yet menschelicx ouerquame/ hoe soudt ghy u houden: want waert dat ghijt hem toeliett/ so en soudt ghy dies niet te min sondighen. Aelken antwoorde: Ick soudet obedientelick laten geschieden/ al soudender oock seuen kinderen af comen: want ons Heere en soudet my voor gheen sonde rekenen/ dat ben ick seker/ om sulcken heylighen mans wille/ die dat sonder vleesschelicke gheneghentheyt doen soude. Calleken seyde: Neen/ ick en ben dat niet seker/ noch mijn obedientie en bestrect haer ooc so verde niet. Hier mede schieden sij/ ende ghinck elck naer huys. Betken Pr. te huys comende seyde dese woorden alle aen Ionckvrou Pr. de welcke dit met groote verwonderinghe aenhoort hebbende/ ghinck terstont by B. Cornelis/ ende ghaft hem te kennen: die en was niet alleen verwondert/ maer ooc buyten maten seer vergramt/ ghestoort/ ende ontrust.

Als Calleken nu hier na by hem quam/ so vraechde hi haer/ wat ghevoelen datse van hem hadde. Sy antwoorde: Eerweerdighe Pater/ ic en heb gheen quaet ghevoelen van u. Hy seyde: Ick wil op al dat ghy houdt van de heylige obedientie/ onderdanicheyt/ ende gehoorsaemheyt/ die ghy met eede besworen hebt/ dat ghy my plat wt belijdt wat ghevoelen dat ghy van my hebt/ ende waer voor ghy my houdt. Calleken antwoorde met groote ootmoedicheyt/ dat sij gheen quaet ghevoelen van hem hadde/ ende dat sy hem hielde voor een eerweerdich Pater. Hy seyde: Ou/ waerom hebt ghy dan so argen iniurieuse blamatie wt uwen monde ouer my laten gaen? Calleken wert root int aensichte/ ende stont met nedergeslagen oogen/ ende wiste van beschaemtheyt niet wat sy soude antwoorden. Daer beswoer ende bemaende hy haer/ dat sij hem segghen soude/ wat sy in haer gedachten van hem peynsde. Calleken antwoorde bedroefdelick/ dat sy gheen quade gepeynsen van hem en hadde. Hy seyde: Ba/ so bekent dan/ dat ghy my te onrecht ende valschelick gheblameert hebt. Calleken viel terstont neder op haer knyen/ ende bat hem om vergheuinge van alsulcke misdaet. Hy seyde: Ou/ ick en salt u niet vergheuen/ ten sy dat ghy u rechte hant op u borst legt/ ende sweert by God ende zijn heyligen/ dat ghy my belijden sult/ wat u van mijn

disciplineren dunct/ daer ick de heymelicke sonden mede castye/ suuere/ oft reynighe. Calleken alsdoen noch niet beter wetende/ ten was al goet/ heylich/ ende deuchdelick/ swoer desen Eet/ ende bekende dat sijt al voor heylich/ voor goet/ ende voor deuchdelick hielde. Na dat hy haer nu hier mede van hare misdaet gheabsolueert hadde/ ende also met een beschaemt weemoedich herte hadde laten wech gaen/ begonste hem een vreese aen te comen/ als datse deur dese hardicheyt oft strafheyt wel soude moghen afvallich worden/ ende alle zijn heymelicke secreten openbaer maken: daerom practiseerde oft vonde hy een loose schalcke practijcke/ oft eenen listighen vont/ te weten: Hy raedde Ionckvrou Pr. dat sy Calleken tot haren huyse by hem ten eten nooden soude. Als dat nu ghebeurde/ so brochte hy eenen ouden Moninck wt zijn Clooster mede/ dat een Spaeniart was/ geheeten B. Peeter . Maer eer datmen ter tafelen sat/ sprack B. Cornelis met Calleken in een camer alleene/ seggende: Mijn kint/ ghy moet my belouen in een saecke mynen raet te volghen/ om my wederom wt dese onruste ende swaricheyt te verlossen/ daer ghy my in ghebracht hebt/ deur dien dat ghy de leughens ghelooft hebt: want ghy en hebt my emmers niet sien danssen/ noch cussen: het welcke ghy voor desen B. Peeter sult bekennen. Ende oft hy/ oft ick/ u oock yet

vraechden naer de heylighe discipline oft secrete penitentie/ en wilt ghy niewers af yet weten: want sij souden anders meynen/ dat ghy die deur eenighe hoerderie oft oncuyssche vuylicheyt verdient hadt. Na dat hem Calleken beloft hadde synen raet hier in te volgen/ so ghinckmen ter tafele sitten om te eten: ende als die maeltijt gedaen was/ hiet B. Cornelis papier/ penne/ ende inct brengen/ beuelende B. Peeter/ dat hy wel neerstich soude toehooren. Daer na sach B. Cornelis op Calleken/ segghende: Wel dochter/ hebt ghy oyt yet aen my gesien/ daer ghy in soudt mogen onsticht wesen? Sy antwoorde: Neen ick/ eerweerdige Pater. Hy vraechde: Hebt ghy oyt yet gehoort van eenige heymelicke discipline/ oft secrete penitentie/ daer ick de sonden mede straffe/ castye/ oft punere: anders dan dat ick naer de biechte en absolutie eenighe penitentie stelle van vasten ende bidden? Sy antwoorde: Neen ick/ eerweerdighe Pater. Na dat B. Peeter dese belijdenisse/ oft ghetuyghenisse/ aenhoort hadde/ begheerde B. Cornelis dat Calleken het selfde soude schrijuen ende onderhantteeckenen. Na dat sy sulcx gheschreuen ende onderhantteeckent hadde/ so stelde B. Peeter tot ghetuyghenisse (dat hy haer dit hadde hooren belijden/ ende sien schrijuen) zijn hantteecken oock opt selfde briefken.

Nu meynde B. Cornelis met dit briefken geheel ende wel bewaert te syne/ maer ten holp hem niet met allen/ alsomen hier onder hooren sal.

Corts hier naer quam B. Cornelis ten huyse van Calleken/ om haer moeder te groeten: dit dede hy om te hooren ende te mercken/ oft Calleken haer moeder yet geclaecht/ oft yet van de discipline oft secrete penitentie te kennen gegeuen hadde: maer als hy sach dat hy daer vriendelick en reuerentelick ontfangen wert/ so was hy van dese sorghe oft vreese oock verlost. Int wech gaen seyde hy tot Callekens moeder: Vrouwe/ wilt doch u dochter altijts vermanen in de heylighe salighe weghen/ daer sy nu in is/ voort te gaen: want ick beuinde datse met veel hemelsche gratien begaeft is: ia u lichaem en is niet weerdich dattet alsulcken dochter ter werelt ghebrocht heeft. Hier naer bleef Calleken noch onder zijn obedientie/ onderdanicheyt/ ende gehoorsaemheyt/ tot int Iaer 1560. doen beghonste sy eerst twijffelachtich te worden/ of dit deuotarischap en dese discipline oft secrete penitentie oock Christelick/ eerlick/ en deuchdelick mochte wesen: daerom verstoutte sy haer aen B. Cornelis te vraegen: Waert dat dese discipline totter salicheyt van noode waer/ waeromme datmen dan alle menschen die heurlieder zielen salicheyt sochten/ niet ooc also en disciplineerde? B. Cornelis antwoorde/ datmen dese discipline voor alle de

werelt niet en mochte openbaren/ om die schandalen ende ontstichtinghe/ die daer wt soude volgen/ deur het onverstant der vleesschelickghesinde menschen/ die sulcx niet en souden connen begrijpen/ ende daer mede ghecken/ lachen/ en spotten souden: gelijck sij met alle heylige misterien ende goddelicke saken doen/ somen dagelicx siet: ba/ dat souden emmers dan te recht roosen ende peerlen veur de seughen/ verckens/ oft swynen ghestroyt zijn. Calleken seyde: My dunct/ eerweerdige Pater/ datmen gheen schandalen oft ontstichtinghe/ gheen spotten/ noch ghecken/ noch lachen der vleesschelickgesinde menschen/ en behoort te aensien/ om die Godtvruchtighe menschen/ de welcke haer salicheyt soecken/ salich te maken/ op dat sij met die vleesschelickgesinde menschen niet en soude verloren ghaen. B. Cornelis antwoorde: Ou/ Godt is machtich zijn gepredestineerde oft wtvercorene totter salicheyt deur eenighe andere middelen salich te maken/ al en openbaertmen die heylighe discipline oft secrete penitentie veur de geheele werelt niet. Calleken seyde: Eerweerdige Pater/ ick bidde u hertgrondelick/ en belcht u doch niet/ oft en nemet my niet qualick af/ al vraghe ick wat voorder. Hy antwoorde: Wel mijn kint/ vraecht vry al dat op u herte leyt/ op dat ick u in alles mach gerust stellen. Calleken seyde: In dien

dan datter eenighe menschen connen salich worden sonder dese discipline oft secrete penitentie/ so en is sy totter salicheyt niet so seer van noode/ als ick noch tot nu toe ghemeynt hebbe. B. Cornelis begonste seer vremt op haer te sien/ ende en wiste nauwelick oft hy wilde gram worden/ oft niet/ seggende: Ba dat is een vrage? ba/ is dat ghevraecht? ou/ het schijnt eer dat ghijt wilt sustineren/ oft houden staende/ dan maer simpelick vragen: ba/ ick moet u een gelijckenisse seggen/ om u te payen/ dat sien ick wel. Ic neme/ de stat van Romen ist Hemelrijck/ ende tsoude gheerne veel groote scharen van volcke derwarts reysen: sommige groote menichte van liens nemen heuren wech deur een grouwelicke woestyne/ daer sij in duysent periculen zijn om van de wilde beesten verscheurt ende gheten te worden: eenige andere menichte van volcke nemen heurlieder wech deur een dangereuse passagie/ daer sij in duysent periclen zijn om van de straetschenders oft roouers vermoort te werden: sommige andere groote menichte nemen heurlieder wech ouer eenich seer hooch geberchte/ daer sij in duysent periculen zijn om van bouen neerwaerts te vallen/ ende den hals te breken/ oft inden sneeu te versmachten: ander groot geselschap varen ter zee te schepe derwarts/ ende hebben onderwegen veel afgrijselicke tempeesten van winden ende ongheweerten oft schipbrake/

so dat sij in hondert duysent periclen zijn van te verdrincken oft te versmooren: nochtans sij comen alle ten lesten emmers noch tot Romen/ maer met seer groote verwonderinge van yegelick/ dat sij deur sulcke periculen te lande ende ter zee gheraect zijn. Nu isser noch een ander cleyn hoopken volcx/ die weten een heymelick verborgen smal nau weeghsken/ dat geheel seker ende sonder eenich pericle is/ daer deur dat sij te Romen comen. Orcha/ mijn kint/ seyde B. Cornelis/ welcken wech van alle dese soudt ghy kiesen te reysen? Calleken antwoorde: Ick soude den geheel sekeren wech kiesen/ die sonder eenich pericle is. Hy vraechde/ of sy ooc al wel verstonde wat hy met dese ghelijckenisse meynde. Sy antwoorde: Ia ick/ Eerweerdighe Pater. Ba/ seyde hy/ ic wiste wel dat ic u terstont payen soude. Ende hier mede liet hy haer thuyswart gaen. Calleken dachte in hare gepeynsen/ ic en ben emmers met die gelijckenisse noch niet ghenoech gepayt noch gerust/ ick moet noch meerder oft beter ghetuychenisse hebben/ of dit heymelick verborghen smal nau weeghsken (dat ons cleyn hoopken volcx wandelt) oock het sekerste is: ende begonst den Bybel/ die Euangelien/ met die Epistelen van Paulus ende van anderen Apostelen/ neerstelick te deursoecken. Maer in gheen van allen yet vindende dat haer in sulcks mochte versekeren/ quam binnen viertien

daghen weder by B. Cornelis/ segghende: Eerweerdighe Pater/ soudt ghy my wt de heylige Schrifture niet connen bewijsen/ dat dese heymelicke discipline/ oft secrete penitentie/ nootsakelick is totter salicheyt? B. Cornelis sweech langhe/ ende sach leelick op haer/ daer naer seyde hy: Ia/ Schrifture: ba/ ick mercke wel wt dat woort ghy hebt met eenighe Erasmianen gesproken/ daer dese stat van Brugghe/ Godt betert/ vol af is. Ba/ wacht u byloo daer voor/ want die souden u terstont wel achter van de kerre doen vallen: ghelijckse Betken Maes ghedaen hebben/ voor de welcke ick u ouer langhe hebbe ghewaerschuwet/ dat ghy u moet wachten/ want sy soude u soecken afvallich te maken/ ghelijck de Erasmianen haer afvallich ghemaeckt hebben. Calleken antwoorde: Eerweerdige Pater/ ic en come by gheen Erasmianen te spreken: ten is maer dat ic gheerne wiste/ (mochte icket vragen) of dit naect vertoonen ende disciplineren oock so nootsakelick totter salicheyt is/ als ick my seluen laet duncken: ende aengesien datter noch wel andere wegen oft middelen zijn die totter salicheyt leyden/ so hadde ick die wel so lief te volgen. B. Cornelis wert beroert/ ende seyde: Ou/ ba/ ick hoore nu wel dat dit niet ghegheckt en is: ia dochter/ soudet wel int leste nerst worden? ba/ daer soude in tijts moeten in voorsien zijn. Ou/ ghy vraecht my oft ick u

wt de heylighe Schrifture niet en soude connen betoonen oft bewijsen/ dat dese discipline van noode is: ba/ en stater niet inden .31. Psalm: Veel zijn de gheesselen der sondaren? Ende int heylich Euangelie staet daer oock niet: Wee den knecht die des Heeren wille weet/ ende niet en doet: want die sal veel slaghen ontfanghen? Wat segt ghy hier toe/ dochter? dit is emmers heylige Schrifture. Calleken antwoorde: Eerweerdige Pater/ ick hebbe u dat Euangelie voortijts hooren predicken/ maer ghy en leydt dat op de heymelicke discipline oft secrete penitentie niet wt. B. Cornelis seyde: Ou/ ba/ als ick op mynen preeckstoel stae/ so en preke ick voor u niet/ want ick preke dan voor de wereltsgesinde menschen/ die de lichamelicke wercken der naturen/ met alle vuyle oncuyssche gheneghentheyt/ ende vleesschelicke ghenoechte/ oft wellusticheyt (die huerlieden deur de erfsonde aengheboren is) volbringhen: alsulcke sullen daeromme met veel slaghen/ tormenten/ oft pijnen des vagheuiers gheslaghen/ ghepurgeert/ ende ghesuyuert werden. Daeromme en ghaen u de Sermoonen/ die ick voor de wereltsghesinde preke/ niet met allen aen: want ghy wordt hier in dit leuen deur de heylighe discipline oft secrete penitentie aen dit tegenwoordich lichaem ghecastijdt/ ghepuneert/ ghesuuert/ ghereynicht/ ende ghepurgeert/

van alle natuerlicke vleesschelicke aenvechtingen der erfsonden/ die ghy in u maechdelick lichaem inwendichlick ghevoelt/ maer nochtans met den wtwendigen lichaem niet en volbrengt. Siet/ mijn kint/ ick wille/ ende ick ghebiede u/ dat ghy mijn sermoonen/ die ic voor de wereltsgesinde preke/ de een oore in/ ende de ander oore wt laet gaen/ ende daer op niet en peynst/ maer hanckt die aenden rinck van de Kerckdeure/ als ghy daer wt ghaet. Na dat B. Cornelis nu met dese sophisterie de sinnen van Calleken verwert ende haren mont gesloten oft stomme gemaect hadde/ so dat sy haer moeste gelaten of sy niet meer aen de heymelicke discipline twijffelde/ sy en was Goddelick/ heylich/ deuchdelick/ ende totter zielen salicheyt nootsakelick: so seyde hi/ Nu wel dan/ mijn alderliefste dochter/ blijft doch nu voortane gherust/ ende dubiteert/ noch en mimert/ noch en fantaseert in u seluen niet meer/ of onse heylige discipline en secrete penitentie totter zielen salicheyt van noode is/ oft niet. Calleken antwoorde: Wel/ eerweerdige Pater/ ic sal Godt den Heere vierichlick bidden/ in dien ick in den rechten wech totter salicheyt ben/ dat hy my deur zijn gratie daer in houden/ bewaren ende gheleyden wille. B. Cornelis seyde: Ou/ mijn kint/ dit is noch al twijffelachtich gesproken/ ghy moet stantvastich oft onbewegelic in uwen aengenomen ende belofden heyligen maechdelicken

staet zijn/ ende alle twijffelachticheyt geheel wt u sinnen stellen. Calleken antwoorde: Eerwerdige Pater/ ick wilde wel dat ick sulcx gedoen conste: want ick ben vol sorchvuldighe ghepeynsen/ of onse discipline een sake ware die noyt meer van yemanden ghedaen werdt/ oft datmen die nu ter tijt oock niewers meer en doet/ dan hier. B. Cornelis dit hoorende/ sach seer bedroefdelick op haer/ seggende: Ou/ mijn kint/ en wilt doch dit niet peynsen: ick beloue u/ dat ick u de naeste reyse/ als ghy hier comt/ wt seer oude Latijnsche boecken van eerwerdige mannen/ betoonen oft bewijsen sal/ dat onse heylighe discipline oft secrete penitentie niet nieuwe en is: maer datmense oyt ghebruyct heeft int heymelick onder de godtvruchtighe deuote liens/ ende datmense nu noch ter tijt elders also wel ghebruyct als wij hier doen. Op dese belofte was Calleken noch eenichsins ghetroost/ ende ghinck also na huys. Hoe vierichlick/ hoe grondelick dat Calleken God den Heere in hare deuotie bat/ dat hy haer doch met zijn gratie verlichten ende verclaren wilde/ of desen wech/ dien sy tot nu toe wt goeder meeninge ghewandelt hadde om totter salicheyt te comen/ oock den rechten wech was/ so en viel haer niet in dat sulcken leuen God behagelick was/ maer geheel contrarie.

Calleken den viertiensten dach by B. Cornelis comende/ so hadde hy een out boeck in

Latine by hem gereet/ om haer te betoonen also hy beloft hadde/ dat dese discipline oft secrete penitentie niet nieu en was/ ende elders ooc gebruyct wort. Maer wat dat voor een boec mochte wesen/ en heeft Calleken ons niet bescheedelic connen onderrichten oft te verstaen geuen/ so dat wij daer van niet sekers en connen seggen/ dan dat wij ons laten duncken oft het mogelick desen boeck (daer wij dese dry navolgende passagien wt getrocken hebben) sal gheweest zijn/ oft een anderdiergelijcke.

In summa Magistri Thomae Subdecani Salisberiensis de Poenitentia.
 
c. Quòd excommunicatus non debet absolui sine disciplina.
Item/ vt ad priora redeamus/ non debet excommunicatus absolui sicut nec sine iuramento/ ita nec sine disciplina. Sed non debent verberatalia excedere mensuram/ vt scilicet proueniant vsque ad flagellorum quantitatem: quia aliud est verberare/ vel disciplinare/ sicut verberantur discipuli/ & aliud flagellare/ quod non fit sine sanguine. Magis enim diligit Deus humilitatem patientis & poenitentis denudati/ quam duritiam verberum. Si autem fuerit aliquis nobilis persona/ vel mulier/ excommunicata/ & velint absolui/ non debent denudari vsque ad nudam carnem/ sed vsque ad camisiam/ vel aliquam tenuem vestem: ita vt per mediam talem vestem possint sentire verbera &c.
 
c. Quòd quilibet debet disciplinare se.
Item/ non videtur esse verem poenitens qui aliquas

non suscipit disciplinas/ sicut Christus pro nobis flagellatus est. Si aliquis non poterit habere copiam Sacerdotis quotiens voluerit disciplinam suscipere/ potest seipsum in aliquo loco secreto disciplinare. Vidimus enim quosdam religiosos qui consuluerunt poenitentibus/ vt vnguibus suis vellicarent carnem suam &c.
 
c. De secunda specie criminalium vitiorum.
Secunda species est/ quando aliquis ita se crapulat & ingurgitat cibis & potibus/ quòd venter despumat in libidinem/ tunc veniale peccatum est: magnum quidem/ & praecipuem si in polluendo turpis imaginatio mentem concusserit. Sic saepe contingit in dormiente/ quòd turpes habet imaginationes coëundi. Sed in secundo casu dicit B. Gregorius/ quòd Sacerdos/ si tali modo fuerit pollutus de nocte/ debet in crastino à diuinis officiis abstinere/ nec debet celebrare donec aliquam fecerit poenitentiam. Veruntamen si sit dies solennis/ & populus conueniat ad Missam audiendam/ melius est quòd cum proposito poenitendi celebret/ si non sit alius Sacerdos praesens: quoniam populus scandalizaretur recedende sine Missa. Debet autem poenitere pro tali illusione/ vel suscipiendo disciplinam/ vel abluendo se in aqua frigida/ vel iciunando in cibis quadragesimalibus/ vel induendo se laneis ad carnem: vt sordes illa abstergantur à corpore suo/ antequam in die crastino accedat ad sacramentum altaris.

¶ Datmen den verwaten niet en mach absolueren sonder discipline.  
Item/ op dat wij wederom keeren tot het eerste: so den verwaten niet en mach gheabsolueert worden sonder Eet/ also oock niet sonder discipline. Maer sulcke slagen en mogen de mate niet te bouen gaen/ maer die moeten comen tot seker ghetal van gheesselslagen. want anders ist te slane oft te disciplineren/ somen discipels slaet/ ende anders ist te gheesselen/ twelck niet en gheschiet sonder bloet. Want Godt lieuer heeft de ootmoedicheyt vanden patient oft penitent/ die hem naect ontcleet heeft/ dan de hardicheyt der slagen. Maer indient ware eenighe edele persoone/ oft verwaten vrouwe/ ende willen sij gheabsolueert zijn/ men moetse niet ontcleeden totten naecten vleessche/ maer tot het hemde/ oft ander teer dunne cleedeken/ so dat sij deur tselue cleedeken mogen ghevoelen de slaghen.
 
¶ Dat een yegelick hem seluen moet disciplineren.
Item/ hy en schijnt niet oprechtelick te wesen een penitent/ die niet eenige discipline en ontfangt/ also Christus voor ons ghegheesselt is. Indien yemant gheen Priester crijghen en can so dickwils als hy discipline ontfanghen wilt/ hy mach hem seluen in eenige secrete plaetse disciplineren. want wij hebben ghesien sommige Religieusen/ die den penitenten gheraden hebben/ dat sij met hun naghelen haer eyghen vleesch souden open halen.
 
¶ Uan de tweede soorte oft specie der dootelicke ghebreken.
De tweede specie is/ als hem yemant so verbrasseert/ ende synen crop opbult met spijse ende dranck/ dat den buyck ouerschuymt tot wulpscheyt/ dan ist een lichtvergheuelicke oft daghelicsche sonde: groote nochtans/ ende sonderlinge indien in het pollueren oft bevlecken een leelicke imaginatie tgepeyns verslaghen heeft. So ghebeuret dickwils/

dat een slapende mensche heeft vuyle imaginatien van boeleren. Maer inden tweeden casus seyt S. Gregorius/ dat indien een Priester in sulcker voegen gepollueert oft bevlect is by nachte/ hy moet tsanderdaechs hem afhouden vanden goddelicken diensten/ ende en moet niet celebreren/ voor dat hy eenighe penitentie gedaen hebbe. Maer nochtans indient een hooge vierdach is/ ende dat het volc by een verghadert om Misse te hooren/ het is beter dat hy celebrere met een voornemen van te peniteren/ indien daer gheen ander Priester teghenwoordich en is: want het volck soude onsticht worden vertreckende sonder Misse. Ende hy moet peniteren voor sulcke illusie/ oft bedriegelicke ydele ghepeynsen/ mits ontfangende discipline/ oft hem afwasschende in cout water/ oft vastende in vastenspijsen/ oft op zijn vleesch wollen cleederen aendoende: op dat die vuylicheden afghedwaedt worden van zijn lichaem/ eer dat hy tsanderdaechs ghae totten sacramente des outaers.

Als B. Cornelis nu voor seker meende/ dat Calleken deur sulcx/ als hy haer gelesen hadde/ geheel ende teenegaer gherust soude zijn/ ende haer blijdelick vraechde/ wat haer daer af dochte/ ende wat sy daer toe seyde/ antwoorde sy: Eerweerdige Pater/ mochte ick van onse discipline oft secrete penitentie also veel ghetuyghenisse ende bescheets wt Gods woort oft de heylige Schrifture hooren/ my souder niet dan groote heylicheyt ende goddelickheyt af duncken: maer nu/ mits dat ick daer verstae/ dattet alleenlick der menschen goetduncken is/ so en can ick my inder waerheyt gheensins langher daer op betrouwen.

Hier in wert B. Cornelis seer gheturbeert/ segghende: Ou/ ba/ nu mercke ick wel dat ghy met die afvallighe Betken Maes/ die groote Erasmianige/ hebt ghesproken/ daer ick u nochtans so seer voor gewaerschuwet hebbe. Ia/ wildy nu oock afvallich/ ende een Erasmianighe werden? Ba/ ick ghebiede ende beuele u op alle obedientie/ onderdanicheyt/ ende ghehoorsaemheyt/ die ghy Godt ende my beloft en gesworen hebt/ dat ghy u sult ontcleeden? Calleken antwoorde: Eerweerdige Pater/ ick wilde u wel ootmoedelick bidden/ dat ghy u ouer my niet en vergramde noch en verstoorde/ al weygere ick u dese obedientie oft onderdanicheyt: want ick hebbe voor my ghenomen sulcx niet meer te doen/ tensy dat ghy my eerst met Gods woort oft wt de heylige Schrifture betoont/ dat dese maniere van discipline oft secrete penitentie totter zielen salicheyt van noode is. B. Cornelis dit hoorende/ maecte cruycen/ oft segenede hem met zijn vingers/ seggende: Ba Iesus/ Calleken: ba/ God behoede ons/ God seghene ons/ hoe spreect ghy aldus? Ia lieue Heere/ wat is doch dit geseyt? ba Maria de moeder Gods bescherme ons: ba Calleken/ waer is doch nu u heylige obedientie/ u onderdanichheyt/ u gehoorsaemheyt/ ende u ootmoedicheyt? ia wat wil hier doch wt werden? ba Calleken waerom en spreect ghy niet? Sy antwoorde: Ic hope op de gratie Gods/ oft op des Heeren

genade/ dat hier anders niet wt worden sal/ dan een eerbaerlick/ deuchtsamich/ godvruchtig leuen. B. Cornelis seyde: Ia Calleken/ ic sie wel ghy blijft verhert ende versteent. Och kint/ hoe heeft u den boosen Sathanas metter keelen? ba/ ick bidde u om die passie Gods/ dat ghy doch met gheen van mijn ander disciplynkinderen oft deuotarigen en spreect/ tot dat ghy u anders sult bedacht hebben: ende en beraet u doch met niemant/ dan alleenlick met den H. Gheest/ dat bidde ick u om den doot die God gestoruen is. Sijn de viertien dagen te cort/ neemt dry weken/ ende beraedt u wel/ op dat ghy my dan u wterste meeninghe verclaren moecht. Hier mede ghinck Calleken naer huys/ ende en wiste gheen beter noch sekerder middel/ dan die heylige schriftueren vierichlick te deurlesen.

De drij weken seer na wt zijnde/ dede Calleken op een tijt wachten/ dat sy B. Cornelis int Clooster niet en soude vinden/ ende daer comende/ begheerde sy den Gardiaen te spreken: die quam by haer/ ende vraechde/ wat haer beliefde. Sy bat hem/ dat hy haer biecht wilde hooren. De Gardiaen seyde: Hoe/ dochter/ en sijt ghy niet eene van B. Cornelis biechtkinderen? My dunct dat ick u seer dickmaels by hem hebbe sien comen. Sy antwoorde hem: Ia/ mijn Heere: maer ick soude u wel gheerne

oock willen hooren spreken op een sonderlinge sake. De Gardiaen seyde: Ick meene nochtans dat ghy met eede verbonden sijt/ aen niemant te biechten/ so lange als hy leeft/ dan aen hem. Sy antwoorde: Het is alsoo/ mijn Heere: maer ick neme dattet een beradinge zijn sal/ ende gheen biechte: so houde ick den Eet/ ende en quetse mijn conscientie niet. Hier mede ghinck de Gardiaen met haer in den biechtganck/ ende vraechde/ wat die sonderlinge sake was. Calleken seyde: Eerwerdige Heere/ ick bidde u hertgrondelick/ dat ghy my op mijne seer nootsakelicke vraghen u rechte meeninge doch opentlick verclaren wilt/ want mijnder zielen salicheyt is my gansschelick daer aen gelegen. De Gardiaen antwoorde: Wel dochter/ laet my hooren u begeerte. Sy vraechde/ of hem de heymelicke discipline/ oft secrete penitentie/ wel bekent was/ daermen de vrouwepersoonen mede disciplineerde van haer inwendige sondighe aenvechtinghen ende natuerlicke gheneghentheden in hare ghedachten oft ghepeynsen. De Gardiaen antwoorde: Ia. Sy vraechde/ of hem ooc dochte dat die nootsakelick ware totter zielen salicheyt. De Gardiaen antwoorde: Ia/ als sy niet misbruyct en werden. Sy vraechde/ of hem tgebruyck van P. Cornelis disciplineren wel bekent was. De Gardiaen antwoorde: Niet so geheel wel/ als ick wel begheeren soude. Calleken

seyde/ dat sy oock beloft ende ghesworen hadde die heymelicke discipline noch in biechte noch in gheender manieren te openbaren: daerom bat sy hem met gheheelder herten/ dat hy haer doch wilde verclaren/ wat hem dochte van alsulcx als hy daer af wiste/ of sulcx te recht ende wel ghebruyct werde/ oft niet. De Gardiaen seyde: Dochter/ dat is een bede oft begheerte die my beswaerlick valt om aen een onbekende persoone wt te spreken: want die gheveynstheyt der menschen is bedriechelick. Calleken sprack: God de Heere/ die alle herten kent/ sy mijn ghetuyghe/ dat ick in dese beradinge met u niet anders en soecke/ dan mijnder zielen salicheyt/ met een ongeveynst herte. Hier mede vielen haer de tranen wt den oogen/ ende sy ghaf hem hare benautheyt der conscientie ende die twijffelinge daer sy in stonde (om dat haer wel dochte dat sy op den rechten wech der salicheyt niet en was) te kennen. Als de Gardiaen haer groote droefheyt ende weemoedicheyt aensach/ seyde hy: Lieue Dochter/ en sijt niet te cleynmoedich/ ick sal u vertroosten ende onderwijsen in dese sake: want hoe wel dat wij veel meer weten dan wij verclaren moghen/ om die groote leelicke gheruchten ende openbare schandalen/ die voor ons geheele Conuent daer wt souden volghen/ so worde ick nochtans inwendich gheroert/ dat ic u wt ghetuychenisse mijnder conscientie

verclaren moet/ dat B. Cornelis een is daer Christus van spreeckt: Wee wee/ die een vande minste arghert die in my gheloouen: het ware hem beter eenen steen aen synen hals ghebonden/ ende gheworpen int diepste der zee. Dochter/ laet u dat ghenoech gheseyt zijn: want ghy weet nu hoe ghy u voorts te houden hebt. Calleken dancte hem met groote reuerentie/ ende ghinck blijdelick naer huys/ met een voornemen die dagen haers leuens B. Cornelis niet een woort meer te spreken.

Als den tijt van de dry weken nu langhe voorby was/ ende dat B. Cornelis beghonste te mercken/ dat Calleken wel also wechblijuen soude sonder van selfs weder te comen/ ontboot hy haer met een vande oude disciplynmaechden oft deuotarigen/ datse by hem comen soude/ hy verlangde/ ende was seer verwondert/ hoe sy so lange ouer de gesette tijt vande drij weken bleue. Calleken ontboot hem/ dat sy hem bedanckte van zijn sorghe/ die hy noch voor haer droege: sy hopte nu voortane haer seluen wel te reghelen/ te castien/ te puneren/ te disciplineren/ ende te peniteren. B. Cornelis ontboot haer met de selfde deuotarige noch eens: waert datse noch yet hielde van de heylighe obedientie/ onderdanicheyt/ ende gehoorsaemheyt/ die sy hem beloft ende ghesworen hadde/ datse dan by hem comen soude/ ende verclaren hem haer wterste meeninge/ ghelijck hy haer de leste reyse beuolen hadde.

Calleken ontboot hem/ dat sy int Clooster was gheweest als de drij weken bynaest wt waren/ maer dat hy als doen int Clooster niet en was: ende dat haer wterste meeninge waer/ datse voortaen haerseluen also meende te castien/ te disciplineren/ ende te peniteren/ datse wel hopte salich te worden/ deur die genade Gods. B. Cornelis en hiel niet op vant ontbieden/ protesterende al op sulcken beuel als hy haer int leste ghegheuen hadde/ datse hem haer wterste meeninge soude comen verclaren/ ende datse daer op van hem ghegaen was. Dit geduerde so lange ende so dicwils/ tot dat Calleken ten lesten noch eens by hem ghinck/ om hem zijn protestatie te voldoen. Als sy by hem quam/ so toonde hy haer een seer leelick ghesichte/ ende sprack afgrijselicke woorden: daer wilde hy haer besweren ende bemanen/ gelijck oftse met eenighen boosen gheest hadde beseten geweest: ten lesten excommuniceerde hy #haer/ oft sneet haer af vande Christelicke kercke/ oft stelde haer int verwaten/ oft inden ban/ ende ghaf haer den duuel ouer/ seggende: daer toe moeste ick u noch eens selue hier hebben/ ghy duuelinne/ als ghy sijt. Tot hier toe hadde Calleken al geswegen/ maer nu sprack sy met cloecken moede: Wee u ghy vleesschelickgesinde mensch/ die niet anders en soect met alle dat naect vertoonen ende disciplineren/ dan u oncuyssche oogen ende u vuyle luxurieuse ghedachten oft begheerten te contenteren/

ter grooter arghernisse ende schandalisatie van de onnoosele maechden: wee u/ het ware u beter dat u eenen muelensteen aen den hals gebonden ware/ ende dat ghy also int diepste der zee gheworpen waert. Hy seyde: Ten sal niet blijcken/ neen/ ten sal niet blijcken: ia/ ic heb een hantteecken van u/ weet ghy dat wel? ia/ dat briefken sal u leugenachtich maken/ ia/ dat briefken/ dat hantteecken/ ia/ ghy en peynst op dat briefken niet/ ia/ op dat hantteecken en peynst ghy niet. Calleken antwoorde: Wee u dan/ ghy geveynsden schalcken hypocrijt/ met u briefken oft hantteecken: te recht heeft Christus van u gheseyt/ want ghy schijnt voor de menschen rechtveerdich/ maer van binnen sijt ghy vol bedrochs/ gheveynstheyts/ eode * oncuysheyts: ghelijck die grauen van buyten jent schijnen/ maer van binnen zijn vol beenderen der dooden/ ende aller onsuuerheyt. Te recht heeft oock Paulus van u ghepropheteert/ als datter in de #laetste dagen menschen sullen zijn/ hebbende eenen schijn van gheestelick leuen/ hoouerdighe opgeblasen lasteraers/ onvreedsaem/ crijghelaers/ verraders/ beschuldigers/ wreet/ sonder goedertierenheyt/ boose wercken doende/ oncuyssche liefhebbers der wellusticheyt/ die gheleyt worden van verscheyden begeerten/ ende die de huysen deurghaen/ ende houden de vroukens/ die met sonden beladen zijn/ gheuangen/ altijt leerende/ ende nemmermeer

tot de kennisse der waerheyt comende/ menschen die verargert zijn van verstande/ verworpen van tgelooue: maer sij en sullen voorts niet meer toenemen/ want heurlieder dwaesheyt sal allen menschen openbaer worden. B. Cornelis greep haer metten arm/ stackse ter deuren wt/ segghende: Wech deur/ van hier/ ghy Paulinne: ic hoore nu wel dat ghy een Paulinne gheworden sijt/ ghelijck Betken Maes: al deur/ wech/ voor den duuel. Hier mede sloot hy die deure toe/ ende Calleken ghinck naer huys/ leefde in alle Godvruchticheyt/ ende beghaf haer ten lesten noch tot den huwelicken staet.

Int Iaer 1563. als de heymelicke discipline oft secrete penitentie deur Betken Maes voor alle de werelt openbaer wert/ alsomen hier onder hooren sal/ soo moeste Calleken oock voorden Magistraet ter informatie comen/ om van dese discipline ghetuychenisse te gheuen/ mits dat Betken Maes voor den Magistraet bekent hadde/ dat Calleken een van de Disciplyndochters gheweest was. #Als Calleken nu ondervraecht wert op haren Eet de waerheyt van dese heymelicke discipline te belijden/ so gaf sy te kennen/ dat B. Cornelis een hantteecken van haer hadde/ daer mede hy haer soude willen leugenachtich maken: maer mits dattet hantteecken gheschreuen was int Iaer 1558. so wilde sy maer ghetuychenisse gheuen van tghene dat

naer het schrijuen des hantteeckens tusschen B. Cornelis ende haer was ghebeurt. Den magistraet gheboot haer dat sijt al bekennen #ende belijden soude/ also wel tghene dat voor/ als tghene dat naer het hantteecken te schrijuen ghebeurt was. Hier in moeste Calleken gehoorsaem wesen/ ende bekende alle tghene dat hier voor van haer int corte verhaelt is. Mits dien dese informatie oft ondersoeckinge lange deurde/ ende dat Calleken seer dickmael ter informatie moeste comen/ so vraechde den Magistraet/ of dese geschiedenissen tusschen haer ende B. Cornelis haren man oock bekent waren/ ende of hy oock wel soude mogen weten/ dat sy daer om so dickwils voor den Magistraet ter informatie ontboden wert. Sy antwoorde/ dat sijt haren man al te kennen ghegheuen hadde/ eer sy hem troude/ op dat hy haer sulcx namaels (als hijt mochte comen te hooren) niet en soude verwijten: ende dat hy oock nu wel wiste/ dat sy om sulcx voor den Magistraet te beleyden ende te ghetuyghen/ ter informatie ghinck.

Hoe ende deur wat oorsake oft middel dat die heymelicke Discipline oft secrete penitentie int openbaer ghecomen is.

Als nu dese heymelicke discipline ende secrete penitentie oft gheesselinge der Deuotarigen/ een lange tijt van Iaren gheduert hadde/ ende dattet den Heere niet langher en wilde gedoogen/ so ist ghebeurt dat onder alle de Disciplynkinderen oft Deuotarigen gheweest heeft eene/ te weten/ onder die maechden/ ghenaemt Betken Maes/ daer hier bouen wat af gheroert is/ de welcke ghecomen zijnde tot eenen redelicken ouderdom van viertich Iaren/ oft daer ontrent/ heeft haer ganschelick begheuen tot de aermen te visiteren/ die in alle noot en droefheyt te troosten/ ende met aelmoesen oft hulpe by te staen naer haer vermogen: voorts daer toe alle neersticheyt te doen om vande rijcke lieden aelmoesen te vergaderen. Waer deur datmen seer veel begonst te segghen van de deuchtsame Betken Maes/ ende van B. Cornelis/ om dat hy deur zijn goede leeringhen sulcke Deuotarighen wiste te maken. Als Betken nu by vele deghelicke oft rijcke lieden voor een deuchdelicke ende getrouwe persoone bekent was/ ende haer conuersatie seer begheert wert/ om haer goede gracelicke ende vriendelicke manieren in wesen/ leuen/ ende spreken/ so is sy oock dickwils by siecken oft

crancken gheroepen worden/ so wel by rijcke als by arme lieden/ om dat sy veel van goddelicke saken wiste te vermanen. Hier deur ist gebeurt/ dat haer van yemant is geraden dat sy metten blinden Broeder Michiel ten Augustinen oock kennisse maken soude: want van hem soude sy noch wel beter en troostelicker instructien leeren om de siecke oft crancke menschen voor te houden. Hoe wel dat Betken gheensins ghesint was haren Pater Cornelis te verlaten/ so en heeft sy nochtans deur vele ende langhe begheerten desen raet niet verworpen connen/ ende heeft met B. Michiel dickmaels ghaen spreken. Als B. Cornelis dit hoorde ende oock merckte dat Betken hem niet meer so veel en quam visiteren als #sy plocht te doen/ so nam hy eenen heymelicken haet op haer/ ende vreesde dat sy wel anders gesint mochte worden/ ende hem zijn discipline destrueren: daeromme waerschoude hy alle zijn Deuotarigen oft Disciplynkinderen/ dat sij haerlieden voor Betken wachten souden/ seggende met clagende woorden: Och daer heb ick een kint van u allen verloren/ dat die heylige obientie * verlaten heeft/ en is onghehoorsaem/ ia is een Paulinne/ oft een Erasmianige gheworden. Als B. Cornelis nu so langher so meer sach/ dat Betken gheheel van hem vervremde/ ende de sorghe oft vreese (dat sy hem in zijn disciplineren int leste metter tijt wel schade doen mochte) daghelicx

meerderde/ so verboot hy zijn Disciplynkinderen oft Deuotarighen op de verdoemenisse/ dat sij met Betken niet conuerseren noch spreken en souden: want (seyde hy) sy salse al bederuen daer sy naer oft by comt. Als dit nu ene langhe tijt gheduert hadde/ so wert Betken by een oude crancke vrouwe gehaelt/ die haer seer hertelick bat/ datse doch wel sorge voor een sake draghen soude/ die sy haer te kennen ghaf/ te weten/ alsoo haest als Betken sien soude dat sy beghonste te steruen/ dat Betken haer dan een #Minrebroers cappe (die daer toe op tbedde ghereet lach) aen trecken soude/ om daer in te steruen/ oft waer dat niet wel doenlick/ datse dan ten minsten haren arm oft haer hant inde cappe steken soude. Betken wilde haer dese beuselen oft fantasie/ als een Afgoderie wt den sinne stellen/ ende beghonste haer van tbetrouwen op die voldoeninge Christi voor de sonden/ veel te segghen. De crancke vrouwe nam dit seer qualick/ seggende: En weet B. Cornelis niet beter dan ghy/ waer den hemel mede te verdienen is? want hy heeft my gheseyt/ indien ick in dese cappe sterue/ dat ick te onlanger int vagheuier sal liggen: betoonende in een boecxken inhoudende de gracien ende aflaten van S. Franciscus drij ordenen/ daer staet: So wie sterft in een Minrebroers cappe/ ende verkiest daer in begrauen te syne/ die heeft aflaet oft verlatenisse vant

eerste vierendeel van zijn sonden/ deur onsen heylighen Vader de Paus Nicolaeus de .iij. Dit priuilegium beghint: Futurorum bonorum carismas ende het is te Ianuen metter bullen. Den seluen die inde cappe steruen ende begheren begrauen te worden/ vergeeft Paus Clemens de .iiij. het ander vierendeel van alle sonden: zijn priuilegium beghint/ Romanus Pontifex ende is te Parijs ende te Venegien metter bullen. Noch den seluen die in de cappe steruen/ ende begheren daerin begrauen te worden/ quijtschelt Paus Urbanus de .v. van dien naem het derde vierendeel van alle sonden: dit priuilegium beghint/ Euangelici professores. ende is te Montpeliers ende te Ianuen met der bullen. Aldus so wie in de Minrebroeders cappe sterft/ ende begheert begrauen te wesen/ die heeft drij deelen quijtscheldinghe oft aflatinghe van alle sonden. Als Betken nu sach en hoorde/ dat dese crancke vrouwe soo gheheel vastelick op die Minrebroeders cappe betroude/ ende dat het leste vierendeel van haer sonden voort int Vageuier mosten oft souden ghesuyuert worden/ soo meende Betken haer te onderrichten/ hoe dat den doot Christi der geloouigen Vagheuier was/ maer de crancke vrouwe en wilde daer gheensins naer hooren. Het ghebeurde dat de vrouwe van dese cranckheyt ghenas/ ende also haest als sy yet vermocht te gaen/ so ghinck sy ten eersten met een stocxken by b. Cornelis/ en

seyde hem al datse van Betken gehoort hadde. Waer wt b. Cornelis dit terstont yeghelick met eenen grammen verstoorden moede liep seggen ende verbreyden: Ia hy ghinck daer mede op synen predickstoel besich staen: hy dede Betken oock deur veel diueersche lieden een vreese aen iaghen/ om haer te raden datse wech vluchten soude/ oft anders datse ghevanghen ende aen eenen staeck verbrant worden soude. Hy dede oock zijn clachte M. Rogerio Iuueni Prouinciael vanden Augustinen ouer B. Michiel/ als dat hy hem onderstont zijn biechtkinderen oft deuotarigen te ontrecken ende ongehoorsaem te maken. Den Prouinciael belofde hem/ dat hy daer in versien soude/ ende examineerde synen B. Michiel: die ontboot Betken terstont teghenwoordich: daer moeste sy haer belijdinghe doen van de leeringhe die B. Michiel haer gheinstrueert hadde/ de welcke sy also dede datter den Prouinciael niet teghen en wiste te segghen. B. Cornelis liep oock int Carmelitesse Clooster de Nonnen waerschouwen/ mits dat Betken daer daghelicx ghewoone was te comen/ om datse daer een Nichte in hadde/ ende daer oock om haer seer ghepresen deuchdelick leuen seer bemint ende begheert was. Daer stelde hy het geheele Conuent in roeren/ als datse haer doch alleghelijck wel wachten souden voor Betken Maes/ de welcke (seyde hy) geheel van het Catholicke ghelooue

der heyligher Roomscher Kercken afghevallen is/ sy versaeckt het Vaghevier/ ende versmaedt alle goede deuchdelicke wercken ende verdiensten. Daer wert Betken terstont oock ontboden/ ende als sy daer quam/ so vant sijt daer al weenen ende claghen: daer wert sy van Pater ende Mater iammerlick ende leelick ouerghegaen: ende als sy haer met vriendelicke woorden ende goede redenen wilde oft meynde te verontschuldigen/ so riepen sij alle #ouerluyt: Swijcht/ swijcht/ wij en willen u niet hooren/ pact u van hier/ ende en comt hier niet meer. Also moeste Betken met een bedruckt ende bedroeft herte van daer ghaen/ ende en wiste niet waer eenigen troost te soecken: want onderwegen wert sy van yegelick int ghaen ende comen besien/ bespot/ begheckt/ ende naergheroepen: sommighe baden haer om de passie Gods/ datse haer doch wech maken soude/ want alle de stadt waerder vol af/ dat men haer op eenen nacht vanden bedde halen soude. Hierom en dorste sy snachts niet thuys slapen/ ende ghinck tsanderdaechs weder by den Prouinciael ten Augustynen/ hem biddende/ waert sake dat sy gheuangen werde/ dat hy doch ghetuychenisse van haer gelooue (twelck sy voor hem beleden hadde) gheuen wilde. Sulcx belofde hi haer ghetrouwelick te doen. Hier mede wert sy seer bitterlick te weenen/ ende als hy haer troostede/ seggende/ dat de sake niet so swaer noch so groot alst

geruchte wel was: antwoorde sy/ dat sy dat wel wiste/ maer dat B. Cornelis hier mede anders niet en sochte/ dan haer deur vreese oft vervaertheyt te veriaghen/ ende dat wt een sorghe/ dat sy seer wonderlicke secrete saken van hem/ die haer bekent waren/ soude moghen openbaren. Als den Prouinciael dat hoorde/ en liet hy haer niet onghequelt om sulcx van haer te weten: maer als sijt gheensins en wilde segghen/ so seyde hy: Ick weet wel wattet is/ ende het is my meer dan drij Iaren lanck bekent gheweest/ maer niet sekerlick/ daerom wilde icket wel gheerne wt uwen monde hooren/ ende het soude tot uwer #beschermenisse zijn. Deur dese woorden oft redene ghaf sy hem alle secreten van de heymelicke discipline te kennen. Daerop belofde haer den Prouinciael/ dat hy nu raet wiste om haer wt alle swaricheyt ende benautheyt te helpen: ende ghinck B. Cornelis waerschouwen/ dat hy soude toesien/ dat hy hemseluen met zijn gansche Ordene deur dit gheruchte niet tot schanden en brochte. B. Cornelis peynsde terstont wel wat datter schuylde/ nochtans wilde hy hem seer cloeck houden/ ghelijck of hy niet op zijn leuer ghehadt en hadde: maer als hem den Prouinciael alle bescheet wiste te seggen/ so wert b. Cornelis met beschaemtheyt ontsteken/ ende badt hem dat hy doch wilde middel soecken om Betken te vreden te stellen. Als den Prouinciael

sulcx nu aen Betken versochte/ so begeerde sy/ dat b. Cornelis int Clooster van de Carmelitessen wederroepen soude/ sulcx als hy daer tot haerder beswarenisse geseyt hadde: ende dat hy tselfde oock soude ghaen doen aen sommighe particulier persoonen/ die sy hem noemde: ende dat hy principalick haer oock in zijn sermoon/ daer hy haer voor yegelicken beschuldicht hadde/ weder veronschuldigen soude. Dit belofde den Prouinciael aen Betken/ dat hy maken soude te geschieden/ ende ginck by b. Cornelis/ de welcke hier toe seer swaerlick te brengen was/ nochtans en dorste #hijt ten lesten (alsmen hem alle schanden ende beschaemtheden/ die anders daer wt volgen souden/ voorhielt) niet laten/ ende ghinck ten eersten totte Carmelitessen seggen/ dat hijt al leughens beuant sulcx als hy van Betken gheseyt hadde. Ia/ seyde die Mater met beroerlicke oft gheturbeerde woorden/ so hebt ghy dat arm onnoosel schaep een iammerlick verdriet tonrecht aen gedaen/ ende haer in een leelicke fame ende name gebrocht/ die haer eewich aenhangen sal/ daer sy om veracht/ versmaet/ ende ghehaet sal zijn/ twelck menighen armen ende crancken mensche qualick te passe sal comen. Neen/ neen/ ten sal/ (seyde b. Cornelis) ick salt al wederroepen in mynen predickstoel. Die Mater antwoorde: Dat behoordy wel te doen/ maer ten sal so veel deuchden noch goets niet bybrengen/ als u lichtverdicheyt

(dwelcke gheenen gheestelicken persoon en betaemt) quaets/ erghernisse ende ondeucht by ghebrocht heeft: ende sy ghinck met eenen verstoorden moede van hem wech/ ende liet hem daer staen. Waer deur hy so beschaemt wert/ dat hi niewers meer en ginck wederroepen. Als nu den Sondach quam en dorste hijt nochtans niet laten te wederroepen in zijn sermoon: maer daer dede hy die wederroepinghe so bedectelick/ dat niemant en verstonde wat hy meynde/ seggende aldus: Ba/ goeliens/ noyt so ick bestiert ben gheweest van een out wijf: ba/ ick sien nu wel dat een wijs/ voorsichtich/ ende welgheleert Predicant/ noch altemets wel van een out suffende wijf bedrogen soude connen worden/ deur een reden qualick verstaen te hebben: daerom versekere ick u/ dat ick my voortaen wel wachten sal so lichtelick oude wijfs clap meer te geloouen. Betken ghinck wederom ten Carmelitessen/ corts naer dat b. Cornelis daer gheweest hadde: daer en wisten die Nonnen niet hoe sy Betken vriendelick ghenoech met omhalsen ende met cussen ontfanghen wilden. Maer als sy tot ander lieden huysen quam/ daer sy te voren gewoonlick was aelmoesen voor die armen te hebben/ daer wert haer de deure noch voort hooft gestooten. Betken vraechde/ of b. Cornelis daer noch niet geweest en hadde: maer het was al om ende omme Neen te seggen.

B. Cornelis/ die doch niet in zijn herte ghedraghen can/ ten moetter al wt dat hem quelt/ maecte dat hy binnen .xij. oft .xiiij. daghen naer zijn wederroepingen/ den onderPater oft des paters van de Carmelitessen medebroeder quam te spreken/ hem clagende dat hem seer speet/ quelde/ ende cnaechde die beschaemtheyt/ die hem de Mater ten synen grooten ongelijcke aengedaen hadde: want al (syde hy) dat ic van Betken geseyt hebbe is warachtich/ maer deur groote begheerten/ #bedinghen/ ende quellinghen van veel rijcks volcs/ die ons Conuent groote deucht doen/ ende die daer toe alle vande Erasmianen wt ghemaect zijn/ om dat Betken gheenen schandelicken doot steruen soude/ daer om hebbe icket moeten wederroepen: hem biddende dat hijt de Mater int secreet te kennen gheuen soude/ maer haer seer hertelick bidden/ dat sijt niemanden wilde seggen. Desen onder Pater dede also hem B. Cornelis badt/ maer de Mater was hier in weder soo beroert ende ontstelt/ dat sy niet en conste gerust zijn/ sy en moestet den Pater te kennen gheuen. De Pater dit hoorende/ seyde/ dit is een sake daer ons te seer veel aen gheleghen is/ hier soude die bederffenisse van ons Clooster wel aen hangen: ende ghinck tsanderdaechs smorgens seer vroech by doncker inde Minrebroeders kercke/ daer B. Cornelis stont Misse en dede: als nu b. Cornelis zijn Misse

wt hadde/ sprack hem de Pater/ ende begheerde dat hy hem doch den rechten gront van als wilde te kennen geuen. B. Cornelis vraechde hem/ of hy oock quam als een vrient/ die hem niet en sochte beschaemt te maken. De Pater antwoorde: Ia. Daer swoer b. Cornelis by zijn Priesterdom/ ende by zijn deel Hemelrijcx/ dat Betken een Erasmianige was/ biddende hem nochtans datmen haer sulcx in zijn Clooster niet meer verwijten soude/ oft anders mochten hem de Erasmianen wederom een nieuwe quellinghe maken deur sommige rijcke liens/ die zijn Conuent groote deucht deden. Als de Pater dese tijdinge thuys brochte/ belaste de Mater dat men Betken in gheender manieren meer int Clooster soude laten comen. Corts daer na quam Betken daer/ hier af niet wetende/ maer men hielt de poorte ghesloten/ ende men seyde haer deur een venster al wat b. Cornelis tot den Pater gheseyt hadde. Betken hadde haer wel willen verantwoorden/ maer twasser wederom al te roepen: Swijcht in Iesus naem/ swijcht doch in Maria naem/ oft wij souden met u int verwaten oft in den ban zijn. Betken dit hoorende/ ghinck haren noot wederom den Prouinciael clagen met groote mismoedicheyt. Als hy dese bedriegerie ende valsheyt nu oock hoorde ende aenmerckte/ antwoorde hy/ dat hijs hem niet meer en wilde moeyen/ seggende: b. Cornelis is een geselleken

daer quaet mede te doen is te hebben: het is al deurtrocken snootheyt ende dobbelheyt daer hy mede omgaet: besiet oft u yemant anders in dese sake voorder helpen can. Betken seyde: Ic sal my seluen alomme gaen #verontschuldigen/ want b. Cornelis en heuet niet gedaen/ gelijck hy u beloft hadde: ende hier mede ghinck sy wech in diueersche huysen/ daer b. Cornelis haer beschuldicht/ ende de lieden ghewaerschout hadde/ datse haerlieden voor haer wachten souden.

Nu conste Betken haer onschult qualicken doen sonder te kennen te geuen het bedroch ende die listen van B. Cornelis: waer deur dat de sake soo verde moeste verhaelt worden/ datter de heymelicke discipline oft secrete penitentie oock mede onder gheroert werdt. Dit dede die lieden al te wonderlicken toehooren: sommige geloofdent/ sommige niet/ die meenden dat sijt versierde/ om haer sake te verbeteren. Ende als dit nu wat seer onder tvolck verbreet wert/ ende sommigen vanden Magistraet ter ooren quam/ so begonstmen int Collegie daer af te spreken/ als een sake zijnde/ daer in men wel van Gods weghen/ ende om der eerbaerheyt wille/ naer de waerheyt behoort te ondersoecken. Als den Magistraet nu ordineerde datmen Betken ontbieden soude/ so hadde b. Cornelis daer eenen vrient/ diet hem waerschoude: daerom ghinck hy sulcx terstont clagen aen den Prouinciael

ten Augustinen/ segghende: Siet/ dit comter nu af/ om dat Betken haer beloften niet ghehouden heeft: ende begonst den Prouinciael te verwijten/ dat hy hem van sulcke belofte hadde versekert/ ende sonder zijn versekeringhe en soude hy hemseluen die schande niet willen aendoen/ mits te wederroepen sulcx als hy metter waerheyt van Betken gheseyt hadde. Den Prouinciael seyde: Wat batet dat ghijt tot die Carmelitessen wederroepen hebt/ ende daer naer den Pater wederom gheseyt/ dat het al warachtich is. B. Cornelis seyde/ datter den Pater deur zijn bachuys aen looch. De Prouinciael raedde hem/ dat hy dan daer ghaen soude/ ende maken dat sij Betken wederom te vreden stelden: want de oorsaecke van dit gheruchte en quam van nieuwers/ dan van daer. Hier liep hy met eenen grammen moede ten Carmelitessen/ ende wilde die Mater spreken: daer wilde hy datmen terstont Betken soude loopen halen/ om haer te payen. De Mater dese lichtverdichheyt wederom hoorende/ vraechde/ oftmen wel met een Erasmianighe soude moghen conuerseren sonder te sondigen? B. Cornelis antwoorde/ dat hijt doch al wederroepen hadde. De Mater seyde/ dat hy daer na deur den Pater aen haer ontboden hadde/ dattet al warachtich was. b. Cornelis antwoorde/ dattet de Pater deur synen hals versiert hadde.

De Mater wel wetende dat hy haren Pater daer in valschelick wilde leugenachtich maken/ mits dat hijt oock aen den onderPater gheseyt hadde/ wert seer ontstelt ende inwendich beroert/ seggende: Nu ben ick doch teenegaer in u geschandaliseert oft ontsticht: want my dunckt dat ghy maer een lichtverdich sotken en sijt/ daer noch eere noch schaemte in en steect. Hier mede liep b. Cornelis al tierende en gebarende ten Clooster wt/ wederom by den Prouinciael ten Augustinen/ segghende: Wist icket niet wel datse al deur de mande vallen souden/ Pater en Mater/ ende al datter is? sij en derren Betken niet tegenwoordich ontbieden: daerom Heer Prouinciael/ ick bidde u/ sendt ghy om haer/ ende doetse hier comen. want desen pays moet ghemaeckt zijn/ de sake en mach aldus niet blijuen staen. Alsmen nu om Betken sandt/ ende datse niet thuys en was/ so moestmen beyden tot tsanderdaechs.

B. Cornelis quam tsanderdaechs weder ten Augustinen/ ende als Betken daer oock ghehaelt wert/ sach sy b. Cornelis sitten neffens den Prouinciael in de Capittelcamer: daer wert sy terstont seer gebeden om Gods wille/ ende om de eere van allen Religieusen wille/ dat sy doch van de discipline oft secrete penitentie voor den Magistraet niet bekennen en soude. Betken antwoorde/ dattet te late was/ mits dat sijt al ghisteren int Collegie

hadde gekent. Den prouinciael vraechde: wat sy al ghekent hadde. Betken seydet heurlieden. Daerop baden sy haer wederom: waert datse noch ontboden werde/ datse doch niet meer bekennen wilde/ dan sy alreede bekent hadde. Betken antwoorde: dat sy sulcx niet en soude connen verswijgen/ mits datse sweren moeste de waerheyt te segghen van al datmen haer vraghen soude: maer conste b. Cornelis ghemaken oft middel ghevinden datmen haer niet voorder en ondersochte/ dat ware beter. Ba/ (seyde b. Cornelis terstont) daer weet ick middel ende raets ghenoech toe: ick salt eerst deur goede vrinden beletten: mach dat niet helpen/ soo sal icket met mijn sermoonen wel beletten. ende hier op schieden sy.

B. Cornelis en hadde die patientie niet/ dat hy deur eenige vriendelicke middelen de informatie oft ondersoeckinge geproeft hadde te beletten: want hy was te seer op den Magistraet verbittert: daerom begonst hy hem in zijn sermoonen seer schandelick ende byster te hebben op den Magistraet: willende met seer vele argumenten ende redenen bewijsen/ dattet heurlieden/ als leecke/ wereltlicke persoonen/ oft vleesschelicke menschen/ gheensins toe en stonde/ die secrete saken van gheestelicke misterien te ondersoecken/ noch oock die macht noch den orlof niet en hadden/ eenighe informatie te houden/ oft te beleeden/ op gheestelicke persoonen/ die onder de wereltlicke

iurisdictien of rechten niet en stonden/ noch en mochten staen/ mits dat die leecke/ wereltlicke/ of vleesschelicke menschen/ als onbequame vaten/ in sulcke gheestelicke saken/ die verre bouen heurlieder verstant of begrijp zijn/ niet en souden weten te oordeelen wat goet of quaet ware: daerom (seyde hy) en sijnt maer futselingen/ hitsingen/ ende titsinghen/ die men nu teghens my beghint voor te stellen: maer datse toe sien/ hoe sij daer mede varen sullen: och sij sullen noch wenschen en willen/ dat sijt noyt beghonnen hadden. Met dese dreyghementen meende hy den Magistraet te veruaren. Somtijts riep/ tierde/ en baerde hy so yselick/ en afgryselick/ dat hem wel gruwen mochte diet hoorde: ia ghelijck een dul beseten oft wtsinnich mense hadde hi hem dicwils/ hopende dat den Magistraet deur sulc leelick misbaer en gruwelic getier soude ophouden van voorder te ondersoecken. Maer neen/ ten holp al niet: want hier naer moeste Betken noch seer dickwils voor den Magistraet ter informatie comen: daer naer ooc alle die disciplynkinderen oft deuotarigen/ maechden/ gehuwede vrouwen/ en weduwen/ daer Betken van getuycht hadde: so dat hier deur alle de secreten voor den Magistraet ondect ende openbaer werden. De disciplynmaechdekens waren meest al wtnemende schoone dochters/ seer wel gemaniert ende eerbaer van wesen/ ooc deghelick ende wel

gecleedt/ want sij waren alle van welgeachte ende welgestaedde ouders: de sommige waren dochters van weduwen/ ende sommige waren weesen. Die gehouwede vrouwen ende weduwen waren meest ooc ionck ende seer schoon.

Maer deur dese openbaerwerdinge van de #voorverhaelde geesselinge/ en quam niet alleen onder de Deuotarigen een afval van b. Cornelis/ of alleene een verwoestinge of destrueringe int Deuotarichschap/ of in zijn disciplineren: maer daer waren sommige Deuotarigen also in hem geschandaliseert of onsticht (als sij hoorden ende sagen dat yegelic de geesselinge voor een vileyn vuyle rabauwerie hielt) datse geheel van het Pausdom of van de Roomsche Kercke vielen/ ende begauen haer inde heymelicke ghemeente vande Caluinisten: ia en brochten noch haer ouders/ als broeders/ susters/ en ander maechschap ooc daer in/ de welcke te voren so utermaten vierige Papisten geweest waren/ datse wel heurlieder lijf ende leuen voor b. Cornelis en zijn Deuotarichschap souden gestelt hebben/ vande welcke naermaels noch sommige om de leeringe van Caluinus wt de stat van Brugge hebben moeten vluchten/ principalick een van de oude maechden int Deuotarichschap genaemt Ianneken M. daer bouen mentie af ghemaect is: dierghelicke moeste oock vluchten haer moeder Maeiken Z. ende Iaspar M. haer broer.

Uan den eersten ende tweeden oorspronck des haets/ die B. Cornelis was draghende onder alle dandere op den Magistraet van Brugghe.

#Int Iaer ons Heeren .1561. doen heeft den oorspronck van den bitteren haet/ die B. Cornelis op den Magistraet van Brugghe is draghende/ zijn beghinsel ghenomen/ om dat den Magistraet een seer Christelicke ende onvolprijselicke ordinantie/ vant onderhouden der armen/ in meeninghe hadde inde stat van Brugghe te stellen/ te weten dese: Datmen niemant en soude toelaten oft ghedoogen te bedelen: maer datmen de ghene die wercken ende yet winnen consten/ int werck soude stellen/ ende houden werckende/ om so veel te winnen als heurlieden mogelick ware: ende datmen de ghene die niet/ oft die niet genoech winnen consten/ heurlieder nootturfticheyt/ oft behoefte/ te huys brengen soude/ ghelijckmen in andere landen oft steden doet/ daer alsulcke ordinantien voor Goddelick/ ende den armen voor profytelick in ghestelt zijn. Maer b. Cornelis merckte terstont/ datmen die ghewoonte oft maniere van openbaerlick achter straten te bedelen (daer zijn Orden geheel op gefondeert is) voor een onchristelick gebruyck begonst te achten/ daerom heeft hy hem in alle zijn sermoonen met menigerhande onredelicke arguatien/ ende leelicke tempeesten/ oft

gruwelicke turbatien/ sonder ophouden daer tegen gestelt/ roepende ende schreuwende/ als dat die ordinantie vol pestilentiale corruptien/ vol vuylen stinckenden etter was/ die geheel roeck ende stanck naer die ordinantien van de vervloecte/ verwatene/ oft vermaledijde Duytsche landen/ die aldaer vande verdoemde Lutherianen/ Zwinglianen/ ende van ander ketters/ heretijcken oft sectarissen gheordineert waren. Hier mede sochte hy tvolck/ die deur rijckdom de macht hadden/ om sulcke ordinantie te helpen onderhouden (sonder welcke hulpe men sulcx niet volbrenghen can) af te trecken/ ende te ontraden dat sij heurlieder aelmoesen oft charitaten daer toe gheensins en souden bewijsen/ waer wt dat dagelicx grooten twist ende onruste volchde/ de welcke gheduerde tot int Iaer .1562. Want doen quam die tweede/ oft noch een nieuwe oorspronckelicke viantschap daer toe/ die noch een meerdere oft wtnemende grooter bitterheyt in b. Cornelis wrochte/ te weten/ om dat den #Magistraet van rechts ende eerbaerheyts weghen dede met groote neersticheyt de waerheyt ondersoecken van een seer leelick ende oneerlick gheruchte dat van hem wtghinck/ als dat hy inde heymelicke biechte sommighe van zijn biechtkinderen/ als Maechden/ Vrouwen/ ende Weduwen (diemen al Deuotarighen heet) onder het schijn van een heymelicke discipline oft secrete penitentie/ so verre gebrocht hadde/

dat haer de sommige voor hem naect ontcleedden/ ende de sommige haerlieden van hem schandelick lieten ontdecken ende gheesselen. Om dese informatie of ondersoeckinge te beletten/ liet b. Cornelis de sake teghen de ordinantie opt onderhouden der armen varen/ ende stelde hem nu voort in alle zijn sermoonen met noch veel meerder gruwelickheyt ende afgryselickheyt tegen den Magistraet dan te voren/ want dese sake ghinck hem naerder ende particulierder aen. Doen wast te tieren/ te crijsschen/ te roepen/ ende te brisschen/ ghelijck hier voor int leste van de openbaerwerdinge der Discipline gheseyt is. Maer als den Magistraet nu deur lange ende vele informatie/ of scherpe/ neerstighe ondersoeckinge/ ende deur veel ghetuychenissen beuonde/ dat B. Cornelis in dese oneerlicke fame beschuldich was/ so heeft den Magistraet middel gesocht om alsulcke schandelicke oneerbaerheyt ende heymelicke vuyle sonden (daer de rechtverdichheyt Gods een geheele stat om soude mogen straffen) te beletten/ ende is daeromme ouer B. Cornelis clachtich ghevallen aen synen Ouersten. De welcke wel gheinformeert zijnde van de voorseyde leelicke mishandelinge# ende oneerbaerheyt/ so heeft hy b. Cornelis versonden in heurlieder Clooster tot Yperen/ int Iaer ons Heeren 1563. terstont naer Paeschen.

¶ Hier beghinnen de Sermoonen van B. Cornelis naer zijn wedercomste van Yperen te Brugghe: inde welcke hy is wtspughende den grooten haet/ die hy nu dry Iaren lanck tegen den Magistraet van Brugge in zijn herte gedragen hadde/ met noch veel andere afgryselicke/ abominable/ enorme redenen/ propoosten/ ende leughenen teghen der Caluinisten/ Lutherianen ende Doopers Predicatien.

Int Iaer .1566. als b. Cornelis noch #gheen volle drij Iaren wech geweest hadde/ ende zijn hert ende sin wtermaten seer tot die stat van Brugghe was genegen/ hopende oft meenende oock dat die fame van zijn voorverhaelde disciplineren der vrouwenpersoonen/ vergeten ende verstoruen soude zijn/ so heeft hy hem verstout wederom van Yperen naer Brugghe te comen/ tegen het verbot van synen Gardiaen. Want als de Gardiaen hoorde dat b. Cornelis ghereetschap maecte om wederom onbeschaemdelic naer Brugge te comen/ so heeft hy hem eenen brief op den wech int ghemoete ghesonden/ hem daer in gebiedende op alle gehoorsaemheyt tot Yperen te blijuen: maer b. Cornelis hier op niet passende/ is voort tot Brugghe in zijn Clooster ghecomen/ ontrent der haluer maent Februarij/ met groote verwonderinge bynaest van alle menschen/ ende met bedroeffenisse van veel eerbare lieden/ de welcke haerlieden seluen van zijn leelickheyt waren schamende/

ende te meer om datmen seyde/ dat hy wederom prediken soude. Mits dat b. Cornelis nu voor hem ghenomen hadde (somen wel mercken conste) synen inwendigen haet (dien hy nu drij Iaren met groote smerte/ pijne/ ende bitterheyt teghen den Magistraet ghedragen hadde) in alle zijn sermoonen terstont te baren/ oft te laten wt bersten/ so quam hem hier toe rechts seer wel te passe de groote oneenicheyt/ oft den twist/ die tusschen den Magistraet ende den Inquisiteur nu eenen tijt lanck gheduert hadde/ om het vanghen van veel persoonen/ die inde religie suspect waren/ ende om sommige nieuwe ongehoorde tyrannige articulen/ die den Inquisiteur wilde inbrengen/ teghen de priuilegien ende vryheden der borgelicke Rechten van Brugge/ waer inne hem den Magistraet seer ernstelick ende treffelick wederstonde. B. Cornelis nu meenende dat hem dit oorsaecke ghenoech was om vryhertich ende stoutelick plat wt sonder ophouden te fulmineren/ te donderen/ ende te blixemen tegen den Magistraet/ quam telcken male al gestoort opden predickstoel/ een seer leelick gram aensichte toonende/ die onderste lippe metten tanden inbytende/ ende de kinne wtstekende/ met alsulcke propoosten als hier volghen sullen.

Den .24. Februarij begonste B. Cornelis te predicken/ twelcke was den eersten dach van de Vasten/ in S. Salvators Kercke/ daer

hy de geheele Vasten predickte. Ende naerdat #hy synen theem gheeyndet hadde/ seyde hy: Ba/ ghy Wethouders/ oft ghy Magistraet van Brugghe/ ou/ my dunct dat ghijt tegen yegelicken soeckt int verwerde/ oft int crackeele te stellen. Ba/ eerst wast tegens my te walgen ende te balgen/ twelcke Godt noch int helsche vier met brandende peck ende sulfer wreken sal. Maer nu isser een ander wedersparricheyt/ so ick versta/ te weten/ dat ghy u opricht oft stelt tegen de helige Inquisitie/ of teghen den Inquisiteur. ba/ sijt ghy sot/ of sijt ghy dul? ba so siet/ ba toocht doch eens dat ghijt meent: ba stelt u eens te recht tegen de Inquisitie: Ia stelt u met eenen tegen de Coninclicke Maiesteyt/ ia stelt u nu voorts teghens Godt/ vry als mannen: ou/ ba/ dat zijn mannen/ ba so siet: ba ick beloue u dat ickt niet verswijgen sal/ in spijt ulieder bachuys. Ou/ en heeft de Co. Ma. in October lestleden wt Spanien niet geschreuen/ dat hy zijns Vaders ende zijns selfs Edicten of Placaten opt fait van de heresien/ seer strangelick wilt onderhouden hebben/ beclagende deur dien datmense niet strangelick genoech onderhouden heeft/ dat sulcx oorsake is/ dat de sectarisen in syne Maiesteyts landen dus verde ingebroken zijn: ende daerom wilt/ datmen den Inquisiteur alle assistentie of hulpe doen sal/ int vangen van de heretycken? Ia/ verstady dat wel/ ghy Magistraet oft Wethouders

van Brugghe? en beyd/ en beyd/ men sal u wel leeren teghen den Inquisiteur rebelleren/ botte indiscrete Esels/ als ghy sijt. Ou/ wat meendy? of wat laet ghy u duncken? ba/ de Co. Ma. wil oock in den selfden brief/ datmen het helige Concilie van Trenten met alle neersticheyt onderhoude: ou/ en ghy soudt u gaen oprechten of stellen tegen de Inquisitie en tegen de Inquisiteur? sonder de welcke doch gheensins moghelick en is het helighe Concilie neerstelick te onderhouden. Ba/ ter goeder trouwen/ hoe wilt ghy doch het helich Concilie ter executie legghen/ of wel doen onderhouden/ of achtervolgen sonder Inquisitie of Inquisiteur? ou ba/ dit is doch al ten grooten beestachticheyt: ba fy/ het schijnt dat ghy gheen verstant noch reden met allen en hebt: en waer met moeydy u dan? ba/ ic wilde emmers gheerne weten/ of hooren/ deur wat ander middel dat ghy u ketters/ u Lutheranen/ u Caluinisten/ u Herdoopers/ en u ander sectarisen of heretycken/ daer u stat van Brugge vol af es/ wt royeren wilt/ of tot gehoorsaemheyt van onderhoudinghe des helighen Concilie/ soudt connen dwingen? ba/ wat sijt ghy dan voor onverstandighe beesten? of sijt ghy selfs heretycken? wat schuylter/ he? ou/ soude icket bynaest wel raden? en beyd/ en beyd/ daer sal corts al anders in voorsien werden: dat beloue ic u. Want de Co. Ma. wilt oock in den selfden

brief/ datmen die Magistraten/ Oficiers/ ende Schouteyten/ of Baillius/ die te scrupuleus zijn om die heretyken te dooden/ of de ghene die bevreest zijn voor beroerte vande sectarisen/ datmen die wt de Magistraten doen sal ofte af setten sal/ ende stellen ander in haer plaetsen: mits datter goede Catholicken mannen ghenoech zijn in zijn Maiesteyts landen/ die gheerne iustitie ouer de ketters doen sullen/ en sonder vreese/ verstady dat wel/ ghy Magistraet of Wethouders van Brugge/ ende principalick ghy Pensionarisen ghy Bufetters/ (also noemde hy nu voorts altijt die Pensionarisen/ Greffiers/ ende Raet van der stat) hoe klinct u dat in u ooren? ia/ en beyd/ ic sal u noch wel anders te keer gaen/ dat ic so sal.

Den .3. dach Martij/ twelc was den eersten Sondach inde vasten/ spooch b. Cornelis in zijn sermoon seer veel schandelicke blamatien ende iniurien wt op de Pensionarisen #der stat van Brugge/ seggende: en beyd/ en beyd/ het salder nu corts mette sommige al bekact en bescheten wtcomen. hier zijn sommige vuyle/ vorte gecorrumpeerde stinckende leden/ gelijck ic heb beginnen te seggen/ diemen nootsakelick als een smettende peste/ of als een etende cancker behoort af te snijden/ eer dat het geheele corpus of lichaem vanden Magistraet deur alsulcke fenynighe corruptien ontstict ende ganschelick bedoruen wert/ te weten/ sommige Pensionarisen/ Greffiers/ of Bufetters/

principalick de ghene die in Vranckrijcke ter studien gelegen hebben/ ende aldaer het fenijnt soch wt die borsten van Iohannes Caluinus gesogen hebben. Want dat zijnse die my het meeste lijden/ of het grootste schimp/ verdriet/ ende leet aen gedaen hebben/ mits die vermaledijde informatie ouer my te houden: ba/ ende dat zijnse oock die het geheele corpus vanden Magistraet dus ophitsen en optitsen/ of dus wedersparrich weten te maken tegen die helige Inquisitie en tegen mijn Heere den Inquisiteur. Hier mede wilde hy sommighe Pensionarisen ende Greffiers odieus of suspect maken/ hopende of meenende dat sij daer deur van heurlieder officie verlaten ende afgeset of wtgesteken souden worden: want desergelijcke propoosten seyde hi seer dicwils/ ia bynaest in den meestendeel van zijn sermoonen deur de heele vasten/ ende noch naermaels.

Den .12. dach Martij stampiede ende schabraude b. Cornelis in zijn sermoon met seer veel schimpighe/ spottige lasterwoorden ende scheldingen op den Magistraet/ seggende: #Ba/ ghy Wethouders van deser stadt van Brugghe/ wil ick u segghen/ ghy sijt meest al gheveynsde Catholijcken/ oft dobbelde Kerstenen/ ende al lieden met twee aensichten/ veel argher en schadelicker dan de openbare heretycken of ketters selue: want men en can u aen het vel of aen die huyt niet gheraken

noch ghecomen/ hoe datment oock maect: men en heeft aen u niet; het is met u al mondeken toe buerseken toe: maer met die andere/ die heurlieden openbaeren/ ba/ daer mede weten wij raet: ghelijcket schijnt met die twee verharde ketters/ die daer ghister op den Burcht om heurlieder heresie of Caluinisterie verbrant werden. Ba/ ick versekere #u/ hadde de Camer vant Collegium des Magistraets niet geleect/ als den eenen nu lest gheuanghen wert/ daer soudender noch wel meer deur te spelen geweest zijn/ maer deur het leken van de Camere/ gerochten sy wech. Och wij wetent so wel/ het wert ons al gheseyt/ het comt ons al thuys. Hy beghonste sommighe van den Magistraet so particulierlick/ of so bisonder met lasterlicke blamatien aen te tasten of te roeren/ datmen wel seer lichtelick mercken ende verstaen conde/ wien dat hy meende/ segghende/ als hy al wt gheseyt hadde: Ba/ dien moste ic noch die cladde aen zijn gat hangen. Neen/ ick sal my noch metter tijt wel wreken aen mijn vianden/ die mijn partye so hart ende so strange zijn gheweest in die duuelsche Informatie ouer my te beleeden.

Den .27. Martij/ het welcke was swoensdaechs naer half Vasten/ begheerde de Bisschap van Brugge aenden Magistraet/ dat sij hem souden behulpelick zijn/ om het volck te dwingen datse te biechten souden comen/

ende daer heurlieder namen laten beschrijuen/ #ende briefkens ontfangen/ die sij naer Paeschen souden moeten brengen aen heurlieder Parochipape of Pastoor/ om daer mede te betuyghen datse te biechten ende ten Sacramente geweest hadden. De Magistraet en wilde den Bisschop in dese groote nieuwichheyt niet ghelieuen/ sorgende/ oft vreesende/ dat daer deur groote murmuratie ende verbaueriertheyt onder tghemeene volck soude comen/ de welcke meenen souden dat dit de Spaensche Inquisitie ware/ daer men so langhe van ghemurmelt hadde. Hier hadde B. Cornelis weder nieu stoffe of materie om hem gruwelick en afgrijselick te hebben/ also hi tsanderdaechs oock in zijn sermoon dede/ seggende: Ba/ goeliens/ nu is hier wederom den duuel te coopen met desen wedersporrigen Magistraet van Brugge. Ou/ men cander doch hot noch hau met: ba/ ic soude wel wt mijn vel springen: ou/ ba/ ic soude wel vier spugen/ so ben ic gestoort en vergramt: ba/ het is onverdragelick. Ia Iesus Maria/ en sal hier gheen raet toe zijn? salmen dus al moeten doen of laten dat sij willen? Ba/ dat ick Bisschop ware/ ick en soudese niet eens willen aensien: neen/ daer soude ick te crul toe wesen/ en ick soude wel middel vinden om tvolck te dwinghen te biechten ende ten sacramente te commen/ dat beloue ick u: maer het is seker al Bisschopkens werck. Ia/ seggen

de sommighe/ Pater Corneli/ wat wilmen tvolck met force dwingen ten sacramente te comen: ten mach also niet gedaen zijn: want sij connen het sacrament ooc wel in snutdoecken wederomme bringen/ en hangent aen den rinck van de Prochipapens deure/ en schrijuen daer brieuen by/ als dat sijt onder beyde specien willen hebben/ gelijck hier tiarent tot S. Wouburge is gebeurt. Ia/ ist waer? ba/ daer soude ick ooc al wel raet toe weten/ om dat te beletten: ou/ ba/ ic soude aen elc eynde vande tafele goe degelicke Catholicke mannen stellen/ die seer wel ende nau toesien souden ofter yemant het sacrament meer soude wt zijn mont vaghen aen een snutdoeck. Siet/ het is al verloren geseyt: wilmen hier in dese sake anders niet leuen/ of anders niet doen/ ende laten een yeghelick gheloouen of niet gheloouen dat hem goet dunct/ of dat hy wilt/ ba/ so ist al verloren Concilium ghehouden: ba/ so en ghaue ick voor het helighe Concilie van Trenten/ daer men so lange met heeft besich gheweest/ niet een mispel.

Den .12. April/ alst goeden vrydach was/ predicte b. Cornelis de Passie Christi/ ende als hy daer mede ghecommen was tot daer die Ioden riepen tot Pilatum: Cruyst hem/ cruyst hem: want wij hebben een wet, ende na die wet moet hy steruen. so seyde hy: ba/ goeliens/ hoe wel dat ons Heere eenen onnooselen/ of een onschuldigen doot aenghedaen wert/

soo hoort ghy en verstaet nochtans daer wt #wel/ datter altijt wetten of rechten zijn gheweest om die heretijcken te dooden: Ou/ en dan wilmen hier de Edicten of Placaten te nieten gedaen hebben. ba Iesus/ wat een maledictie datter nu ouer dese Nederlanden helt of vallen wilt: ba/ gebenedide moeder Gods/ en of Keyser Carlus ooc noch leefde/ ende dese farce saghe/ van zijn tsamengeconfereerde Edellieden/ die daer heden acht daghen een request aen de Gubernante hebben ouergegheuen tegen de Inquisitie ende tegen de Placaten/ die hy met so goeden/ rijpen/ langhen/ voorsichtighen raet ghemaect hadde/ om de sectarisen of de heresien wt te roeyen: en die soudemen nu/ ba nu sij aldermeest van nood zijn/ moeten te nieten doen. Ba goeliens/ siet doch eens om de Passie Gods/ die ic nu predike/ waer mede dat wij doch nu moeten gheplaecht zijn. Ou/ ba/ dese beroyde magher Ionckerkens/ nu sij geheel bachten nat zijn/ nu sijt al deur de billen ghelapt/ al verloopen/ al verhoert/ al versnoert/ al vercust/ al verlect/ al verschoct/ al verbordeelbroct/ al vertuyst/ al verspeelt/ al verdobbelt/ al vertriumphiert/ ende al vertureluert hebben/ nu en weten sij niet waer sijt wederomme soecken willen: ba/ ou/ #sietse my doch eens commen/ ist de Geusen datmense heet/ Dese Duytschen/ dese leren eersgaten/ die hier commen/ ende en hebben nauwelick een beroesten naghel om heurlieder

schijtgat te crauwen/ ende meenen hier nu ooc een veranderinge inde Religie te maken/ om also aen nieu goet te geraken. ba/ hadden sij doch het Kerckengoet/ der Papen goet/ ende het Clooster goet van dese landen nu ooc in heurlieder clauwen: want/ eylacen/ het kercken goet/ der Papen goet/ ende het Cloostergoet van Duytschlant/ is al ouer lanck achter deur gheiaecht: ba/ sij moeten nu toesien om elders meer te crijgen: ou/ sij moeten comen besien of hier in dese Nederlanden niet en schuylt: ba/ tjan sij en hebbens byloo niet qualick voor: ba/ mochten sij so met een requestken daer aen gheraken: ba/ siet waer met dat wij ghequelt zijn.

Den .21. April/ dwelck was tSondaechs naer Paeschen/ predicte b. Cornelis wederom in zijn Clooster/ ende mits dat binnen twee #of drij dagen te voren die Copien vande Requesten wtgecomen waren/ die de staten van Vlaenderen aen de Gubernante hadden ghepresenteert of ouerghegheuen/ tegen de Inquisitie ende andere beswaernissen der placaten opt fait van de heresien/ het welcke sij deden ontrent de selue tijt dat sommige Edellieden heurlieder Request om de selue sake ooc ghepresenteert hadden/ ghelijck int voorgaende sermoon gehoort is. Daerom heeft hem b. Cornelis beghinnen te hebben ghelijck een mensche die metten boosen gheest beseten is/ schreuwende/ crijsschende/ smytende/ stampende

of springende ende roepende in synen predickstoel: Ba/ heb ickt niet wel gepeynst dat hier te Brugge wederom int heymelicke wat quaets of bedriegelicx schuylen moste onder die Magistraten/ twelcke sij so bedectelick en so geveinsdelick/ of so gestolen handelden/ dat niemant weten noch mercken mochte? Hey snoo valsche deurtrocken ghesellen/ als ghy sijt: wat wildy doch al spartelen met u vermaledijde Requesten tegen die helige Inquisitie/ ende tegen die helige Placaten? Ou/ wat wildy doch al conspireren teghens God/ ende tegens al dat Goddelick is? ba fy/ schaemt u/ ghy arge listige generatie: ba/ wat duuel gaet u doch nu ouer? Ou/ ba/ waer met moeydy u? Iesus/ wie hoorde oyt aldusdanigen betoouertheyt/ wtsinnicheyt/ ende dullicheyt/ als u nu ouer gaet/ dat ghy teghens die Placaten wilt conspireren? Ia wasset dat/ daer den Magistraet van Yperen so qualick of so swaerlick toe te bringhen was? ba/ ick gelooft seer wel. het wert my ter dier tijt seer claerlick of merckelick geseyt van treffelicke persoonen/ die by my quamen/ ende seyden: Och/ Pater Corneli/ hier moet wat vremts schuylen: want dese vier Leden van Vlaenderen ligghen hier en tracteren so secretelick met malcanderen/ datmen niet en can ghemercken noch ghewaer worden/ wat duuel datse al brauwen mochten: het is yet dat onsen Magistraet van Brugge allereerst gepractiseert

heeft/ datse die ander drij Leden of Magistraten voorhouden: waer toe datse den Magistraet of het Let van Ypren seer qualick of swaerlick connen bringen: want die van Ypren makender seer groote swaricheyt in. Och/ goeliens: ba/ sij mochtender vryelick wel swaricheyt in maken: ick duchte sij sullender noch allegelijck heur hooft om crauwen/ en principalick ghy Magistraet van Brugge: want het zijn meest van u losse schalcke deurtrocken vonden: ia het zijn rechts van u listighe dobbelde practykige treken/ daer ghylieder die andere Leden of Magistraten mede vertreyfelt en verduuelt hebt: eerst die vanden Vryen/ ende die van Ghent/ daer naer die van Ypren/ daer ghy groote moeyte en trauail mede gehat hebt/ eer die daer in hebben willen consenteren/ of heurlieden hebben connen voeghen/ om in alsulcken enorme of ongoddelicke sake met u lieden te doen: ba/ het is doch nu al wt ghecomen en gheopenbaert. Ou/ maer wie duuel heeft u lieden doch so outerquidant/ so outragieus/ of so stout ghemaect/ dat ghy sulcx hebt derren bestaen? ba/ ghy toocht emmers nu wel eens te recht plat wt dat ghijt meent. ba/ stelt nu vry met eenen voort alle ketters/ heretyken/ verleyders/ bedrieghers/ ia Gods gesworen vianden geheel in liberteyt/ om het Kersten gelooue eens teenegare wt te roeyen/ op datter niet met allen ouer en blijue/ daermen hiernaermaels

by bemercken can/ dat wij in dese landen Kerstenen geweest zijn. Ou/ ba/ wildy dat gat wt/ so weet ick u raet? ba/ roept maer alle de Turcken/ Sarasynen/ ende de Ioden int lant/ sij sullen u het Kersten gelooue wel opt corte quijt helpen. ba so siet/ ba doet dat/ so hebt ghijt vulcken of haest also ghijt gheerne hat: ba fy/ schaemt u en beschijt u: waer met moeydy u? Ba/ ick en ben noch Propheet/ noch Propheets kint/ maer siet wat datter u af comen sal: ghy hebbet nu wel verdient/ en sijt wel weert/ dat u nu alle plagen/ alle euelen/ alle verdriet/ alle ellende/ alle iammer/ alle catyuicheyt/ alle miserien/ ia alle vloecken ende maledictien ouer u lieder hals comen moeten: ba so siet.

Den .12. dach in Mey/ naer dat B. Cornelis tot hier toe in alle zijn sermoonen opde Magistraten ende gheconfedereerde Edelen seer veel yselicke ende gruwelicke vileynicheden/ blamatien/ iniurien/ ende leelickheden/ met scheldingen ende stampyingen wtghespoghen hadde/ so schandelick/ ende so onbeleefdelick/ als hy versieren of bedincken mochte/ seyde hy: Ou/ en beyd/ dit gemeene gespuys moet ooc eens wat hebben: ba/ dat moet ick oock eens te keer ghaen/ sien ick wel. ba fy/ #deur dien dat het gemeen volcxken van Antwerpen hebben liggen roepen/ als dien Brederode (die de roervinck van alle de Guesen is/ soo ick verstaen) weder met zijn Guesen

deur Antwerpen naer huys trock: Viue le Gues/ Viue le Gues/ min noch meer dan of sij wtsinnich/ rasende dul/ besict en beseten gheweest hadden/ daeromme moetmen nu alle dese Nederlanden deur aldus byster ligghen brijsschen ende roepen/ Viue le Gues/ Viue le Gues: ba besiet doch eens met wat maledictien ende euelen dat dit volc nu besmet is: ba/ Iesus/ y wat een dullicheyt ende betoouertheyt dat dit volc doch nu ouer gaet/ rijck en arm/ Edel en onedel/ ionck en out/ vrouwen en mans: ba/ waer dat nu yewers een maeltijt is/ men moeter wt een houten schuetel drincken/ ende roepen dat bynaest de kele scheurt/ Viue le Gues/ Viue le Gues: ba/ Godt gheue dat den dranck/ tsy wijn of bier/ veranderen moet in vuyl walghelick schuetelwater/ ia in vileyn abominable stinckende zeepsop/ daer de bekacte of bescheten hemden ende slaeplaken in ghewasschen zijn/ dat so moet. Ba fy/ en dat my noch tmeest verwondert en het spytichste van alle is/ dat sommige degelicke oude mannen ooc mede roepen Viue le Gues/ ende willen ooc noch al euen wel Catholick schijnen te syne: ba/ fy/ fy/ nu laet ghylieden het sotken doch teenigaer wt den mouwe kijcken: ba fy/ schaemt u ou/ ist nu al mer een gheckswerck geworden? ia/ sijt ghy Catholicken? ba/ ghy sijt dat ick niet segghen en wil. Dan comense noch: Kie/ Pater Corneli/ sijt te vreden ten is maer

wt vrolicheyt/ alsmen den wijn int hooft heeft soo roeptmen mede/ ende is met * ghenoechelick en blijde gelijck andere. Ia/ ist waer? ten is maer vrolicheyt en blijtschap/ en ist oock? ba loopt en beschijt u: ba/ wat segdy my hieraf? ba/ dat weet ick en dat hoore ick seluen wel/ dat u vermaledijde Viue le Gues roepen/ maer wt inckel vrolickheyt ende wt blijtschap en is/ om dat ghy het Catholicke gelooue/ ende ons met de Catholicke Religie moede sijt: en anders en ist ooc niet met u duuels helsche Viue le Gues roepen: ba/ siet waer met dat wij doch ghequelt en gheplaecht moeten zijn.

Int laetste van Mey begonstmen een gheruchte te hooren/ hoe dat het volck in Westvlaenderen ten diuerschen plaetsen by nachten int velt/ in bosschen/ tusschen de bergen/ ende inde duynen/ met groote hoopen van veel dusenden vergaderden/ daer die Ministers oft Predicanten der Caluinisten begonsten te prediken/ daer men Psalmen beghonst te singhen/ ende ghebeden te doen.

Den 4. Junij/ oft den derden Sinxendach/ hadde B. Cornelis dit gheruchte oock ghehoort/ daerom wast met hem wederom van nieus te tieren/ te schremen/ te brijsschen/ te roepen/ ende te crijsschen: Ba/ goeliens/ siet doch eens wat datter nu af beghint te commen: ba/ nu beghinnen de sectarisen/ de heretyken/ of ketters/ heur hoofden wt de asschen te heffen: sij beghinnen heurlieden te

ontduycken: ba/ hoort hoe sij nu beghinnen #by nachten in bosschen/ haghen/ velden/ tusschen bergen/ in de duynen/ en elders openbaerlick met veel dusenden te vergaderen/ te preken/ ende te singen: ba/ Godt bescherme ons en zijn gebenedijde Moeder: ba/ wat wil dit doch werden? Ou/ ba/ nu hebben wij het spel op den wagen. Maer/ goeliens/ heb ickt niet wel geseyt? heb ict niet wel gheprophetiert? ba/ ic wiste wel sekerlick datter dit af commen soude/ deur dese jente Requesten ouer te gheuen. ba/ ist nu niet wel gerequest? Wai ghy Magistraten/ ghy moechter nu wel moy met wesen/ met u jente Requesten. ba/ tfy/ tfy/ besiet doch nu seluen eens/ waer ghy u lieden mede gemoeyt hebt. Iesus/ och in wat verdriet/ iammer/ en ellende dat ons dese onvoorsienige Magistraten gebrocht hebben. ba/ goeliens/ siet doch hoe slecht datse nu al ghaen siende: ba/ nu sien sij op elckandere ghelijck pissebedden: ba/ nu druypense of nu sluypense deur met een beschaemt aensichte/ ia/ sonder elckanderen nauwelicx eens te grueten/ het is nu maer simpelick te segghen Bona dies. ick ghelooft seer wel: want het comter nu met uwe Magistraten al bekact ende al bescheten wt/ dattet so doet.

Int eerste van Iunius begonsten de Caluinisten openbaerlick by daghe te prediken deur geheel Westvlaenderen/ het welcke een groote verbaestheyt int volck maeckte/ bysonder

in de gheestelickheyt. Daerom ghelijck de Caluinisten heurlieder predicatien daghelicx so langher so meer ouer de Nederlanden wtspreeden/ aleuenleens nam het yselick/ gruwelick/ ende afgrijselick ghetier of gebaer van b. Cornelis daghelicx so lancx so meer oock toe. Ten waer niet moghelick te beschrijuen die dulle oft wtsinnige manieren diemen aen hem sach/ ende de gruwelicke of schruemelicke woorden diemen van hem hoorde. Maer tot het selfde eenighe bequame materie te hebben daer toe dienende/ so hem dochte/ ende so hy seyde/ begonst hy den Psalter Dauids te prediken/ telcken int beghinsel van zijn sermoon een veerseken wtlegghende. #Ende als hy naer den text die historie gheseyt hadde/ so viel hy op die Tropologia/ of leeringe der deuchden: daer hy nochtans lettel af seyde: maer staende op die Allegoria/ twelcke is een ander sin dan de woorden luyden/ te weten: dat Dauid prophetierde ende sprack wt den name van de Kercke/ ende bysonder op den iammerlicken staet daer de Kercke nu in is Van alsulcken veerseken dan wt te legghen/ maecte B. Cornelis zijn gheheel sermoon/ waer wt dat dan alle dese wonderlicke/ gruwelicke/ walghelicke/ ende verschrickelicke propoosten vloeyden/ want daer wt conste hy al voorbringhen of wtsegghen dat hy wilde: ghelijck een Coppespinnighe wt een suuere blomme haer fenijn wel can

of weet te suygen. Ende als hy dan sulck veerseken met alle schandelickheyt/ oneerbaerheyt/ vileynicheyt/ beroerlickheyt/ impatienticheyt/ ende dullicheyt/ of gramschap/ wtgheleyt hadde/ so seyde hy oock naermaels noch seer dickwils in zijn sermoonen: Ba/ laet die Caluinisten die ketters daer buyten alsoo de Psalmen eens wtleggen: ba/ dat is de Psalmen wtgheleyt/ dat so is.

Den .16. Junij/ als B. Cornelis in den eersten Psalm Dauids besich was met wt te legghen: Salich is die man, die niet en comt inden raet der Goddeloosen: seyde hy: Ba/ dit #comt my rechts te passe om wt te leggen op dien raet die de vier Leden of Staten van Vlaenderen tsamen gehouden hebben/ om die Requesten ouer te gheuen tegen die helige Inquisitie/ en tegen die helighe Placaten. Och ghy Magistraet van Brugghe/ siet ghy nu wel wat wt u lieder goddeloosen raet ghecomen is? want ghy sijt oorsake met uwen goddeloosen raet/ dat die vermaledijde requesten ouergegeuen zijn tegen die helige Inquisitie/ ende tegen die helighe Placaten. ba/ hoort hoe men nu alomme deur geheel Vlaenderen die duuelsche Caluinisterie openbaerlic preect. Ou/ ba/ het blijct emmers nu wel wat groot verdoemelick quaet/ dat ghy ghecorrumpeerde/ ghy versworen/ ghy veretterde/ ghy vuyl stinckende ende verdoruen Let van Brugghe bedreuen of gedaen hebt: mits dien dat ghy

deur uwen boosen raet die drij andere Leden des lants van Vlaenderen/ Ghendt/ Ypren/ ende die vanden Vrijen/ (dewelcke noch tot dier tijt toe seer goet/ gans/ gaue ende onverdoruen gheweest waren) opgeroeyt/ aengehitst/ aengetitst hebt/ tegens die helighe Inquisitie/ ende tegens die helighe Placaten. Ende dat niewers anders omme/ dan wt een wrake/ wt een haet/ wt een heck/ wt neck/ ende wt een eygen particuliere inuidie of viantschap/ die ghy Magistraetken van Brugge opgesogen of ingheswolgen hadt tegen dien helighen Inquisiteur/ dien heligen man. Maer en beyd/ Gods rechtverdige oordeel sal ooc noch wrake tegens u lieden nemen met die eewighe maledictie of verdoemenisse/ deur dat eewige helsche vier. Wee u/ Wee u. Tfy ghy Magistraten/ dat ghy u lieden aldus tegens Godt/ tegens onsen helighen Vader de Paus/ tegens ons moeder de helige Kercke/ tegens ons Catholick Kersten ghelooue ende religie/ ende tegens die helige Placaten stelt: Nu wel/ ten sal niet ongewroken blijuen/ dat versekere ic u lieder: het sal u hier te etter ende te bloede wt sweren/ ende ghy en sult dies hier naermaels niet te min in peck/ terre/ ende sulphur branden/ dat ghy so sult.

Den .24. Junij leyde B. Cornelis noch een veerseken vanden eersten Psalm wt/ te wetene: Maer de ghene diens lust ende ghenoechte in die gheboden of wet des Heeren is, die sal

zijn gheboden ouerdencken dach ende nacht. Ba/ goeliens/ seyde B. Cornelis/ hebdy wel hooren segghen/ hoe de Guesen ende de Guesinnen Gods wet of gheboden ghedencken dach ende nacht? Ou/ ba/ nu en ben ick in dese nachtvergaderingen ende nachtdeuotien niet met allen meer verwondert. Ba/ goeliens/ siet wat datter doch af gecommen is van dese nachtpredicatien: ba/ die ionghe dochters/ #ionckwijfs/ of maerten/ ende ander maechdekins/ diemen aldus heeft by nachten laten loopen hooren de Caluinisten preken/ ba/ den meesten deel gaen alreede met groote buycken: ia/ ia/ ist nu niet wel ghepreect/ dat mijn dochterkens nu met den buyck vol beenderen/ of vol ionghe Guesekins of Guesinnekins te huys commen: ba/ tfy vuyle mocken/ tfy heete teuen: ba/ ist seker daeromme dat ghy soo gheerne ter predicatien loopt onder die Caluinisten? ia/ ba so en gheuet my gheen wonder/ isser dat te halen.

Den .29. Junij/ naer dat b. Cornelis synen theem wt den eersten Psalm voleyndet hadde/ #seyde hy: Ba/ so siet/ het sal nu ouer al teenigaer wt bersten: ba/ daer is nu in dien helschen poel van Antwerpen ooc de duuel met zijn moeder wt gelaten om buyten te loopen preken met dusenden: ba/ so vrij als gesellen: ba/ dit zijn Caluinisten: ou/ ia waer om niet? ba/ waerom souden sijt doch laten? want de Placaten zijn opgheschorst/ ende de Inquisitie

is afgestelt/ ende de Moderatie en wilt niemant aenveerden: ba/ ia dat meer is/ sij zijn alle drij aen een galge gehangen/ ia/ sij vagen nu heur schijtgat wel eens aent Placaet/ aen de Inquisitie/ ende aen de Moderatie. Iesus/ ba God behoede ons: ba/ ic sien nu wel dit preken sal moeten ouer al gaen/ het sal alomme in roeren ende in troubbel gestelt moeten zijn/ of ten soude anders gheen volmaecte Gueserie wesen: ba/ het waer groot iammer datter yewers een stat in dese Nederlanden ongheguest bleue/ neen/ het moet alomme Viue le Gues zijn: maer en beyd/ en beyd/ laetse heurlieder vrij alomme openbaer ende bekent maken: ba/ dan sullen sij varen gelijck ick daer in mynen theem wt den Psalm Dauids geseyt hebbe/ te weten/ dat die Goddeloose sullen verstuyuen ghelijck het stof/ ende het caf voor de wint gedreuen wert: ist met gheen Inquisitie/ noch Placaten/ noch Moderatie/ so salt deur Gods hant geschieden/ diese alle plagen/ schenden/ ende bryselen sal/ hier op deser eerden/ ende hier naermaels met het eeuwighe helsche vier: laetse dan nu vrij preken datse bersten/ vermaledijde Caluinisten/ of Guesen/ als sij zijn.

Den .2. dach Julij/ als b. Cornelis het leste veerseken vanden eersten Psalm wt leyde/ te weten: Den wech der Goddeloosen sal vergaen, ende niet moghen ghedueren. so seyde hy: Ba/ ick soude dese goddeloose rabbauwen/

dese nieuwe haechpredicanten wel eens willen sien ende spreken/ eer datse wederom in heurlieder nest gedreuen werden/ daerse eerlanck wederom sullen moeten incruypen: ba/ mocht icker doch eens by gheraken/ ick versekere u/ dat ickse so te keer soude gaen/ ia/ ick soudese so schandelicke/ so smaddelicke/ #en so vileynlicke ouergaen/ datse heurlieder in heur eersgat schamen souden: ba/ ick en soude byloo gheen schrifture allegeren/ noch by bringen: ba/ het souder al bouen schrifture gaen: want ick verstae/ indien dat mense met schrifture wilt wederstaen/ so heeftmen se eerst recht op synen hals: want sij en soecken anders niet dan dat wij schrifture souden roeren/ om datse ons wtsinnnich rasende dul souden maken/ mits datse de schriftuere op heur duymken weten te drayen/ te wenden/ ende te keeren/ naer heur valsche opinien/ also sij selfs willen. Daerom zijnse my te sot/ diese met schriftuere meenen te verwinnen. Ba/ neen/ al veel beter heurlieder wel leelick te verwijten datse Schoelappers/ Weuers/ volders/ fylten/ schudden/ blijters/ deuchnieten/ ende snoo arge boose meutemakers/ ende quade valsche sedicieuse rabbauwen zijn. Ba/ ick soudese terstont vragen/ wat myraclen of wondere teeckenen datse consten doen/ daer by datse betoochden datse van Godt gesonden waren/ om een nieu ghelooue te preken: ba/ ick soudese verwijten dat heurlieder myraclen

zijn/ van ionge maechdekens hoerkens te maken en van gehuwede vrouwen ouerspeligen te maken: ba/ hier mede soude ickse te keer gaen/ ende my wel cloeckelick houden: neen/ ick en soude my (al segge icket seluen) mijn pottagie of mijn caes en broot niet laten nemen/ want daer ben ic mans genoech toe/ ick meen metter tongen/ so ghy hoort/ ba/ ick en wil byloo niet vechten. Want daer #mede soude ick varen ghelijck mijn Heer de Procureur Generael eergister buyten Gent geuaren is: eylacen/ de goede man wilde daer die Guesen predicatie met gewelde verstooren ende destrueren/ die daer nu oock begonnen is/ Godt sijts gheclaecht: maer die ketters/ of baerlicke duuels/ hadden heurlieden soo vreesselick met steenen ende met cluten te werpen/ dat hijt met alle de Baillius en Meyers of Drossarden (die hem met heurlieder dienaers te hulpen ghecomen waren) verloopen moste. Maer/ goeliens/ ou/ ba/ is dat niet een groote schande/ en cleenicheyt voor so machtigen Coninck van Spanien/ dat zijn Officiers moeten vluchten/ ende de hielen toogen voor sulcke armen cannaille/ rapalie/ huttegetut/ rijfken rafken/ haxken paxken/ en sulcke beroyde pouere iacht en gespuys? ba/ siet doch wat een maledictie dat die bescheten requesten ouer dese Catholijcke Nederlanden gebrocht hebben. Ba/ Iesus/ wie soude doch oyt eens gelooft oft ghemeent hebben/ dat noch sulcken

farce in dese Catholicke landen geschien soude? ba/ ghedinckt dat icket geseyt hebbe/ dit spel en is noch niet ghedaen: het sal noch een wonderlick eynde nemen/ en wij mochtender noch wel al gelijck ons hooft om crauwen/ dat wij soo mochten/ want ick duchte datse ons noch naerder commen sullen.

Den 7. dach Julij was b. Cornelis noch besich met het leste verseken inden eersten Psalm Dauids wt te leggen/ te weten: Den wech der Goddeloosen sal vergaen, en niet mogen gedueren. want dese wtlegghinge sleepte hy wat lange/ om met veel exempelen te betooghen/ dat alle heresien of secten voortijts vergaen zijn/ ende niet en hebben mogen ghedueren. In dit sermoon seyde b. Cornelis: Ba/ nu hebben dese vermaledijde Caluinisten oock te Tielt/ te Haeltere/ ende te Eeckeloo #ghepreect: ba/ God behoede ons en zijn gebenedijde Moeder: ou/ ba/ dese landen zijn vol van dese verdoemde ketters. Iesus/ in wat een maledictie zijn de helige Catholicke Nederlanden nu gherocht: ba/ goeliens/ ou/ ick wiste wel datse ons noch al naerder souden commen: ba/ ick setter mynen hals onder datse ons noch hier te Brugge voor onse poorten sullen commen preken/ wilmen hier anders niet in voorsien/ noch toe doen. Ba/ het is emmers int Bisschopdom van Brugghe/ en maer vijf mylen van hier. Ia/ lieue Heer/ Iesus Maria/ dat hier anders niet teghens

gedaen en wert. Ou/ ba/ wij zijn alle ghelijck betoouert/ also waer als God. Kie/ Pater Corneli/ segghen de sommighe/ sij en doen nieuwers doch gheen quaet: sij en preken maer. Ia/ ist waer? ba/ dat en is gheen quaet gedaen/ en ist oock? ba/ datse alomme alle de landen deur heurlieder vermaledijde ketterien ende duuels gheloof leeren ende verbreeden/ ende tvolc met hondert dusent milioenen in de eeuwige verdoemenisse leyden: ou/ dat en is noch al gheen quaet ghedaen met u lieder/ ba/ en ist oock? ba/ een stront in u kinnebacken: ba/ wat segdy my hier af? Ia/ dat en soude gheen quaet ghedaen zijn? ba/ ten is ws moyers hemde: ba/ loopt en beschijt u. ba/ siet doch hier eens. ba/ neen/ en beyd/ en beyd: ghy sult corts wel wat anders # hooren en sien. Ou/ daer sal een Placaet teghen dese verdoemde Caluinisten wt commen: ba/ ghy sult wel hooren oft de Coninck alsoo verstaet/ datse gheen quaet en doen: ba/ heurlieder Ministers of Predicanten zijn al ghecondamneert of veroordeelt gehangen/ ende metter coorde of strop verwurcht te werden aen een galge: ende de ghene die eenen can vanghen/ of in handen van Iustitie leueren/ sal ses hondert gulden hebben/ ende alle de ghene die dese duuelsche nieuwe predicatien aldus loopen hooren/ die sullen al wt ghegheesselt ende wt gebannen werden: verstady dat wel? ba/ wat dunct u dan

noch/ datse gheen quaet en doen? ba/ waer vintmen ter werelt argher/ snooder/ of booser ketters/ dan dese vervloecte Caluinisten? het zijn al sacramentarisen. ba/ daeromme swijcht ghy lieder/ en hout u backhuys/ en beschijt u/ want ghy en weet niet wat ghy al clapt en snapt. ba so siet.

Den .13. Iulij wert te Brugghe het Placaet daer b. Cornelis int voorgaende sermoon mentie van maect/ ghepubliceert: daerom seyde # b. Cornelis den .14. dach Iulij in zijn sermoon: Ba/ wiste ick niet wel dattet met dese vermaledijde Caluinisten niet lang ghedueren en soude? ba/ goeliens/ wat segt ghy nu van dat Placaet datter ghister teghen dese rabbauwen dese Ministers of haechpredicanten ende tegen dese betoouerde Caluinisten ghepubliceert is? Te recht heeft de Conincklicke Propheet Dauid int leste van zijn eerste Psalm van heurlieder gheprophetiert/ te weten: Den wech der Goddeloosen sal vergaen, en niet mogen geduren. Daerom/ goeliens/ hebbe ick op dit veerseken wat langhe blijuen staen: want dat is al den troost ende hope die wij Catholycken hebben/ als dat wij dese dullicheyt/ foule/ ende raserie noch al deurcommen sullen/ gelijck de Catholijcken in de tijt vande boose Ketters die Arrianen/ (daer dese arghe snoo Caluinisten rechts by te ghelijcken zijn) oock int leste noch alle die tyrannie/ wreetheyt/ ende afgrijselickheit/ deur

quamen. Hier naer ghinc hy die historie der Caluinisten vergelijcken met die historie der Arrianen/ ende verhaelde al int langhe wt een boecxken (dat hy seyde ghelesen te hebben) van de Kercken destructie of destrueringe in Vranckrijcke deur de Caluinisten gheschiet: daer hy veel gruwelickheyt/ tyrannie/ wreetheyt/ en afgryselickheyt onder menghelde/ die wonderlick inder liens ooren luyden: want het was al hoe die Hugenosen de Priesters/ Papen/ Monicken/ Nonnen en Baghijnen/ met scruemelicke/ yselicke tormenten gemartyriseert/ en ter doot ghebrocht hadden. Ende om te betoogen (seyde hy) dat sulcke tyrannie van de Ketters tegen de Catholijcke niet nieus en is/ sal ick u lieder verhalen hoe tyrannichlick dat die Arrianen de Catholijcken voortijts in Alexandrien gemartyriseert hebben. Naer dat hy sulcx verhaelt hadde/ seyde hy/ gelijck die secte der Arrianen dan geheel Kerstenrijc tot heurlieder ketterie gebrocht hadden/ wtghenomen dien heligen Athanasium/ Bisschop van Alexandrien/ ende noch een oft twee Bisschoppen/ ende nochtans wel geheel en teenegaer in die tijt wtgeroeyt is geworden: also sal oock dese vermaledijde Caluinische ketterie in onsen bedroefden onsalighen tijt wel gansschelick in den gronde met die wortele wtgeroeyt connen werden/ datse soo sal. Want onsen Coninck en wilt niet eens van eenige Moderatie op de Placaten

hooren spreken: hij wilt plat wt dat zijns vaders #Keyser Caroli Quinti Placaten tegen de Ketters ghemaect/ ende die hij naer zijns vaders doot selue oock geconfirmeert heeft/ in cracht ende in wesen blijuen sullen/ ende dat mense wel stranghelick en riguerlick onderhouden sal onghemoderiert/ want daer en is gheen moderieren aen. Ba/ ick kacke in de Moderatie/ ick schijte inde Moderatie: ba/ ick vaghe mijn poorte aende Moderatie/ ia/ mijn vuyl bescheten eersgat vaghe ick wel eens aende Moderatie/ ba soo siet: al deur wech aen een galge met dese vervloecte Caluinisten/ en met heurlieder verdoemde haechpredicanten: ba/ hangh op/ hangh op al: ba/ dit Placaet en is noch niet dan te veel seer ghemoderiert: ou/ men plochtse al leuende aen eenen staeck te verbernen/ ba nu en ist maer te hanghen: ou/ ba/ wij Catholijcken bederuent al met onse goetheyt/ met onse compassie/ met onse misericordie/ ende slackicheyt/ dat wij soo doen.

Den .21. Iulij beghonst B. Cornelis het eerste deel vanden tweeden Psalm Dauids voor zijn teem wt te leggen/ te wetene: VVaeromme grimmen ende rasen de Heydenen aldus, ende wat port den volcke te spreken alsulcke onnutte murmuratien? Die Coningen der aerden ende de Princen werden oproerich, ende die Guberneurs maken met malcanderen een verbont, om te strijden tegen den Heere, ende sijnengesalfden.

#Och/ goeliens/ goeliens/ seyde b. Cornelis/ hoort doch hoe merckelick dese Prophetie Dauids accordiert op dese gruwelicke onnutte murmuratien der Guesen/ of Caluinisten/ ende op dese vreesselicke gheruchten ende nieumaren diemen nu van alle canten hoort. B. Cornelis stack of hief beede armen om hooge tierende: Broul/ ba/ ha ha ha ha/ nu zijnse al omme en tom inde wapenen: want nu het placaet vanden derden Iulij tegen de duuelsche Ministers of haechpredicanten alomme gepubliciert is/ ba/ nu nemen de Caluinisten alomme daer sij preken de wapenen aen om heurlieder Predicanten met ghewelde/ met cracht en macht te beschermen. Hoort hoe sij Tantwerpen nu telcken naer de predicatie ses of seuen hondert pistoletten af schieten/ dierghelijcken oock te Ghent/ te Yperen/ te Oudenaerden/ te Doornick/ teValenchien/ ende al om en tom. ba/ Iesus/ sij quamen te vooren oock wel ghestockt en ghestaeft ter predicatien/ maer het gaet doch nu te veel bijster ouer hoop. Ou/ en bey/ salmense dus al laten gheworden/ ende al laten doen datse willen? Ba/ ghij Catholijcken/ wat seghter ghijlieder doch nu toe? Maer goeliens/ hier is nu noch wel een ander wonder te hooren: ba/ de Herdoopers/ die daer in Zeelant ooc sommighe openbare predicatien ghepreect hebben/ ba/ nu sij sien datmender niet toe en doet/ nu beghinnense ghinder in Westvlaenderen

oock openbaerlick te preken met groote vervaerlicke hoopen. Iesus/ Iesus/ Iesus/ wat een maledictie hebben dese vervloecte/ #bescheten/ luysige requesten tegen de helige Inquisitie en Placaten/ ouer dese Nederlanden gebrocht. Ba/ en daer buyten Antwerpen opt Kiel/ en daer te Breda in Brabant/ en hier in Vlaenderen te Honscoten beghinnen de Lutherianen of Martinisten of Confessionisten nu oock openbaerlick te preken. Ou/ ba/ het comt nu aen alle canten al teffens en teenigaer of teenimael wt: ba/ het ontdect hem nu al datter tot nu toe in een hol ghedoken heeft ghelegen. Ia/ wat dusent duuelen souder doch noch connen wt gecomen? ba so siet. ba splijt het helige Kersten Catholijcke ghelooue in hondert dusent sticken/ en rupter elc een deel af: ba dau: ou/ en heb ic niet wel gheseyt/ datter dit al af comen soude? ben ic noch al een meutmakerken ende een leughenaerken? ba/ en ist noch al wel gherequest? ist noch al wel geliberteyt? ba/ daer sou de baerlicke duuel vander hellen met spelen. Daer wast te roepen met luyder kelen: Waeromme grimmen en rasen dese heydenen/ dese goddeloose Guesen/ dese verdoemde Caluinisten/ dese wreede tyrannige Hugenosen aldus? Waeromme rasen en murmureren dese vermaledijde Herdoopers aldus? waeromme rasen dese vervloecte Lutherianen of Martinisten of Confessionisten aldus? Daer ghinck hij

met sijnen theem wt te legghen voort. Dierghelijcke dede hij oock tsachternoens op het selfde veerseken: Waeromme rasen de Heydenen aldus?

Den .22. dach Iulij was B. Cornelis theem wederom: Waeromme grimmen en rasen de Heydenen aldus? ende wat port den volcke te spreken alsulcke onnutte murmuratien? Ba/ goeliens/ seyde hij/ ick heb u ghistere staen seggen/ dat de Herdoopers hier in Vlaenderen oock beghinnen openbaerlick te preken: ou/ ba/ dat en is noch niet ghenoech: ba/ daer schuylt noch al wat wonderlickers: ba/ wij en hebbent noch niet al. nu/ daer is ghisterauont een goet vrient #bij mij geweest/ die mij heeft commen seggen/ dat de Adamyten/ en noch een seer wonderlicke secten die men heet het Huysder liefden/ ooc alomme int heymelick beghinnen te preken. Ba/ nu is doch de duuel met sij moier eerst te recht wt gelaten: ba/ ou/ en souder noch wel yet meer connen of mogen wt gecommen/ meer dan wij nu hebben? ba/ daer soude meer dan eenen duuel met spelen/ Ia lieue Heere/ en men seyt dat van dese twee secten gansch Hollant/ Vrieslant/ en Ghelderlant vol af is/ ende datter in Brabant/ in Zeelant/ en hier in Vlaenderen niet luttel en zijn. Daer verfyde hij die Magistraten/ mits ter sijden in sijnen predickstoel neffens hem wtspughende/ fy/ aie/ fy Magistraten/ fy Staten van Vlaenderen/ fy u ghij vier Leden van Vlaenderen

dat ghij so vindicatijf en so wraecghierich geweest sijt tegen dien heligen Inquisiteur/ dien heligen man/ die maer altemits een quaet vuyl stinckende verdoruen let van het lichaem dede af snijden/ op dat het gansche lichaem niet en soude bederuen. Maer siet/ waer toe dat ghijt nu ghebrocht hebt/ met u vuyl bescheten requesten tegen de helige Inquisitie/ en tegen die helighe Placaten: ba/ nu hebdy dese goede Catholijcke Nederlanden in dusent secten bedeelt. Ba/ siet en hoort/ hoe sij daer buyten Antwerpen/ dat groote Babelonien/ (daer alle het arch boos refuys/ ende alle het snoo quaet gebroytsel vander werelt tsamen loopt) nu staen en preken/ leeren/ roepen/ tieren/ schreermen */ ende gebaren al tegen malcanderen. Hier staet een vermaledijde Caluinist of Sacramentarius/ daer staet een verdoemden Lutheriaen of Martinist of Confessionist/ ghinswaert staet een vervloeckten Herdooper/ daerwaert staet een duuelschen Libertijn: ende elc roept/ tiert/ schreemt en gebaert om het seerste/ elck wilt het sijne voor tbeste houden en verantwoorden.

Den eenen seyt/ dattet warachtick vleesch en bloet Christi #int Sacrament des outaers niet en is: ia/ hij seght wel stoutelick plat wt/ dattet maer inckel slecht broot ende ghemeenen wijn en is/ of dattet maer ijdele teeckenen zijn/ die niet met allen te beschieten en hebben: ende datter maer twee Sacramenten en zijn: ende dat ons

lief vrouwe Maria de moeder Godts niet altijt maecht ghebleuen en is/ maer datse noch al meer kinderen gehadt heeft van Ioseph: ou/ ba/ ia en hij seght wel datse noch kinder gehadt heeft van andere diuersche mans. Den anderen seght/ datter gheen Vagheuier en is/ en dat wij van monde ten hemel varen/ en dat wij maer alleenlick en behoeuen te geloouen/ sonder eenige goede wercken te doen/ wanttet Christus al voldaen heeft. Dander seght/ datmen de kinderen niet en behoort te doopen/ ende datmen de liens al moet herdoopen die in de Roomsche Catholijcke kercke gedoopt zijn/ ende dat Christus gheen warachtich mensch gheweest en is/ ende dat alle de vrouwen ende tgoet al ghemeen behooren te zijn. Dander seght/ datter gheen Godt en is/ noch datter geen verrijsenisse des vleesch en is/ noch datter geen verdoemenisse/ noch gheen eewich leuen naer dit leuen en is. dit wert daer buyten Antwerpen al openbaerlic ghepreect. Maer int heymelic werden daer en elders noch al gruwelicker of afgrijselicker predicatien ghedaen/ vande Adamyten/ Dauid Ioristen ende vande ghene die heurlieder seluen vant Huys der liefden heeten. Deen seght/ datmen al onbeschaemdelic moeder naect behoort te gaen/ ghelijck Adam en Eua voor den val deden. Dander seght/ dat Christus niet Godt seluen gheweest en is. Dander seght/ dat de vader met zijn dochter/

de moeder met haren sone/ en de broeder met zijn suster al vrij sonder eenighe conscientie conuerseren mach. Ba/ goeliens/ ou/ ba/ wat dunct u hier af? ba/ en zijn dit gheen raserien/ murmuratien/ blasphemien ende strijdingen tegen Godt de Heere ende sijnen ghesalfden Christus? ba/ so en weet ic niet/ noch en verstae niet/ wat de Propheet Dauid met dese Prophetie int beghinsel van sijnen tweeden Psalm ghemeent heeft. ba fy/ aye/ fy fy fy.

Den .25. dach Iulij leyde B. Cornelis het veerseken wt: Die Coningen der aerden ende de Princen werden oproerich, ende die Guberneurs maken met malcandereneen verbont om te strijden teghen den Heere ende synen ghesalfden. Goeliens/ seyde B. Cornelis/ ghij moet verstaen dat onder desen tijtel van Coningen ende Princen ooc begrepen zijn Hertogen/ Grauen/ Heeren/ Guberneurs/ Magistraten/ en alle de ghene die Landen/ Steden/ en Nacien van volck regieren. Daeromme siet dan hoe merckelick dat de Propheet Dauid van dese bedroefde onsalige tijt gheprophetiert heeft: want zijn nu niet alle Coningen/ Hertogen/ #Princen/ Grauen/ en Heeren/ oproerich? En maken een verbont om te strijden tegen Godt en synen sone: wtgenomen de Coningen/ Hertogen/ Princen/ Grauen/ en Heeren in Spanien en Italien? Ou/ schijnet niet of sij tsamen eenen raet ghesloten/ ende een verbont gemaect hebben/ om het Kersten Catholick

ghelooue met die helige Catholycke religie gans en teenigaer te nieten te doen/ op dat de eere Gods ende den naem Christi geheel vergheten/ verdonckert/ en wtgheroyet soude werden? Ba/ schijnet niet datse tot malcanderen geseyt hebben: Sa/ ghij Hertoge van Sassen/ ghij Hertoge van Brunswijck/ ghij Hertoge van Lunenburch/ en ghij Hertoge van Meckelburch/ laet ghij in u lieder landen de leeringhe van Luther/ of de Confessie van Augsburch preken: Ick Palsgraue/ ick Lantgraue van Hessen/ en wij Regierders van Zwitserlant/ sullen in onse landen de leeringe van Zwinglius laten preken. Sa/ ghij Hertoge van Wirtenberch/ laet ghij in u lant de leeringe van Brentius preken: Ick Marckgraue van Brandenburch sal in mijn lant de leeringhe van Zwencfelt laten preken. Sa/ ghij Hertoge van Cleuen/ laet ghij in u lant die leeringe van de Adiaphora en van Cassander preken: Ick Hertoge van Pomeren sal in mijn lant de leeringe van Oziander laten preken. Sa/ ghij Coninck van Denemarcken/ ghij Coninck van Schweden ende ghij Coninck van Polen/ laet ghij in u lieder landen de leeringhe van Seruetus of van de Trinitarij preken: Ick Coninck van Vranckrijck/ ick Coninghinne van Engelant en wij Guberneurs van Schotlant/ wij sullen in onse landen laten preken de Caluinisten of Sacramentarisen. Sa/ ghij Grauen van ouer Emden

of van Oostvrieslant/ ende ghij Heeren van Danswijck/ Bremen/ Munster/ Westphalen/ Campen/ Deuenter/ en Swolle/ laet ghij in u lieder landen en steden de leeringhe der Herdoopers preken: Wij Gelderschen/ wij Vriesen/ wij Hollanders/ wij Zeelanders/ wij Vlaminghen/ en wij Brabanders/ sullen int heymelick laten preken die Adamyten/ die Dauid Ioristen/ die vant Huys der liefden/ die Gheestdrijuers/ die Libertinen/ ende alle Gods heymelicke vianden ende zijn bestrijders/ en wtroyers van den name Christi/ synen ghesalfden. Ba/ so siet: Goeliens/ wat dunct u van die wtlegghinge der Psalmen? ba/ laet die haechpredicanten daer buyten Antwerpen/ buyten Ghent/ ende elders/ de Psalmen soo eens wt legghen.

Sachternoens herhaelde b. Cornelis dat veerseken van zijn teem noch eens/ te weten: Die Guberneurs maken met malcanderen een verbont om te strijden tegen den Heere ende sijnen ghesalfden. Och/ goe liens/ dit veerseken moghen wij Catholijcken wel bitterlick beweenen en beschreien: och/ och/ och/ dat sulcx in onse daghen moet volbrocht werden. Nu wel/ goeliens/ al en mogen wij niet veel seggen/ wij en peynsen daeromme niet te min. Het verbont van de Guberneurs van dese Nederlanden teghen mijn eerweerdighe Heere de Cardinael Granuel/ comt ons Catholijcken emmers nu wel suer en bitter op. ba/ dat

moet gheseyt zijn/ daer com af dat wil/ dat #sulcken verbont teghen mijn Heere de Cardinael/ de rechte oorspronckelicke cause is van alle dese farce: Ia/ dat en sal ick plat wt niet verswijghen/ dat alle dese raserien/ dullicheden/ verhoetheden/ nieuwers anders wt ghesproten en zijn/ dan wt dat verbont: van daer comt ons dese Gueserie. Och/ ic hadde terstont den snuf in de neuse: ba/ als ick beghonste te hooren/ dat de Guberneurs een heck ende een neck op mijn Heere de Cardinael hadden en datse Papencruynen en sotscappruynen op heurlieder dienaers mauwen deden bordueren in stede van een Liurey: ba/ doen wiste ick wel dat wij Catholijcken also veych waren als een luys op eeenen cam: ba/ dat is seker/ doen wierden wij vercocht/ en nu werden wij gheleuert. Goeliens/ ick hadde voor my genomen hier af nauwelick te roeren/ of niet veel te seggen/ want sij souden mij de blase ende de galle willen breken: maer nochtans ten baet niet/ het moet wt: den Geest Gods dwinckter mij toe/ ick gevoele wel het wilt noch wtbersten dat mij so langhe inden crop ghelegen heeft. Daer begonst hij te fulmineren/ te donderen ende te blixemen op die Guberneurs/ waer in hij so #lancs so meer verhitte/ ia sulcke abominable/ horrible/ en enorme iniurien op heurlieder wtspughende/ datse ons te odieus zijn te verhalen: want hij sprack wt passien/ wt ghekreitheyt/

ende deur wtsinnicheyt/ niet dan lueghenen en vileyne propoosten/ waer van het leste was: Ba fy/ mijn Heer de Cardinael heeft alleen meer verstants achter in zijn eersgat/ in zijn schijtgat/ dan sij alle ghelijck in heurlieder herssenbecken of hoofden hebben. ba segget mij vrij al naer/ also icket geseyt hebbe/ en loopt daer mede tot S. Truyen/ of te Duffel/ daerse nu vergadert zijn/ ende noch raet houden/ ende noch verbont maken/ om ons gheschoren toppen gans en teenigaer wt te roeyen: want sij en sullen niet rusten/ tot dat sij ons oock verpect hebben/ ghelijckse mijn eerwerdige Heere den Cardinael/ dien heligen man/ so deerlicken wt gesteken en met sulcken versmaetheit bespot en beghect hebben: het was al om dien rooden hont quijt te zijn: ou/ ba/ dat moeste noch wel sijnen eerlicksten tijtel wesen/ eylacen goeden man/ Godt wil hem verblijden daer hij is.

Den .27. dach Iulij quam een roep of geruchte te Brugge onder tvolck/ dat die van Tielt vier of vijf dusent sterck met een predicant op den wech waren/ om by de stat van Brugge te comen prediken/ ende dat den Predicant Meester Ioris Siluanus was/ die van Tielt gheboren is. Hier op vergaderden alle de oude Wethouders der stat van Brugge/ ende hielden raet/ of sij de poorten vander stat wilden gesloten houden/ of niet: maer mits dat andere steden/ daer de Caluinisten predicten/

open ghelaten wierden/ so wert voor tbeste (om alle beroerte te schuwen) gheraden/ datmen een poorte soude open doen. Met dit gheruchte was de gansche stat in roeren/ en tegen den auont lieper veel volcx buyten naer Oelem/ in een dorp ontrent een mijle van der stat/ daermen seyde dat de predicatie geschieden soude: hier deur quam sauons noch den roep datter die van Oudenarden waren met een Minister oft Predicant gheheeten Jodocus. Sanderdaechs/ twelck was eenen Sondach/ den .28. Iulij/ ghinck seer veel volcx wt derwart. De predicatie wiert ghedaen tusschen Brugghe en #Oelem. Hier in was b. Cornelis gruwelick ontstelt en geturbeert/ hem hebbende in zijn sermoon gelijck een dul mensche: ende naer dat hij sijnen theem wt den tweeden Psalm (Sij seggen, laet ons van een breken heurlieder banden, ende van ons worpen heurlieder gareel. geseyt hadde/ riep hy: Ba/ goeliens/ siet en hoort nu of mij den Geest Gods niet ingegeuen en heeft/ dat ic de Psalmen Dauids (die hij soo merckelick van dese tijt gheprophetiert heeft) wt legghen soude. Ou/ segghen dese Guesen/ dese Caluinisten/ dese Lutherianen/ en dese Herdoopers iet *: Laet ons van een breken der Papen en Monicken banden/ ende van ons worpen der Roomsche Kercke Catholijcke Religie/ des Paus gareel/ dat Antichrist pack/ der Papisten iock? Hey/ snoo

verraders/ hey arghe dieuen/ schelmen/ en booswichten/ met u vervloecte Gueserie of Caluinisterie/ met u Lutherie en Herdooperie/ en met alle u andere vermaledijde of verdoemde secten. Men siet nu wel dat ghylieden het Christen gelooue en die Christen religie moe sijt: ba/ siet dese dulle/ rasende/ verwoede Guesen of Caluinisten nu hier buyten eens comen/ om die banden vande Christelicke Religie/ die vander Apostelen tijt tot nu toe gheduert hebben/ met heurlieder duuelsche predicatie te breken en te verscheuren/ ende om het goet Catholyck volck van Brugghe nu oock/ gelijck alle andere/ den Christelijcken breydel wt den monde te nemen/ ende om heurlieder nu oock te leeren het Christelick gareel vanden halse te worpen/ ende tegen God ende synen ghesalfden te rebelleren en te murmureren. Ba/ goeliens/ heb ict niet wel geseyt/ dat ons dese sinneloose Guesen/ dese betoouerde Caluinisten/ noch al naerder commen souden? ba/ wist icket niet wel/ dat dese helsche raserien en dullicheden noch souden moeten ouer al gaen/ of daer en soude gheen ruste zijn? ba/ commen dese wtsinnige beseten Guesen nu hier buyten niet als ongeloouige ende dootgesworen vianden Gods/ om God ende synen gesalfden Christum te blasphemeren ende te bestrijden? ba/ sij en commen noch min noch meer dan gelijck de Ioden onsen Heere Iesum quamen soecken int hofken/ met

bussen/ met spiessen/ met messen/ deghens/ hellebarden/ slachsweerden/ stocken en stauen/ ende met stormhoeyen/ tophuyuen/ backeneelen/ int harnas/ in rinckragen/ pansysers/ en alderley ander belsebuyer gheveerte ende duuels ghetuych. ba/ Godt gheue datse alle vande donder moeten verslagen en vanden blixem en het helsche vier moeten verbrant werden/ of deur de aerde int afgront vander hellen sincken. Ick en wensche sij gheen argher quaet/ dan daer sij seluen begheeren en soecken te wesen/ en daer sij behooren te wesen/ vermaledijde Caluinisten/ als sij zijn/ ba soo siet.

Sachternoens vernieude b. Cornelis den selfden voorseyden theem: Sij seggen, laet ons van een breken heurlieder banden, ende van ons worpenheurlieder gareel seggende: Goeliens wij en mogen van desen theem so lichtelick niet scheeden/ want daer valt seer vele ende wonderlicke schoone wtlegghinge op. Daer riep hij met luyder kelen: Ba/ waer sydy nu ghij Magistraet/ ghij Wethouders van Brugghe? ba/ ghijlieder moet nu oock u deel van desen teem hebben: neen/ ghy en moecht also niet deurslupen: want ghy hebt oock in uwen raet in u Collegie geseyt: Laet ons van een breken die Placaten tegen de sectarisen/ ende van ons worpen der Catholijcke Inquisitie/ dat Spaens gareel/ dat Roomsche ioc/ of die Christelicke banden. Ia/ ist waer? hey

snoo generatie en wraeckghierich gheslachte: ba/ besiet nu seluen wat ghij met u rebellicheyt tegen den Inquisiteur en zijn helige Inquisitie ghemaect hebt: ou/ besiet nu wat datter wt u lieder vermaledijde requesten tegen de helige Placaten volcht: besiet ghijlieder nu seluen/ hoe dat u dese stoute rabbauwen nu voor u lieder neusen commen staen preken die verdoemde Caluinisterie. Ba/ goeliens/ hier is alreede volck inde stat ghecommen die dien haechpredicant daer buyten ghesien hebben: ba/ also waer als God/ dien #rabbaut staet daer en preeckt met de bloote beenen/ en met vuyl beslijcte voeten/ sonder coussens en sonder schoens aen: ba/ siet doch eens/ om dien ienten gesel te hooren preken/ is dit sot volck van Brugge dus bijster wtgeloopen: en om dien ienten gesel en mocht men de statpoorten niet alle gesloten houden/ of anders/ eylacen/ en soude hij gheen Brugsche auditores of toehoorders gehat hebben/ die zijn helige costelicke sermoonen souden gehoort hebben. Ba/ en om dat dien ienten ghesel gherustelick en wel met payse preken soude/ staet den Magistraet aen de poort en kijcken en wachten datter byloo gheen Catholijcken met wapenen of gheweere wt en loopen om die haechpredicatie te verstooren of te turbieren: ou/ en daeromme en macher maer een poorte open staen/ op dat de Catholijcken deur gheen ander poorte wt en trecken/

en smijten mijn Heere den haechpredicant met alle zijn Guesen om verre. Ba/ maer siet doch/ goeliens/ wat hier in dese stat van Brugge nu al te doen is met sulcken luysigen rabbaut/ die daer buyten met de bloote beenen en beslijcte voeten sonder coussens en sonder schoens staet en preect/ bouen dien en heeft hi maer een vuyl quade swarte lijnwate schabbe ouer zijn hemde aen/ daer hem de ellebogen deur steken. Daeromme/ goeliens/ ick hebbe voor seker verstaen/ dat alle dese haechpredicanten/ die aldus achter lande trecken preken/ dattet maer al idioten/ schoelappers/ weuers/ ende andere aerme schamel duuels en zijn/ ia/ ten zijn maer leelicke fylten/ vuyle schudden/ ende inckel verloopen rabbauwen/ deuchnieten/ en buersesnijders/ die maer vanden schoelappers stoel ende vant weefghetauwe op en staen/ ende loopen aldus achter lande preken/ al wat sij quaets ende snoots gepeynsen of versieren connen/ tegen de Papen en Moniken/ teghen de Nonnen en Baghijnen: ba/ ghij Bruggelingen/ besiet dan wien ghij aldus achter tgat naer loopt: ba fy/ adieu honneur: ba/ nu heeft dese Catholijcke stat heur eer en goede fame oock verloren: ba fy/ dat ick desen dach geleeft hebbe/ dat ick sulcx moet hooren en sien: ba/ ick heb mij dese voorleden nacht wel tien mael onder de aerde ghewenscht/ en noch wensche/ dat ick soo doe.

Den eersten dach Augusti vernieude B. Cornelis wederomme den selfden voorseyden teem wt den tweeden Psalm Dauids: Sij seggen, laet ons van een breken heurlieder banden, ende van ons worpen heurlieder gareel. Goeliens/ op dit veerseken moet ick wat langhe blijuen staen/ so ick geseyt hebbe: want hier mede wil ick nu oock alle dese vermaledijde sectarisen eens te keer gaen/ om dat sij seggen: Laet ons van een breken alle die Concilien der Catholijcken/ en van ons worpen heurlieder Canones ende Decreten. Ba/ sie ghy nu wel/ goeliens/ hoe dat alle dese ketters heurlieder nu stellen met preken/ met leeren en met schrijuen tegen die helige oude en nieuwe Concilien/ die doch alle deur den heligen Gheest gheregiert/ gehouden/ ende gesloten zijn geweest. ba/ siet wat een afgrijselicke# boecken datse nu wtgeuen tegen dat weerdige helige Concilie van Trenten. ba/ heeft niet dien vervloecten Carlus Molineus van wegen des Conincx van Vranckrijcke/ die banden van het helige Concilie van Trenten ghemeent van een te breken/ ende het gareel van de Canones ende Decreten vander Fransoisen hals te worpen/ met een vuyl bescheten boecxken/ dat hij in prente wt ghaf/ daer hij met hondert artyclen wilde betooghen/ dat het helighe Concilie van Trenten tegen die costumen ende tegen die liberteyten van de Fransoisen is? Ou/ ba/ hebben niet die

duuelsche Protestanten van Duytslant/ die banden des helighen Concilie van Trenten nu ooc willen van een breken/ met een groot boeck dat sij tegen alle die helige Canones en Decreten hebben in prente laten wt ghaen? Ba/ hebben nu niet noch andere particuliere ketters oock yselicke en vileyne boecken teghen het helighe Concilie van Trenten gheschreuen en wtgegeuen/ namelick dien verdoemden Iohannes Fabritius Montanus/ dien helschen Martinus Kemnitius met zijn vermaledijde Examen Decretorum Concilij Tridentini. en noch veel ander heretijcken/ die ick heurlieder duuelsche namen niet al en weet te noemen? Ba/ goeliens/ het argste of snootste van allen/ en dat mij het meeste spijt/ dat is/ om dat sommige van ons Catholijcken nu oock beghinnen te seggen/ hadde hem #ons helige Vader de Paus onder het Concilie van Trenten willen submitteren/ soo en soude ons moeder de helighe Kercke in dese iammerlicke desolatie niet ghecommen zijn. Ba/ weet ghy wel wat ghy clapt/ ende wat ghij snapt? ou/ ghy spreect heresie/ al sijt ghy noch eens Catholijcken: ba/ hier soude ick wel wtsinnich dul in werden: ba fy/ sijt ghy Catholijcken? Ba/ ghy sijt ws moiers hemde: ba/ alsulckene Vlaemschen Catholijck/ soude wel eenen grooten Spaenschen Lutheriaen zijn/ verstady dat wel? ba/ siet doch hier eens: ou/ ba/ ghy weet seluen wel te segghen/ ons

helighe vader de Paus en ons moeder de helighe Kercke: ba/ sal nu ons moeder bouen onsen vader zijn/ peynse ick? waer staet dat gheschreuen? he/ wel wat seght ghy nu? he. siet hoe staense nu en sien gelijck pissebedden: ba/ nu en derren sij niet eens kicken. Ba/ goeliens/ wat dunct u van die wtlegghinge der Psalmen? ba/ laet sien oft dien haechpredicant/ die en sondage hier buyten by Oelem stondt en preecte/ de Psalmen also soude connen wtlegghen/ ick wedts neen hy.

Sachternoens ghinck B. Cornelis met de #selfde materie voort/ ende wilde met veel argumenten en arguacien betoonen/ dat de Paus als het hooft/ bouen het lichaem der Kercken is/ en dat daer omme het Concilie van Trenten oprechtelick en wettelick is vergadert/ en ghehouden/ en voleyndet gheweest/ deur den helighen Gheest.

Den .4. Augusti vernieude b. Cornelis wederomme den selfden voorseyden theem wt den tweeden Psalm: Sij seggen, laet ons van een breken heurlieder banden, ende van ons worpen heurlieder gareel. Ba/ goeliens/ (seyde b. Cornelis) hoort doch neerstelicken toe/ en besiet hoe merckelick dat de Coninc Dauid in dit veerseken van dese verdoemde Caluinisten geprophetiert heeft/ de welcke seggen: Sa/ wij Caluinisten/ laet ons van een breken de banden der Catholijcken van heurlieder seuen Sacramenten/ ende laet ons seggen/ datter

maer twee Sacramenten en zijn/ namelick/ #den Doop/ ende het Nachtmael: so is den bant des huwelicx ontbonden of ontknocht/ soo mogen wij elc ons wijf/ dat wij nu hebben/ verwisselen of vermanghelen tegen een andere/ om ons te vernieuwen: ia/ of wij mogen wel vrij stoutelick also veel wijfs nemen als ons belieft/ of also vele als wij machtich zijn te onderhouden/ ghelijck de Turcken doen: Ia/ laet ons het goet al ghemeen maken/ soo sal de een also veel macht hebben als dander. Ba/ hier mede zijn wij Caluinisten ooc verlost van dat gareel/ het sacrament der Biechte/ en Absolutie/ en Penitentie/ so mogen wij leuen in alle wellusticheyt ende wulpscheyt/ sonder onse heymelicke sonden te openbaren/ en sonder van onse openbare sonden berou te hebben/ en boete of penitentie te doen/ sonder te bidden/ te vasten/ en vleesch te deruen. Ba/ hier mede zijn wij Caluinisten ooc quijt het sacrament vant Priesterdom/ so en hebben wij met het straffen onser sonden van dese Papen/ dese Monicken/ ende van dese geschoren toppen niet te doen/ die ons aldus willen berispen en onderwijsen/ om de sonden te laten. Ba/ hier mede zijn wij Caluinisten ooc ongequelt in ons dootbedde met het sacrament des Oliens/ so en hebben wij dan van gheenen Godt/ van gheenen Christus/ van gheen Heligen noch Sancten/ van gheen vaghevier noch helle te hooren. Ba/

hier mede zijn wij Caluinisten oock ontlast van dat sacrament des Formsels/ of der Confirmatie/ so en behoeuen wij gheen gelooue te belijden. Ba/ en al ist dat wij Caluinisten noch schijnen twee sacramenten te houden/ ba/ laet ons segghen dat het sacrament des Nachtmaels (dwelck die Catholicken die Papisten het Sacrament des outaers heeten) maer slecht inckel broot en is/ ia gelijck gemeen huysbacken broot/ so mogen wij dat sonder reuerentie ende sonder veel voeren te maken/ ontfangen/ of nutten: ia laet ons dat gareel vanden hals worpen/ so zijn wij gheheel liber en vrij. Ende aengaende den Doop (dwelcken die Catholijcken of Papisten het Sacrament des Doopsels heeten) ba/ laet ons Caluinisten dien doen sonder te besigen water/ ende sonder sout/ sonder smout/ sonder speecksel/ sonder belesinghe/ sonder keersse/ sonder huyue/ en sonder cruycen/ of segheningen/ ende laet ons seggen dat der Catholijcken Doopsel al superstitie en toouerie is/ so zijn wij heurlieder gareel gansch teenemael vanden halse quijt. Ba so siet/ dat is de Psalmen wt geleyt: sij en sullense daer buyten in die haechpredicatien also niet wtleggen/ dat versekere ick u/ dat ick so doen.

Sachternoens bleef b. Cornelis noch op den voorseyden theem staende/ ende als hi dien wederom vernieuwet hadde/ seyde hy: Ba/ daer zijn sommige liens verwondert dat ick

#heden ghepreect hebbe/ dat dese verdoemde Caluinisten/ dese Sacramentenschenders/ de kinderen sonder water doopen/ en vraghen my: Wel Pater Corneli/ hoe gaet dat doch toe? hoe can dat doch moghelijck wesen/ of doenlick zijn? Ou/ ba/ en weet ghylieder dat noch niet? ba/ sij hebben daer een canne of een pot met water/ daer houdt den haechpredicant het kint ouer en preutelt of pratelt wat binnens monts/ dat niemant en verstaet: ic peynse dat hy daer mede eenen Guesen duuel int kint besweert: ba/ het ghene dat ick preke is warachtich/ want ick ben daer seer wel af versekert van treffelicke eerwerdighe liens/ en van goede geloofweerdige Catholicke persoonen/ diet my al commen segghen: ba/ ic hebbe alomme mijn vriendekens diet my al aen bringen: ba/ daer gheschiet niet ten comt my al ter ooren. Dese vriendekens/ die B. Cornelis dus alle dingen aen brochten/ waren de sommige martwijfs/ of warmmoeswijfs/ die op den mart voorstaen met alderhande groenicheyt/ als rapen/ wortels/ caroten/ cauwels/ en warmmoes: die quamen hem telcken loopen seggen alle de straetmaren die sij inde geheele weke op de mart ghehoort hadden. De sommige vriendekens waren oude leechgaende mannekens/ die brochten hem alle de de nieumaren die sij op de clapbancke hadden hooren seggen. De sommige vriendekens waren oude vroukens en deuotarigen/

die quamen hem al seggen datse by den spinrocke gehoort hadden. Onder allen wasser oock een half sinneloosen Parochiepape/ genaemt Adriaen Smout/ daer yegelick den sot en spot met hielde/ so datter veel waren/ die hem eenige cluchten of beuselinghen te verstaen gauen wt ghenoechten/ of om hem te quellen en te terghen/ twelc oock sommighe schalcken deden/ om dat sij wel wisten dat hy alle dingen die hy hoorde segghen aen B. Cornelis liep ouerdragen. Hier wt maeckte b. Cornelis zijn sermoonen/ waer deur alle dese voorgaende en naervolgende luysige vileyne leughenen en versierde beuselingen/ een oorspronck hadden/ daer b. Cornelis in synen predicstoel met besich stonde.

Den .7. dach Augusti quam binnen de stat van Brugge een straetmare/ hoe dat de Caluinisten van Ghendt ghereetschap maecten om voor de poorten van Brugghe te comen predicken twee dagen lanck met vier Predicanten/ ende dat die heyrcrachte/ of die schare/ wel tsestich duysent gewapende mans soude sterck zijn. Dit geruchte maecte een groote veruaertheyt en verbaestheyt in de Catholijcken van Brugghe. Sommige Religieusinnen die buyten in Cloosters woonen/ quamen sanderdaechs wt vreese met heurlieder goet in de stadt: hier deur wert die beroerte onder tvolck so lancx so meerder.

Den .9. Augusti/ twelcke was op eenen

urijdach/ dede den Magistraet wederomme vergaderen die oude Wethouders/ om heurlieder tsamen te beraden/ of sij die twee dagen der statpoorten gesloten wilden houden/ of niet. Hier op ordinierden sij/ datmen twee poorten soude open stellen; de eene/ genaemt de Cruyspoorte/ daer het volck wt ende in soude ter predicatien gaen/ ende die ander/ daermen #deur naer Sluys of naer de Zee reyst: ende datmen sauens gheen vremde Caluinisten binnen de stat en soude laten commen/ ende datmen de ghene/ die by daghe begheerde inde stat te commen/ de wapenen aen de poorte af doen stellen soude/ tot datse weder wt quamen. Tegen den auent/ als den roep inde stat quam/ dat de Caluinisten of de Guesen van Ghendt te Seuecoten/ te Male/ en int dorp van S. Michiel waren/ liep er veel volcx wt om het regiment te sien: die brochten de tijdinge datter die Guesen van Eekeloo by waren/ de sommighe seyden/ datter in alles maer tien dusent waren/ de sommige seyden maer acht dusent/ ende datse daer den meesten deel onder den blauwen hemel moesten liggen. Sanderdaechs smorgens/ twelc was op S. Laurentius dach/ ghinc een groote menichte van volcke wt de stat te Seuecoten/ seer na by de stat/ aldaer de predicatien gebeuren souden: maer eer datmen daer noch begonst te predicken/ quamen seer veel van vremde Caluinisten inde stat en songen op den Mart en op

den Burcht Psalmen/ daer het volck wonderlick naer toe hoorde. Ontrent de neghen uren beghonsten twee Predicanten te prediken (waer van den eenen genaemt was Carpentier) geduerende totten elf uren.

B. Cornelis en hadde smorgens in zijn sermoon niet een quaet woort van de Caluinisten gheseyt/ so datmen merckelick sach dat hy veruaert/ bevreest/ en beangst was: want hy leyde synen teem/ die so dickmaels is verhaelt/ nu op de Heydenen wt: voorts en dede hy niet dan iammeren ende claghen met een droeuich aensichte/ en met seer deirlicke woorden/ seggende: Och ghy goede Catholijcken/ het sal nu vulcken met ons ghedaen zijn/ ick sien nu wel/ wij en sullent niet lange mogen houden: ba/ ic sien nu wel/ dat wij noch onse #Sermoonen/ onse Misse/ onse Ceremonien of onse Religie/ en alle onse Godsdiensten/ int heymelick/ in kelders/ in vouten/ in holen/ in speloncken en in cripten sullen moeten doen/ gelijck die eerste Christenen deden/ die onder de Ioden en onder de Heydenen woonden: want wilt het volck aldus met veel dusenden wt loopen om de Ministers of Predicanten der Caluinisten te hooren/ so sal ick mijn hooft hier wel te vergheefs staen breken: en wat noot is my dies? ba/ het is my nu leet en berauwen/ dat ick my oyt tot preken begheuen hebbe: want ick sien wel/ ghylieder sult noch al willen naer den nieuwen snuf loopen.

Sachternoens predickten buyten de stat te Seuecoten twee andere Ministers/ waer af den eenen Hermannus ende den anderen Doctor Marmy ghenaemt waren.

B. Cornelis was sachternoens in zijn sermoon wat beter ghemoett/ en wat meer verstoutt/ ende naer dat hy synen theem (die dickmaels verhaelt is) wederom op de Heydenen wtgheleyt hadde/ seyde hy: Ba/ schijten eens: siet doch eens waer voor dat wij dus vervaert zijn/ en waer af wij ons seluen aldusdanige vreese aengheiaecht hebben: ba/ men heeft hier commen loopen: ba/ b. Cornelis/ houdt u doch koelkens/ want de Guesen zijn daer buyten wel tsestich dusent sterck: ba/ en alst al om comt/ datmen den hoop wel ouersien en bemerct heeft/ soo en zijnse nauwelick vijf dusent sterck. ou/ ist anders niet? ba/ dat ghy Catholijcken wildet/ ghy soudse lichtelick van daer drijuen en wech iaghen: #want het en is maer eenen hoop schudden/ fylten/ en rabbauwen: die hier dese Catholijcke stat aldus commen geheel in roeren en in troubel stellen: ba/ siet hoe stoutelick en hoe onbeschaemdelic datse hier inde stat opde volle Mart en opden heurlieder vervalste Psalmen commen singen: ba/ ou/ en is dat niet een stoute onbevreesde generatie/ ende een onversaecht gebroeytsel? Ba/ en daerenbouen al met Guese schuetelkens en flaskens aen heurlieder hoeyen. ou/ ghy Catholijcken/ ba/

ick en can niet gedincken hoe dat ghijt ghelijden of ghedoogen cont: ba/ siet hoe sij hier buyten commen met wagens/ met karren/ met bogagie/ met victualie/ met spit en crauwel/ met pot en ketel: ba siet hoemen daer buyten coct/ hoemen daer smoct/ hoemen daer vlees op vrydach en saterdach etet/ gelijck honden: ba hoort hoemen daer roept: Ghent/ Ghent/ Ghent: Eekeloo/ Eekeloo/ Eekeloo: ba/ siet hoe sij daer in slachoordenen gestaen/ en hoe sij daer schiltwake houden te wijle dat men preect: ba/ siet hoemen daer met de wapenen inde oordenen treckt/ en hoemen daer monstert ende een slecke maeckt: ba/ hoort hoe yselick en afgrijselick datmen daer roept: Viue le Gues/ Viue le Gues: ba/ hoort hoemen daer alle de bussen afschiett voor en naer de predicatien: ba/ ick peynse dat alle de duuels vander hellen nu wt ghelaten zijn/ en datter elcken Gues dusent in synen balch heeft. Ou/ ba wat meendy/ dat ick so stout niet en ben/ dat ick dat soude derren seggen? ba/ het spijt my nu/ dat ic het wtleggen van mynen teem verandert hebbe. en beyt/ ick salse morghen met mynen nieuwen teem wel eens te recht te keer gaen/ dat ick so sal. Hier naer moste den Magistraet van Brugge wederomme op een nieus aenstaen/ met alle die dickmaels verhaelde lelicke blamatien/ vileyne iniurien/ en enorme afgrijselicke propoosten/ de welcke hy also versmadelick wtspooch/ tierde

en gebaerde/ als hy noch oyt te voren ghedaen hadde/ ende die ons te walghelick zijn meer te verhalen.

Den .11. dach Augusti quamen de Caluinisten van Ghent ende van Eekeloo/ met heurlieder vier Predicanten/ noch nader by de statpoorten van Brugge: ende mits dattet regenachtich weder was/ bedeelden sij heurlieder in twee Parochiekercken/ de eene/ genaemt S. Cruys/ ende dander S. Kathaline/ die seer na by der statpoorte staen/ om daer in te prediken: maer ter begeerte vanden Magistraet verlieten sij die Kercken/ en predicten de drij Predicanten voor de noene op Sant Cruus kerckhof/ te weten/ Hermannus ende Carpetier in Duytsche/ ende Doctor Marmy in Walsche: ende sachternoens vertrocken sij weder wech naer Ghent.

B. Cornelis leyde den .11. dach Augusti smorgens een ander veerseken wt den tweeden Psalm/ te weten: Die in de hemelen woont salse beghecken, ende de Heere salse beschimpen. Ba/ goeliens van Brugge (seyde b. Cornelis terstont/ want hy en hadde de patientie niet om lange besich te staen met den teem wt te leggen) dien bril en stonde u ghister daer te Seuecoten niet naer genoech op u lieder nues/ ghy const nochtans het vier en den roock van der Guesen vleeschkokinghe en smokinghe op vrijdach en saterdach van u lieder mueren of vesten vander stat wel sien: ba neen/ sij

mosten noch wat naerder commen: ba siet/ nu hebbense u lieder Kercken daer buyten in genomen/ # om die met heur duuelsche Caluinisterie/ met heur vermaledijde predicatien te ontheligen/ te ontwijen/ te violeren/ en te besmetten. ba fy/ ghy Catholijcken van Brugghe/ sult ghy dit aldus laten geschieden? Ou/ ba/ wat ongoddelicke/ schandelicke gedoochsaemheyt of lijdsamicheyt is dit van u lieder? ba/ wat dusent duuelen waeromme en neemt ghy Catholijcken de wapenen ooc niet inde hant? ba/ ghy hebt ooc harnas/ spiessen/ hellebarden/ slachsweerden/ messen/ bussen/ en bogen/ stocken en stauen. Ou/ waer toe dienen nu de Schutterien/ en de Gulden? ba/ grijpt eenen moet: want Gods hulpe sal doch met u zijn. ba/ die in den hemel woont sal die versmachte Guesen beghecken/ en die Heere sal die verdoemde Caluinisten beschimpen en te schanden maken. ba/ toocht nu dat ghy Catholijck sijt/ ende dat ghy Gods kercken voor zijn vianden wilt beschermen: ba/ grijpt wapenen en gheweer/ en loopt wt/ en smijtse/ en iaechtse en drijftse wt u lieder Parochiekerken/ vrij als mannen. ba fy/ ghy en hebt gheen herte: ba fy/ ghy en sijt maer Hannens: ba fy/ ghy gaet al siende of ghy verwesen waert. Ou/ ba/ ic sien nu wel ghylieder sult noch int leste gedoogen en toelaten datse op u wijfs en op u dochters sullen commen tambouren. ba fy/ ick schaems my van u lieder

weghen/ dat ghy sulcken Hannens/ sulcken Vlasvrouwen/ en Garenwijfs sijt. Ou/ sijt ghy mans? ba/ ghy sijt eenen seeck/ eenen stront: ou/ ghy soudt u laten in u coussen pissen/ dat sien ick nu wel. ba fy Bruggelingen/ ba fy Catholijcken. ba/ het is hier nu oock al wt ghecatholijct/ gelijck elders. Ou/ ba/ wat wilmen dan dus veel pouffen/ snorcken/ en stampen van de Catholijcke stat van Brugghe/ die nu heurlieder Parochiekercken laten ontsuueren/ ontreynigen/ en beulecken/ met die verdoemde Caluinisterie daer in te preken: ba/ ic en gelooue niet dat sulcx noch in dese Nederlanden meer gebuert is: ba fy/ aic/ schaemt u/ ghy Hannens/ ghy Goossens/ als ghy sijt. ba/ en wilt ghyse wt u Kercken niet drijuen/ so bidde ick den almoghenden Godt/ dat hyse vanden hemel met donderslagen en met helsche blixemstralen wt zijn Kercken smijte: ba/ so siet. Hier naer viel hy wederomme met veel schandelicke/ abominable/ en horrible scheldingen/ op den Magistraet van Brugghe.

Saternoens vernieude b. Cornelis synen voorgheseyden theem wt den tweeden Psalm: Die inde hemelen woont salse beghecken, ende de Heere salse beschimpen. Verstady dat wel (seyde b. Cornelis) ghy betoouerde Brugghelingen/ ghy die u lieder aldus dese twee dagen lanck hebt laten verdullen mits achter die vermaledyde predicatien vande vervloecte

Caluinisten haechpredicanten te loopen: ba/ het isser nu al wt gehaechpreect/ ist niet? u leelicke vreeselicke Ghentsche Guesen zijn nu wederom in slachordene met vliegende vendelin en met pijpen en trommelen wech ghetrocken/ zijnse niet? hey snoo verraders/ boose schelmen/ en arghe dieuen als sij zijn: en beyd/ Godt die daer in de hemelen woont salse beghecken/ ende de Heere salse beschimpen. Maer hoe salse Godt beghecken/ en deur wat middel salse de Heere beschimpen? ba/ Godt de Heere salse beghecken en beschimpen deur de monden der Catholijcke oprechte warachtige Predicanten/ daer ic my seluen voor een af houde. Ou/ ende ick hebbe oock wel redene/ oorsake/ en stoffe genoech/ daer mede dat ickse van Gods weghen can #beghecken ende beschimpen. ba siet wat een luysige schudden/ fylten/ en rabbauwen/ dat die vier zijn/ die dese twee dagen/ ghistere en heden/ daer buyten te Seuecoten/ ende op S. Cruys kerckhof hebben staen preken. Ba/ daer stont den eenen vileynen schudde en preecte met het haer deur de gaten van de bonette/ ende met so quaden broeck aen/ datmen zijn vuyl schijtgat/ met zijn naect vuyl bloot dinc daer deur sach hangen: daer ouer hadde hy eenen seer ouden versleten gelapten rock sonder mauwen aen/ ia/ hy en moste gheen hemde aen hebben/ want de bloote aermen staken deur den rock. Ba/ den anderen fijlt of rabbaut

stont en preecte in zijn onderlijf of in coussen en wambais/ en dien hinck het bescheten hemde achter wt/ met een quaet vuyl hoeyken opt hooft/ met een pluymken daer op. Dan stont den derden schelm ghinsewart en preecte sonder broeck aen met de eersbillen bloot/ met vuyl lijnwate ondercoussen an/ ende een magher dun mantelken vol gaten daer ouer. Den vierden verrader/ die was wat beter int habijt/ maer dien seggense dat met een brantyser op zijn rugge is geteeckent/ ia dat is waer/ dien hadde een Gueseschuetelken ende Gueseflasken op synen hoet/ so hy stont en preecte. Ba/ goeliens/ en is dit niet genoech om met te ghecken en te schimpen? ba fy/ besiet doch nu seluen eens watten vier iente gesellen dat dit zijn/ daer ghy aldus verhoet en dus hittich achter geloopen hebt. Ou/ maer wil ick u seggen/ ghy Guesen ende ghy Guesinnen van Brugge: ten was anders niet daer om dat ghyse also verdult achter tgat liept/ dan om veel leelicke vileyne versierde luegens en cleenicheyt vande Papen en Monicken/ van de Nonnen en vande Baghijnen te hooren/ dewelcke u lieder haechpredicanten seer meesterlicken wel met heurlieder snooden bec/ ende quaet/ boos/ arch/ vals backhuys weten te versieren en te dichten: want de duuel vander hellen heeftse metter kelen/ en die weet heur lieder leughenachtigen beck en vileyn backhuys so te roeren/ dat ghy Guesen en Geusinnen

daer een goet behagen in hebt: ia ghy arme betoouerde Caluinisten sijt so verblent en verkeert in uwen verdraiden sin/ dat ghy heurlieder versierde bedriegelicke leugenen niet en merct: ba fy/ schaemt u/ ghy wtsinnighe dulle Caluinisten/ als ghy sijt/ met u duuelsche heachpredicanten/ en vermaledijde predicatien: ba/ Godt schende u: ba/ Godt gheue dat ghy alle die de selfde gehoort hebt besiect en beseten/ ende met alle euelen gheplaecht en besmet moet werden/ ba soo siet. Hier naer wast wederomme te stampien teghen den Magistraet van Brugge/ met lasterlicke verachtingen en schimpingen.

Den .15. Augusti vernieude B. Cornelis synen voorseyden teem wt den tweeden Psalm wederom: Die in de hemelen woont salse beghecken, ende de Heere salse beschimpen. Ba/ goeliens/ seyde b. Cornelis/ nu sal ick voortgaen om te bespotten/ ia Godt de Heere salse seluen deur mynen mont wel eens te recht beghecken of beschimpen/ ende gans tot een spot en te schanden maken dese vermaledijde haechpredicanten die hier en vrijdage met alle heur lieder leelicke vervloeckte Guesen of Caluinisten van Ghent quamen/ al ghestoct/ ghestaeft/ al ghespiest/ ghehellebaert/ al gebust/ ghedeghent/ ghemest en gheslachsweert/ al geharnast/ ghepansysert en gherinckracht: want/ ou/ daer hebben die vier sielmoordenaers en saterdage hier buyten te Seuecoten

staen preken/ al wat sij ter cleenicheyt Gods en van zijn gebenedijde lichaem int Sacrament #versieren en dichten consten. Ba/ den eenen seyde/ der Papisten Brootgodt wert somtijts vande muysen gheten/ dan motmen de muys open snijden/ ende den Brootgodt in de dermen soecken/ ende yemanden laten eten/ om dat dien Papisten Brootgodt noch in eens menschen mage verteren/ ende also voort int priuaet gheraken soude. Ba/ goeliens/ ou/ ba/ siet doch eens/ hier mede meende dien haechpredicant groote leelicheyt van ons Catholijcken te segghen/ maer hy seyde groote deucht en helicheyt van ons/ want het is waer: ba/ ou/ wij kennen dat/ en houdent voor goddelick en christelick ghedaen te syne/ en het moet also gedaen wesen: ba/ dat hy eens lese Petrum de alude. Besiet/ goeliens/ hoe Godt dese vervloecte haechpredicanten (die ons meenen te bespotten) met heurlieder eygen woorden selfs beghect en beschimpt. Ba/ en den anderen haechpredicant meende ons Catholijcken ooc te blameren en te bespotten met zijn vermaledijde predicatie/ segghende: #der Papisten Brootgodt wert somtijts wt ghebraect of wtghespogen/ ia somtijts deur weeckicheyt of dunnicheyt des buycxloop/ haestich wtghekact dan moetmen den brootgodt wt die vuylicheyt soecken/ ende yemant laten eten. Ba/ hier mede meende dien haechpredicant ooc groote leelickheyt van ons Catholijcken

te segghen: ou/ en het is al tot onser grooter eeren: ba/ het is een seker teecken dat wij Catholijcken vastelick inde transsubstantiatie geloouen: want wij hebben in Resolutorio dubiorum Missae, auctore Ioanne deLapide M. nostro Parisiensi: In dien dat ghebeurde/ dat yemant terstont naer dat hy het Sacrament des outaers ontfangen hadde/ dat quijt werde van bouen of van ondere/ datmen het selfde met alder reuerentie moet vergaderen/ in dien datment wt de vuylicheyt can onderkennen/ ende yemant te eten gheuen/ die sulcx sonder walghinge soude connen innemen: oft in dien dat sulcx niet etelick en is/ datment dan bewaren moet inde Sanctuarie/ ende datmen de vuylicheyt/ daer het sacrament in gheuonden is/ moet verbranden/ en bewaren de asschen oock in de Sanctuarie voor reliquien. Ba/ dit is al goddelick ende deuchdelick van ons Catholijcken gedaen: ba/ ou/ en meenen der Caluinisten haechpredicanten ons hier in te bespotten? ba/ sij zijn verre verdoolt: ba/ wij zijn daer inne grootelicx te louen en te prijsen: maer sij werden aldus van God en van ons seluen begheckt en beschimpt in heurlieder eygen woorden/ ramp moetense hebben verdoemde Sacramentarisen/ alst zijn. Ba/ en den derden Guesen haechpredicant stont en seyde: De botte Papisten segghen dat heurlieder brootgodt verandert int warachtighe vleesch Christi/

#maer wij Ministers seggen contrarie/ te weten/ het broot blijft broot: en by dien datter inder Papisten brootgodt eenich vleesch is/ dat en is anders niet dan honden vet: want die Papisten bestrijcken of besmeren het bacyser/ daer sij heurlieder brootgoden tusschen backen/ met honden vet. Ist waer? hey snoode ketters/ en arge boose schimpers en spotters/ als ghy sijt: ba/ ou/ en weet ghy niet/ of en bedenckt ghy niet/ dat wij Catholijcke Priesters onse hostien consacreren naer datse ghebacken zijn? ba/ ist dan niet alleens hoe datse ghebacken werden/ het sy met honden vet of catten smeer? ba/ dat u de duuel den nec breken/ en de tonghe wt den halsse/ of wt de kele ruppen moet/ daer ghy sulcke horrible woorden mede spreect: ba/ het is wonder dat de eerde niet op en gaet/ en verslinght u/ om dat ghy versincken mocht inden afgront der hellen/ daer ghy doch behoort te zijn. Iesus/ wat een blasphemie spreken dese Sacramentarisen teghen Godts warachtige lichaem: ba/ wij Catholijcken geloouen vastelick/ dat het broot verandert int natuerlick warachtighe vleesch Christi/ ia dat hy daer in is met huyt en met haer/ also hy van zijn ghebenedijde moeder de weerde maghet Maria geboren is/ ende so hy aent houte des cruyce ghehangen heeft/ en gestoruen is: ia/ dat gheloouen wij Catholijcken in spijt u backhuys: verstady dat wel? ghy duuelsche haechpredicanten/

als ghy sijt. Ba/ dan stonter noch den vierden haechpredicant opt selfde velt by Seuecoten en preecte/ ende dien rabbaut hadde wel gheerne emmers alsoo veel blasphemie en quaets vant weerdighe Sacrament/ van de transsubstantiatie/ en van het Canon der heligher Missen gheseyt/ als dattet al toouerie en duuelsche besweringe soude zijn: maer hy hadde zijn lesse vergheten/ hy wasser geheel wt: daeromme riepen de leckerkens: Iou/ iou/ hy en can zijn lesse niet. Ba/ goe liens/ ou/ ba nu hoort ghy en siet emmers wel naectelick dat Godt de Heere deser Caluinisten of Guesen haechpredicanten beghect en beschimpt: ba/ sij meenen Godt te blasphemeren/ en ons Catholijcken te bespotten/ of te blameren: maer/ ou/ sij werden deur heurlieder eyghen woorden van Godt en van ons seluen tot beschimpinge/ bespottinge/ en tot schanden ghemaect/ gelijck ghy nu gehoort hebt/ en tachternoen noch hooren sult.

Sachternoens quam b. Cornelis seer verbaest of beroert op synen preeckstoel/ met also leelicke dootlicke verwe of coluer/ als een asschen int aensichte/ segghende synen dickmaelsverhaelden teem wten tweeden Psalm noch eens/ swijgende daer naer lange stil/ en opwaerts siende/ ende naer dat hy hem drij of vier malen ghecruyst of gheseghent hadde/ seyde hy: Och/ och/ goeliens/ goeliens/ my comt daer een al te afgryselicke/ verschrickelicke

of veruaerlicke nieumare ter ooren: ba/ #so ick op mynen preeckstoel meene te gaen/ wert my voor seker gheseyt/ hoe dat hier de tijdinghe al subijt comt/ dat de Guesen nu deur geheel Westvlaenderen alle de beelden/ alle de outaren/ alle de sacramentshuysekens en alle de orgelen in sticken en in brijselingen slaen/ en al wt de kercken worpen: ba so siet/ ba smijt den bruy en den bras al te bersten/ so hebt ghy terstont gedaen. ou/ ba/ so sijt ghy daer ghy wesen wilt: ba/ so hebt ghijt terstont daer ghijt gheerne hat: ba so siet/ commes af: ba maecter een eynde af: ou/ so hebt ghy eens ghedaen werck: ba vrij als mannen: ba dat zijn Guesen: ba tjan/ wilt ghyder alsoo met toe gaen/ so mogen wij Catholijcken wel op houden van preken/ van Misse te doen/ ia van alle Godsdiensten: ba so siet/ toocht eens te recht dat ghijt meent. Iesus/ Iesus/ wat een bystere dingen/ wat een afgryselicke dingen zijn ditte. Ou/ ba/ goeliens/ nu siet ghy emmers wel merckelick dat dese Caluinisten/ dese Guesen/ gheen Kerstenen en zijn: ba/ ic wil noch swijgen van gheen Kerstenen: ba/ sij zijn dusentmael arger/ snooder/ en booser dan Ioden/ Turcken/ Sarasienen en ongheloouige Heydenen: want sij zijn eens Kerstenen geweest/ en zijn nu openbare Gods gesworen vianden/ ia en ooc dootvianden van alle Gods heligen en van al dat Godt aengaet/ of dat Godt nae of by staet: ba/ sij zijn

nu Gods kercken schenders/ Godts sacramenten schenders/ Gods outaren schenders/ Gods beelden schenders/ Gods crucenschenders/ en schenders der beelden van alle Gods Heligen en Sancten/ ia van Gods ghebenedijde moeder: ba/ ou/ ic laet noch staen Gods beelden/ en zijns moeders beelden/ ba/ sij en gheloouen noch in Godt/ noch in zijn moeder/ sij en gheloouen noch in hemel/ noch in #eeuwich leuen/ noch in salicheyt/ noch verdoemenisse/ noch in vaghevier noch in helle/ noch sij en geloouen niet in Gods rechtverdich oordel/ noch inde verrijsenisse des vleesch/ dat is seker: ba/ en heeft dien boosen Hermannus/ (dat is dien vermaledijden haechpredicant/ so ick en sondaghe sachternoens seyde/ dat met een brantyser op zijn rugghe is gheteeckent) die hier met alle die verdoemde Guesen inde wapenen quam/ hier buyten op S. Cruys kerckhof en sondage voor noen niet staen preken rechts tegen ouer dien grooten hoop dootsbeenderen/ die daer light/ en stoutelick #plat wt gheseyt tot het volck: Meent ghy oock ter goeder trouwen/ ghy liens van Brugge/ dat dien hoop doode menschen beenderen/ die ghy daer siet ligghen/ wederomme leuen sal? en meent ghy oock dat het doode vleesch/ het welcke inde aerde verrot/ en tot aerde geworden is/ wederomme verrijsen/ en leuen/ ende het rijcke Godts besitten sal? neen/ neen: noch vleesch noch bloet en mach

het rijcke Gods niet besitten: het is al fantasie ende bedroch/ het moet al gheestelick verstaen zijn. Niet verde van daer/ op tselfde kerchof/ ba/ stonder niet noch een ander rabbaut dien Carpentier/ dien helschen duuel/ en #preecte alle de snootheyt en vileynicheyt die hy vande gebenedijde weerde moeder Gods conste versieren/ ende wilde met de helige schrifture betoogen datse noch meer kinderen van diveersche mans gehadt hadde/ ia seyde plat wt datse hanneken allemans hoere geweest hadde. Tegen ouer dien rabbaut/ ba/ stonder niet oock een Fransois verrader/ dien ons Guesen Doctor Marmy heeten/ (ic peynse datse hem een woordeken Latijns hebben hooren #spreken) en preecte/ dat de mensche geen vrijen wille en heeft/ maer dat alsoo wel het quaet alst goet van Godt ghewrocht wert/ en dat Godt onrechtveerdich soude wesen/ dat hy zijn eygen wercken verdoemen soude/ segghende tot het volck: Daerom leeft vryelick naer u wellusticheyt/ alsoot u belieft/ want Godt is u den hemel schuldich/ daer en is gheen helle noch verdoemenisse. Ist waer? hey snoode verleyders/ arghe valsche bedrieghers en sielmoordenaers: ba/ Godt gheue datse gherabraect of ghevierendeelt moeten werden/ eerse ons hier onse kercken/ onse sacramenten/ onse outaren/ onse beelden/ ende alle onse goddelicke ornamenten ooc commen schenden. Maer/ goeliens/ ou/ ic duchte dat

dese duuelrie en dullicheyt van dit schenden en breken sal ouer al gaen/ gelijck die vermaledijde predicatien gedaen hebben: want/ ou/ ick sien wel men doeter niet toe: ghy Catholijcken en sijt maer Trijssen/ maer Hannens: ba/ ghy sultse noch ghedoogen op u wijfs en op u dochters te sitten/ gelijck ic geseyt hebbe: daerom ic gheue nu gans den moet verloren/ het is nu met ons al wt ghecatholijct: wij sullen noch altemits int heymelick ghestolen op de galghe een Misse mogen doen/ gelijck die eerste Kerstenen deden in kelders/ in vouten/ in holen/ in gaten/ in cripten/ en in crochten onder de aerde: ba/ anders en hebbe ick gheen hope daer meer op: ia ic wensche my selue den doot: ba/ ic wilde dat my God hier liete neder sincken en ouerlijden/ eer ick vanden preeckstoel ghaen: want ick heb nu lieuer te steruen/ dan langher te leuen. Deur dit seer deerlick sermoon wert veel volcx beweecht tot suchten en weenen/ ende naer veel claghens en iammerens sloot B. Cornelis zijn sermoon/ ende ghinck vanden predicstoel.

Als dese beeldebrekinghe ouer alle de Nederlanden begonst te gaen/ van stat tot stat/ en van dorp tot dorp/ so datter lettel steden en dorpen daer sonder waren/ ende datmen de beeldebrekers ooc met groote vreese/ angst/ en gruwe der Catholijcken/ van ure tot ure verwachtende was tot Brugghe te commen/ daer om beual den Magistraet alle kercken

#van binnen toe te bolwercken/ so naer datter maer een cleen deurken op en bleef/ twelcke met gewapent volc beset en bewaert wiert/ daer die beelden/ outaertafelen/ schilderien/ orghelen/ alderande copere of metael werck van sepultueren/ pilaren/ alle der kercken ornamenten/ ende sulcx alsmen wilde geheel ongeschent houden/ deur wt gedragen wiert.

B. Cornelis soude des Sondaechs hier naer begonnen hebben een gansche weke alle dagen te prediken/ gelijckmen int Iacopinen/ #Augustinen en Carmeliten Clooster de drij voorgaende weken ghedaen hadde/ ende elcke Oorden des donderdaechs in heurlieder weke het Sacrament langs de stat om ghedragen hadden/ om Godt te bidden/ dat hy het Catholijcke Roomsche gelooue/ ende die Catholijcke Roomsche Religie doch wilde houden staende/ en niet laten te onder gaen deur die predicatien der Caluinisten/ Martinisten/ ende Herdoopers. Maer mits dat de gansche stat/ ghelijck het geheele lant/ in troubbel ende in roeren stonde/ vreesde of sorchde den Magistraet dat b. Cornelis met zijn beroerlicke seditieuse sermoonen/ tghemeene volck tot meuterie soude verwecken/ daeromme begeerden sij aen synen Gardiaen/ dat hy b. Cornelis doch in dese dangiereuse sorghelicke tijt niet toe en soude laten te prediken/ twelcke den Gardiaen beloefde te beletten.

Naer dat de beeldebrekinge deur het edict

of placaet vanden .25. dach Augusti wat gestilt wert/ ende op hielt/ so begonstmen te Brugge den eersten dach van September in sommige Kercken en Cloosters wederom te prediken/ maer den Magistraet begeerde aen den Gardiaen der Minrebroederen/ dat hy b. Cornelis noch niet en soude laten prediken/ ten ware dat hy hem seluen oock in zijn sermoonen conste bedwingen/ sonder blamatien ende cleenicheyt tot heurlieder lasteringhe/ besich te staen.

Den 8. Septembris en wilde B. Cornelis zijn prediken niet langer laten beloueuende * synen Gardiaen/ dat hy hem wat bedwingen en wachten soude in zijn sermoonen den Magistraet meer te blameren/ noch tvolck niet te beroeren met zijn predicatien. B. Cornelis teem was wt den tweeden Psalm: Dan sal hy tot heurlieder spreken in zijn gramschap, ende in zijnder verbolgentheyt sal hyse verstooren. B. Cornelis nu naer den text die historie Dauids een luttel verhaelt hebbende/ ende daer naer oock niet lange met die Tropologia besich staende/ quam hy op die Allegoria: dese beghonst hy wel seer modestelick/ met droeuighe iammerlicke beclaghingen/ declamatien en lamentatien ouer die gruwelicheyt/ yselicheyt/ ende afgrijselicheyt/ so hy seyde datter nu deur alle de Nederlanden geschiet was/ prijsende ende louende seer die groote voorsienicheyt ende neersticheyt die den Magistraet van Brugghe gedaen hadde int wederstaen

der beeldenstormers/ ende heurlieder stat en kercken so wel bewaert of beschermt hadden/ datter sulcke horribile enorme dinghen niet gheschiet en waren/ ende dat sij wel eenen goeden Enghel ghedient hadden/ die heurlieder daer in geholpen en bygestaen hadde. Och/ och/ seyde hy al suchtende/ waert ghylieder doch die eerste niet/ die heurlieder tegen die helighe Inquisitie ghestelt hebt/ daer alle dit gruwelick quaet wt gesproten is/ dat wilde ick wel/ en dat mocht ghylieder ooc wel willen/ elc om zijn cleen vingherken: niet te min/ deur dien dat ghylieder u so cloeckelick tegen dese wtsinnighe dulle verhoede rasende honden/ #dese Guesen of Caluinisten/ gestelt hebt/ so sult ghy dies te beter apointiment hebben: ba/ maer sonder dat/ soudt ghy dusent mael grooter straffe en punitie weerdich zijn/ dan andere. Nochtans sal u de Coninck de oorsake ende de schulden van alle het quaet/ van alle de schade/ en van alle de godloosheyt/ dieder gebeurt is/ met goede causen en redenen mogen verwijten/ ende ten halse leggen. Goeliens/ ick wil dat ghy my wel verstaet/ en segghet my vrij naer/ also ickt segghe: want men sal my terstont het verhoet oft verwoet aentijghen/ dat ick wederom beghinne te meuten: maer en beyd/ laet de Coninck commen/ hy salse so wel weten te vinden/ en so wellekens weten te castien/ die de oorsake zijn val alle dese ruyne/ verderuinge/ en desolatie van dese

Nederlanden: die niewers anders wt gesproten is/ dan alleenlick wt u lieder/ ende wt der Lereneersgaten Requesten/ al en mach icket niet seggen: maer ick hebt geseyt/ en ick segt noch/ ende ick en salt om doot noch om noot/ noch om leuen noch om steruen niet swijgen/ dat dese Nederlanden deur u lieder Requesten/ ende deur die Requesten van de luysige Lereneersgaten/ (die hier wt Duytslant en Ghelderlant/ of Cleuen/ ghecommen zijn/ wel magher/ wel beroyt/ en byster) in de meeste desolatie/ in de meeste ellende/ int meeste verdriet/ in de meeste miserie/ en inde meeste catiuicheit gebrocht zijn/ die ouer eenige landen souden mogen commen: ia Godt sal u lieder aen spreken in zijn gramschap/ en in zijn verbolgentheyt sal hy u lieder verstooren: want hy is u lieder alle plagen/ alle vervloeckinge/ alle maledictien/ en alle euelen schuldich/ ba/ of ick segge dat hy niet rechtveerdich en is: ba soo siet: ou/ ba/ wat meendy/ dat wij sot en dul zijn? en dat wij niet en weten van waer dat ons dese afgrijselicheyt en verwoestinge comt? ba loopt en beschijt u/ ba fy/ schaemt u/ en kent u ongelijck: ba soo siet. Wa sij commen noch/ en meenen my het preken te verbieden: ou/ ba/ ic en staen onder u lieder niet/ dat ghijt weett: ba/ ou/ ick hadde lieuer dat ghy bescheten waert/ dan ick onder u lieder soude staen: ba wat cond ghy my dan doen? ba/ doet u beste: ba/ haddy u niewers met

ghemoeyet/ en had u gat bescheten: ou/ wat laet ghy u duncken dat ghy sijt? ba/ wij sullen oock eenen mont om spreken hebben/ en wij sullender ooc gehoort zijn/ ia beter dan ghy: ba/ wat sal hier af commen? ba/ siet doch hier eens/ waer met dat wij gheplaecht zijn: en beyd/ en beyd/ laet de Coninck maer commen/ ten sal niet verswegen blijuen/ dat beloue ick u/ dat ick soo doe.

Sachternoens/ naer dat B. Cornelis synen voorseyden teem wt den tweeden Psalm vernieut hadde (te weten: Dan sal hy tot heurlieder spreken in zijn gramschap, ende in zijnder verbolgentheyt sal hyse verstooren.) so viel hy met gheturbierde sinnen ende met een grammen #moet op die beeldebrekers soo gruwelick en verschrickelick/ dat een mensche ysen en veruaren mochte/ tierende en roepende: Waer zijnse nu dese vermaledijde Guesen/ dese verdoemde Caluinisten? hey fy dese verraders/ dese dieuen/ dese moordenaers/ dese sacrilegos/ dese dootgeslagen vianden Gods: en beyd/ en beyd/ Godt salse ooc in zijn gramschap an spreken/ ende in zijn verbolgentheyt verstooren: hy salse met donder en blexem slaen: ba/ hy salse met aerdbeuingen en tempeesten verstooren: hy salse met sulfur/ peck/ terre/ en greix * vier/ of helsch vier verbranden: hy salse met pestilentie/ romelisoen/ cancker/ popelsie/ melaetsheyt/ of laserie/ plaghen/ en vernielen: ia/ met alle besmetheden/ besiectheden/

euelen/ dullicheyt/ besetenheyt/ betoouertheyt/ verhoetheyt/ en met alle maledictien sal hy straffen ende punieren/ om alle de horribile/ enorme/ afgrijselicke farcen/ diese hier in dese Nederlanden bedreuen hebben: ba/ ten zijn gheen Guen/ maer het zijn Iuen/ ia/ hondertdusentmael arger dan Iuen. Och hoe hebben sij alomme so schandelick en viandelick met de beelden Christi/ en met het cruyce Christi geleeft: ba/ sij hebbent an coorden achter straten deur slijck en deur stront gesleept/ en daer naer met bylen in sticken gehauwen. Och hoe hebben sij ten veel steden het weerdige helige Sacrament/ Gods warachtige lichaem/ met voeten ghetorden en gedrabbelt: ia/ sij hebben daer en bouen in de Sacramentshuysekens en inde Vonten ghekact of gescheten: ba goeliens/ hier van zijn seer wonderlicke myraculen geschiet/ die seker #en warachtich zijn: ba/ de sommige Guesen als sij wt de Sacramentshuysekens ende wt de Vonten quamen/ daer sij in gescheten hadden/ so waren sij also swert of leelick als baerlicke duuels vander hellen: ba/ en daer is hedensdaechs noch yewers een pagie van eenen grooten Gues/ die blijft noch al springende tot anden solder toe/ om dat hy op het weerdige Sacrament des outaers met voeten gedrabbelt en ghesprongen heeft in dese beeldestormerie. Maer/ goeliens/ ou/ wat dunct u nu van de Guesen/ of Caluinisten?

ba/ siet ghy nu wel wat datter wt dese haechpredicatien gesproten is? ba/ en heb icket niet wel gheprophetiert/ en geseyt/ dat dese Guesen/ dese dieuen/ dese roouers/ dese moordenaers/ met heurlieder predicatien anders niet en sochten/ dan het kercken goet/ dan het gheestelick goet/ en der Papen goet? ba/ en doense noch al geen quaet? hey/ twas al den dach te seggen: Wa Pater Corneli/ hoe hebt ghy u aldus? sij en doen doch gheen quaet. hey/ en waeromme en commense nu niet/ en seggen datse gheen quaet en doen? ba/ ick meene dat ghy lieder nu wel eens te recht weet wat quaet datse doen. Maer ou/ wil ick u seggen/ ba ghylieder glorieert daer in/ en lacht nu in u vuystken/ dat wij arme Religieusen of gheestelicken aldus iammerlick gheuaren/ en het onse al quijt zijn: maer en beyd: ten is niet moghelick/ al hadden sijs noch dusentmael meer vanden onsen/ ten sal al terstont qualick geuaren/ ende in corten tijt al achter deur de billen ghelapt/ of deurt schijtgat gheiaecht zijn. Ou/ ba/ en beyd/ spreeckt my dan toe: ba/ dan moet het Coopmans goet/ en u lieder goet oock aen staen: want het moet doch al ghemeen zijn/ salder ruste wesen: ba/ ou/ en hebbense nu corts Tantwerpen/ in dat groote Babilonien/ in dien grooten helschen poel/ niet briefkens gesaeyt/ daer in geschreuen was: Der Papen bloet/ of der Cooplieden goet? ba/ heb ic noch die waerheyt niet geseyt? ou/ ben ick noch al

een meutmakerken/ of vuyl meutijnken? ba/ wilmen my het preken noch al verbieden? ba/ ist noch al wel gherequest? ba/ wilmen noch al roepen om liberteyt? hey/ ist nu niet wel geliberteyt? ba/ ist nu niet wel de Inquisitie en die Placaten om verde getrocken/ nu wijt al quijt zijn? ba/ ist nu niet wel gemoderiert? ou/ men moste de Placaten modereren: ba/ loopt voor den duuel met u vervloecte Moderatie/ luysige botte Esels/ als ghy alle ghelijck sijt/ ouer Edel en onedel/ ouer Magistraet en ouer al: ba so siet.

Den .13. Septembris waster wederomme veel te seggen deur de gansche stat van Brugghe/ hoe datter een Minister of Predicant gecommen was/ die sanderdaechs buyten prediken soude voor de Caluinisten van Brugge.

Den .14. Septembris leyde b. Cornelis een ander veerseken wt vanden tweeden Psalm/ te weten: Maer ick ben een Coninck gestelt van hem ouer Sion synen helighen berch, prekende zijn gebot. Goeliens/ hier wt hoort ghy wel dat de Coninclicke Propheet Dauid prophetiert en sprict wten name vande Catholijcke Christelicke Kercke/ de welcke als een Coninghinne van Godt gestelt is ouer de gheloouighe Kerstenen/ ende dat sy is prekende Gods gebot/ en zijn leeringe: ou/ ba/ waeromme laetmen dan ooc preken dese helsche ketters/ dese verdoemde Caluinisten/ dese vermaledijde Gods Sacramenten schenders/

#dese Gods Kercken schenders/ dese Godts Outaren schenders/ dese Gods Vontenschenders en Vonteschijters/ dese Gods beeldenschenders/ dese Gods crucen schenders/ dese Godts blasphemateurs/ dese vervloecte Godts vianden/ dese duuelsche haechpredicanten/ waeromme laet men die dan ooc al dus preken/ he? ba/ nu sal hier buyten wederomme den duuel te coop zijn met dese vermaledijde Caluinisten prekinge. Ou/ ia/ en noch bouen dien/ men soude my als een Catholijck Predicant van God ouer zijn Kercke gestelt/ wel willen het preken verbieden. Hey snoo generatie/ hey arch geslachte/ hoe sijt ghy betoouert met dese pestilentiale Gueserie: ba/ blijcket niet? ba/ en ist niet waer dat ick segge? ba/ liege ick daer an/ he? ter wijle dat de beeldestormerie geduerde/ alsmen my het preken verboot/ liepen alsdoen u lieder Brugsche Caluinisten niet wel dryhondert sterck wt achter Rabbauwenborch/ om daer eenen haechpredicant te hooren preken? Dier gelijcken den eersten dach Septembris hier buyten by de Wasschers brugghe/ daer dien #Apostaet/ dien verloochende Paep van Oudenborch/ op zijn Guessche preecte: maer eylacen ic/ omdat ic Catholijck ben/ en mochte doens niet preken. ba/ ic hebt gheseyt/ en ick seght noch/ indien ghy Catholijcken dit vermaledijde haechpreken aldus lijden en ghedoogen wilt/ soo ist met ons gedaen/ soo ist

hier al wt ghecatholijct/ soo mogen wij ons preken wel laten staen: maer daer soude nochtans de baerlicke duuel met spelen: ou/ om so cleenen hoopken luysige Guesen/ om sulcken aermen canaillie/ om sulcke pouere iacht/ om sulcken hutteghetut/ om sulcken haxken paxken/ souden wij Catholijcken daeromme ons Kersten gelooue en ons Kersten religie laten te onder of te gronde gaen/ ba/ dat waer doch te vileyne onexcuseerlicke schande/ en te verdienen de eewige maledictie of verdoemenisse: #ba/ ghy Catholijcken/ stelt daer lieuer lijf en leuen voor: ou/ ba/ proeuet eens/ ter wijlen dat ghy de Guesen en Guesinnen noch machtich sijt: want ghy kentse nu welcke dat Guesen en Guesinnen zijn/ mitsdien datse heurlieder nu selue deur dese duuelsche haechpredicatien al gheopenbaert en bekent ghemaect hebben: ou/ ba/ dat ghy Catholijcke eenige viericheyt tot Godt en tot Godts religie hadt/ ba/ ghy soudt de guesen en guesinnen/ twijle dat ghyse noch machtich sijt/ seluen an grypen/ ende al leuende speten/ die huyt af stroopen/ ia ghy soudse behooren al leuende te villen en te vlaien/ te sieden en te braden/ dat ghy soo soud. Int leste van dit sermoon roeyde en bewegede hy sommige van zijn Catholijcken deur veel gruwelicke of verschrickelicke woorden/ also op tot wrake en bloetsturten/ datse al vloeckende en swerende #ter kercken wtghingen/ seggende: Wij

sullen by Gods vijf wonden/ en by Gods seuen Sacramenten het messe eens moeten inde hant nemen/ of daer en sal anders geen eynde van dese gueserie te verwachten zijn.

Als de Caluinisten nu desen selfden voornoen op S. Cruys Kerckhof gepredict hadden/ ende daer sachternoens wederomme begonsten #te prediken/ so wiert heurlieder predicatie deur het ghebeyere van de clocken (mits dattet S. Cruys dach was) verstoort: daeromme vertrocken sij van daer op het velt by Seuecoten/ daermen op S. Laurentius dach gepredict hadde/ meenende an die plaetse oock recht te hebben/ naert inhouden vant accoort dat met de gheconfedereerde Edellieden tot S. Truyen ghemaect was/ te weten/ dat die gheconfedereerde Edellieden souden beletten datmen de nieuwe Religie nieuwers en soude prediken daermense totten .23. dach Augusti niet ghepredict en hadde/ ende oock te beletten datmen nieuwers meer in de wapenen soude prediken. Maer sommighe vanden Magistraet vant Vrije quamen wt de stat van Brugge met een hoop krijchsvolc om de predicatie van daer te veriagen/ mits dat het velt onder de iurisdictie vanden Vrije gheleghen is. Die krijchslieden siende dat de Caluinisten niet en wilden vluchten/ so trocken sij heur messen wt/ en sloegen in de Caluinisten/ om plaetse te maken/ ende grijpende naer den Predicant/ om dien te vanghen/ behielden

sij synen baert/ maer hy ontworstelde: daer riepen die krijchslieden/ Slae doot/ slae doot: waer deur dat sommige Caluinisten ghewont of ghequetst wierden/ en met groote murmuratie inde stat quamen.

Op desen achternoen en predicte B. Cornelis niet/ om dattet saterdach was/ ghelijck hy sulcx ghemeenlick laett om dattet martdach is.

Den .15. Septembris/ naer dat B. Cornelis synen voorseyden theem weder vernieut hadde/ so loofde en prijsde hy den Magistraet vanden Vrijen bouen maten seer/ segghende al lachende met groote blijtschap: Ba/ wel moetense varen die van den Vrijen: byloo/ willen dieder also met toe gaen/ soo sullen sij #heurlieder pays noch aen den Coninck wel vercrijgen/ al ist datse oock deur oproeringe en aenhitsinge en titsinge des Magistraets van Brugghe/ mede tegen die helige Inquisitie en helige Placaten ghespartelt hebben: ba/ ick wiste wel/ het lach my rechts in mijn leden/ dat mijn sermoonen noch eens myracle doen souden: ba/ dat zijn mannen: ba/ die toogen datse een hert hebben: ba/ soo moetmen die Caluinisten leeren preken: ba/ ghy Magistraet vande Vrijen/ ou/ ghy cont wel Sperswater of Wijwater naerde predicatie gheuen/ gelijck wij Priesters naer de Misse doen: ba/ de Caluinisten schuwen ons sperswater/ en loopen daer voor wech gelijck de

duuel: maer ick hoore u lieder quispels connen de Caluinisten oock wel doen loopen: ba/ en songhense niet den Psalm: Asperges me? ba/ die hadde daer rechs wel ghedient te singhen: maer neen/ ten ghincter byloo te gheenen singen wt/ die Guesinnen kriesschen en schremden gelijck suegen. ba soo siet. Ou/ ba/ ou ghy Magistraet vande Vryen/ ghy moetter noch al meer aen: ba/ ghy sijtter de mannen toe: maer ic dincke wel datter geen noot meer zijn en sal: ba/ de Caluinisten van Brugghe sullens heurlieder buyck nu vol hebben/ het sal nu zijn: bue predicatie/ ia/ isser dat te halen: ba/ het sal hier emmers nu al wt ghehaechpreect zijn/ peyns ick/ ba ic en twijffele daer niet aen/ ou/ ba/ laet sien ofse soo stout noch wel souden derren zijn: ba/ sij en sullent niet eens meer derren peynsen/ ba/ de haechpredicanten sullen heur ooc wel wachten meer hierontrent te commen/ als sij sien sullen datter Meester Hans de Schilder sijnen baert ghelaten heeft: ba/ het sal nu Hans Kneuel zijn: ou/ het sal hem wel voeghen/ want hy const al in zijn preken wat Swits swatsen/ is my geseyt. ba/ hadmen doch dien boef/ dien schud/ dien verrader connen crijgen/ ic beloue u dat hy nieuwers meer en soude ghehaechpreect hebben/ snooden ketter en verleeder/ als hy is. Maer altoos is den Magistraet vanden Vrijen te prijsen/ want sij hebben heurlieder beste gedaen/ ende ghemaect datmen emmers

hier ontrent Brugge niet meer Haechpreken en sal/ wedde ic u/ dat ic so doe/ of daer soude meer dan eenen duuel met spielen.

De wijle dat B. Cornelis aldus blijdelick stond en predickte/ begonsten de Caluinisten #op den Burcht te vergaderen/ om aenden Magistraet van Brugghe te clagen ouer sulcke violentie/ fortse/ en ghewelt/ als heurlieder ghister in heur predicatie geschiet was. Den Magistraet dit hoorende/ soo vergaderden die principale/ als hooch Balliu/ Burgmeesters/ en voorSchepene/ oock daer ontrent/ om der Caluinisten clachte te aenhooren ende naer dat die ghewonde of gequetste heurlieder clachte ghedaen hadden/ ende daer ouer recht begheerden/ wierden sij met vriendelicke woorden des Magistraets wt gestelt tot den naervolgenden dach/ om dattet nu Sondach was. Daer naer vielen die van der Caluinisten Consistorie anden Magistraet clachtich van weghen der violentie die heurlieder Predicant geschiet was/ ende om de verstooringhe van heurlieder predicatie. Den Magistraet aenhoorde heurlieder clachten ooc/ ende begeerde vriendelick datse wilden beyden tot sanderdaechs. Hier in consentierden de Caluinisten: maer sij begeerden versekert te syne van den Magistraet voor alsulcke violentie/ fortse/ cracht/ en ghewelt/ en dat sij liber of gherustelick in paise opt selue velt souden moghen prediken. Hier op belofde den

Magistraet/ datse heurlieden voort aen beschermen souden tegen alsulcke ghewelt en violentie. Als dit gheruchte alle de stat deur verbreet wiert/ ghincker seer veel meer volcx buyten ter predicatie/ dan oyt te voren/ daer predicte dien achter noen de selfde predicant/ niet tegenstaende dat hy sdaechs te voren so qualick was ghehandelt gheweest.

Dien selfden achter noen quam B. Cornelis also seer vergramt en verstoort op synen predickstoel/ als hy voor de noen verblijt daer op gecomen was/ vernieuwende synen voorgeseyden teem/ ende dien wtleggende ghelijck sdaechs te voren/ als datter niemant Godts #gebot prediken noch leeren en mach/ dan die Catholijcke predicanten: daer wast wederomme te roepen/ te tieren/ te schremen/ te stampen/ te springen/ en te smijten: Ba/ waeromme laetmen dan dese vevloecte Caluinisten/ dese verdoemde Guesen aldus tegen Gods ghebot preken en leeren? ba fy/ ou ghy ghecorrumpierden Magistraet van Brugge/ ghy bederuet nu wederomme al/ dat den Magistraet van de Vrijen ghister goet en wel ghemaect hadde: ba wat dusent duuels/ nu soude ic wel mijn sinnen ghemissen/ ba ic soude nu wel wt mijn vel springhen/ ba Iesus hoe spijt my dat/ ba fy/ alsulcke ketters/ van de selfde secte of heresie/ als ghy Magistraet van Brugge inde Vasten nu lest leden noch twee leuende aen eenen staeck verbrant hebt/

al sulcke ketters gaet ghy nu op den Burcht staen belouen/ dat ghy heurlieder vermaledijde predicatie sult beschermen voor alle violentie/ of voor alle ghewelt: ia ist waer? ba fy ghy Magistraet van Brugghe/ ou/ sijt ghy Catholijcken? ba/ de duuel vander hellen en soude u lieder voor gheen Catholijcken willen kennen/ hoe soude Godt u lieder dan voor Catholijcken willen kennen? ba fy/ dat ghy aldus betoouert en met blentheyt geslagen sijt: ou/ ba/ en siet ghy noch niet wat ghy met u lieder bescheten Requesten gemaect hebt? ba/ wat een ienten loon hebt hy nu voor ulieder luysige Requesten tegen de Inquisitie ende Placaten/ nu ghy rijfken rafken/ haxken paxken/ int eersgat moet cruypen? ba/ ou/ siet doch eens waer toe dat ghy u lieder seluen gebrocht hebt? Ba tjan nu onse Guesen dat sien/ dat ghylieder also te ringhelen/ te breydelen/ en te dwingen sijt/ ba nu sullen sij wel alle knap den Burcht in nemen: ba/ tfy/ tfy/ aye/ dat ghy lieder u also laet vermeesteren van een so luysighen rappaille/ of van sulcke corte ghemeentken: ba/ ic setter mynen hals onder/ dat sy u noch sullen af stellen/ en maken selfs een Wet of Magistraet wt heurlieder volcxken/ gelijckse wel elders derren doen: och hoe wel waer dat besteet/ ba ic meen voor u lieder: ba Godt bescherme ons Catholijcken daer voor/ dattet so verde commen soude: maer om sulcx in tijts te beletten/ had ghy de

clagers behooren metten taien halse te grijpen die u lieder heden op den Burcht also stoutelick an vielen/ en terstont al warm en versch aen een galge gehangen: ba/ ic versekere u/ de gemeene Guesen en souden dan niet veel na het haechpreken geloopen hebben/ en daer mede waert hier eens wt gehaechpreect geweest.

Den .21. Septembris ende noch sommige dagen daer na predicten buyten Brugge te Seuecoten twee Ministers of Predicanten der Caluinisten/ #den eenen genaemt Io. Montanus/ den anderen Francisc. Iosius/ een Fransois geboren te Lions/ bede seergeleerde mannen: Montanus predicte in Vlaemsche/ ende Josius in Walsce.

Den .22. Septembris seyde b. Cornelis in zijn sermoon met droeuige woorden: ba/ goeliens/ nu sien ick wel dat wij an dese helsche Caluinisterie #ende an heurlieder duuelsche haechpredicatie geerft zijn: siet/ dat heeft ons dat vermaledijde accoort met die versmachte Leren eersgaten tot S. Truyen gedaen/ daer heeftmen die luysighe tsamen gheconfedereerde Guesen moeten toelaten/ datmen alomme de Caluinisterie/ en Lutherie/ en Herdooperie/ sal mogen preken/ daermen die voor den .23. dach Augusti in dese Nederlanden ghepreect heeft: ba/ is dit niet een ient accoort? ou/ ia rechs om terstont het kersten gelooue/ ende de Catholijcke religie wt te roeyen/ ende alderhande secten of ketterien hier in te planten: ba met dat verdoemde accoort van S. Truyen

zijn wij Catholijcken rechs de honden/ ia de Turcken/ de Sarasienen en de Ioden gheleuert: want siet hoe stoutelick en onbeureest dat dese vremde verraders/ dese rabbauwen/ hier commen heurlieder valsch fenijn stroyen/ of heurlieder arghe ketterien in planten: hey snoode listige bedriegers/ hey boose schalcke verleyders: elders in Vrancrijcke werdy wt gheiaecht en wt ghebannen/ en hier moeten wij u nu ontfangen: ba/ het schijnt merckelic dat dese Fransoischen verrader/ die nu hier #buyten staet en preect/ met een brantysere op zijn kake geteeckent is. Den anderen rabbaut heeft een van de syde mutskens onder synen hoet opt hooft/ want zijn een oor is afgesneden: ba/ daerom dragen al dese haechpredicanten sulcke syden mutskens onder heurlieder hoeyen/ om die afgesneden ooren te bedecken: want heeft hier buyten achter het Casteel van Rabbauwenborch niet een haechpredicant staen preken/ die bee de ooren quijt was. hey vuyle schudden/ en luysighe dieuen/ dat u Godt schenden moet: ba/ ick en wil my niet eens meer daer in gram maken/ noch my seluen daer mede quellen of tormentieren: want/ ou/ ic sien wel mijn seggen/ mijn tieren/ noch gebaren en isser niet veel gheacht/ ia/ men spotter en gheckter noch wel mede/ datmen soo doet. Sachternoens wast nochtans wederom te tieren en schelden op den Magistraet van Brugghe.

Den .29. Septembris was B. Cornelis ghecommen tot het veerseken in den tweeden Psalm: Ghy sultse regeren met een yseren roede, ende gelijck eens potbackers vat sult ghyse in stucken breken. In dese wtlegghinge maecte B. Cornelis zijn sermoon wederomme op die twee voorseyde Ministers/ so gruwelick/ afgrijselick/ schandelick/ en vileynlick/ dat al te walgelick soude zijn te schrijuen: het schene datse met noch alle de Ministers van Christus/ of van zijn Kercke/ met yseren roeden gheslagen/ ende gelijck aerde potten in sticken ende in scheruen souden ghebrijselt werden. Ende int leste als hy hem seluen al wt ghetiert en gebaert hadde/ seyde hy: ba noch het spijtichste van allen is/ dat hier en bouen noch sommige degelicke vrouwen aen my commen/ en seggen: Lieue b. Cornelis/ my dunct alle de werelt wert Gues of Caluinist/ ware heurlieder leeringe so quaet of arch en valsch als ghy seght/ het volck en soude die predicatien so seer niet naer loopen: ende men siet dat sommighe liens/ die dese nieuwe predicatien volghen/ daghelicx soo seer veranderen in beteringhe van leuen/ die voortijts dronckaerts/ hoerreerders/ tusschers/ en andere onghereghelde menschen van leuen gheweest zijn/ sij werden nu so sober/ so eerbaer/ so wel ghemaniert/ en so vriendelic/ dat ic niet en weet/ wat ic aen de lieden hebbe. Ia/ ist waer? ou/ ba/ ick segge dattet veel beter en saligher is/

alle zijn goet te verhoerreren/ te verspelen/ #ende deur de billen te lappen/ dan alsulcke duuelsche vermaledijde leeringe te volgen: ende dat een vrouwe lieuer mochte wenschen een man te hebben/ die alle auent droncken en sat/ al bescheten en beseect/ al bespogen en beslijct/ vuyl te huys quame: dan een die wt alsulcke helsche predicatie al nuchtere/ wel gesint en wel ghemaniert thuus comt: want een dronckaert/ een hoerreerder/ een tusscher/ een spielder/ ende een ongheregelt mensche van leuen: ou/ ba/ die stelt hem emmers ten minsten des jaers eens in state van gratie/ ba/ hy comt te biechten/ hy heeft berouwe en leetwesen van zijn sonden/ en gaet ten weerdighen Sacramente: maer aen eenen ketter/ die eens vant kersten Catholijcke gheloue afgevallen is/ ba/ het is te duchten/ en staet in dusent periculen/ dat hy nemmermeer wederomme gheheel Catholijck werden sal. Ergo/ goet verloren/ niet verloren: eere verloren/ veel verloren: ba/ maer siel verloren/ al verloren.

Den .6. Octobris/ vernieude b. Cornelis het voorseyde veerseken wt den tweeden Psalm noch eens: Ghy sultse regeren met een yseren roede, ende gelijck eens potbackers vat sult ghyse in stucken breken. B. Cornelis leyde dit nu aldus wt: God de Vader heeft geseyt tot Christum synen sone/ dat hy deur zijn onbevlecte bruyt/ de welcke is de heylighe Catholijcke Roomsche kercke/ alle zijn vianden/ als de

Protestanten of Lutherianen of Confessionisten van Duytslant/ de Hugenosen of Caluinisten van Vranckrijcke/ de Guesen of alderhande sectarisen van de Nederlanden/ ende van Engelant/ Schotlant/ Sweden/ Denemarcken/ Polen/ en andere landen/ met yseren roeden ende met scorpioenen gheesselen/ ende/ gelijck eens potbackers aerden werck/ in sticken breken/ en in murselingen of in brijselinge vernielen sal: ende dat hyse deur zijn bruyt/ de helige Catholijcke kercke/ noch alle verwinnen/ en tot een schabelle zijnder voeten dwingen sal. Daeromme ghy Catholijcken ba sijt doch wel gemoet: want dese blijtschap van dese vermaledijde Caluinisten en sal niet lange dueren/ laetse al vrij loopen preken datse bersten/ en Psalmen singen tot dat heurlieder die kele scheurt: ba/ laetse al vrij met ons Catholijcken ghecken en lachen/ schimpen en #spotten/ tot datse de duuel den neck brict/ en in zijn helle voert: ba/ ick passe op alle heurlieder ghecken en lachen niet met allen: ba/ ic wetet al hoese met mijn sermoonen lachen en spotten: het comt my doch al ter ooren/ ende ick kense oock by heurlieder namen de sommige/ die hier in dese stat inckelick op mynen schimp wt zijn/ en seggen nu achter my/ datter van alle de leelicke vileyne iniurien of blamatien (die ic vande haechpredicanten staen en preke) niet een warachtich en is/ maer dattet al lueghens zijn: deur dien datter een

schalck is/ die tot Heer Adriaen Smout gheseyt hadde: ba/ domine Pastor/ ghy en weet/ ba nu staet hier buyten te Seuecoten een en preect die maer een rechter oor en heeft. Ia/ ist waer? hey snooden schelm en rabbaut/ als ghy sijt/ men weet wel dat yeghelick maer een rechter oor en heeft: ba/ ou/ altijts ist nochtans emmers waer dat dien boosen verrader Hermannus met een brantysere op zijn rugghe is gheteeckent/ wat wilt ghy dan veel schimpen/ ghecken en spotten met mijn sermoonen/ en seggen dat ick alle die vileynichheden staen en lieghe? ba/ ick segghe nu plat wt/ dat den meestendeel van dese haechpredicanten al Apostaten/ al verloochende Papen en wt geloopen Monicken zijn/ die het gheestelick habijt of de cappe wt geschut/ en het Kersten Catholijcke gelooue versaect of verloochent hebben. He/ wat seght ghy daer toe/ ghy spotters en schimpers/ he? ba dien eenen haechpredicant/ die hier buyten te Seuecoten nu staet en preect/ is dat niet een verloochent Pape/ he? ba/ ende dien Paep Michiel van Oudenborch/ die hier buyten by de Wasschers brugge voor de Guesen of Caluinisten preecte/ als ick niet preken en mochte/ is dat oock niet een Apostaet/ of een verloochent Kersten/ he? Ba/ ende dan den haechpredicant te Tielt/ die hier wt ons Clooster #gheloopen is/ en die cappe op den tuyn ghehangen heeft/ is dat ooc niet al een Apostaet

of afghevallen Kersten? ba/ dien verloopen Moninck/ ou/ die heuet doch al van my geleert/ sulcx als hi weet of can: maer hi is nochtans so luttel by my te gelijcken/ dat hy niet weerdich en is mijn schoens te ontghespen/ ia dat hy niet weerdich en is mynen strontpot (met oorlof geseyt) wt te dragen. Ou/ ba/ nu ic hoore datse my also nau in mijn woorden van mijn sermoonen soecken te vangen en te berespen/ ba/ nu wil ick doch voortane in alle mijn sermoonen preken/ dat dese haechpredicanten den meestendeel al verloochende kerstenen of Apostaten en wtgeloopen Monicken zijn/ die het kersten Catholijcke ghelooue versaect hebben: ba/ laet sien of sy daer tegen yet sullen connen ghesegghen/ en of sy dan noch met mijn sermoonen sullen connen ghecken/ schimpen/ en spotten: ba/ datse de duuel halen moet/ diet zijn.

Den .13. Octobris seyde b. Cornelis in zijn sermoon: Ba/ goeliens/ Iesus/ ba Godt behoede ons/ en Maria die weerde moeder Gods: ba/ wij aerme Catholijcken zijn verraden van achter en van vooren. Ou/ ba/ de Herdoopers hebben nu ooc al een lange tijt #hier buyten int Gruythuysbosch seer heymelick sonder onse wete ghepreect: maer nu beghinnet openbaer te werden: ba/ God segene ons/ ba/ wij sitten hier in dusentmael meer periculen van ons lijf en leuen dan wij selfs weten: ba/ en of die oock al met int accoort tot

S. Truyen met de geconfedereerde Guesen gemaect/ begrepen zijn te mogen preken? ba/ ic peynse: wel ia sy. Iesus/ wat een maledictie dat ouer dese helige catholijcke Nederlanden ghecommen is/ deur die vervloecte bescheten Requesten teghen de helige Inquisitie en helige Placaten: ba/ ghy Magistraet van Brugghe/ of ghy vier Leden van Vlaenderen/ ou/ siet ghy nu wel wat ghy ghemaect hebt? ba fy/ schaemt u. Och Iesus hoe sitten wij hier nu/ en hebben rontsom ons ooren alle dese sectarisen: #ba/ het is om zijn sinnen te ghemissen: ba/ die secte vande Herdoopers/ ba dat is het gruwelickste dinck vander werelt: ba/ ou/ als die ghepreect hebben/ dan vallen sij neder ter aerden/ en cruypen ouer malcander/ gelijck honden of onredelicke beesten/ seggende/ mijn geest begeert u vleesch. het isser al gemeen. ba/ sij hebben daer rechs in dat bosch een bequame plaetse daer toe. ba/ goeliens/ dat ick u segghe is warachtich: daer zijn boeren of lansliens diet gesien hebben: en daer commen seer schone vrouwen en ionghe dochters: ou/ ba/ die sullen terstont een bysteren grooten aenhanck crijgen/ mits datmender sulcke ke * dingen doet: ba/ God bescherme ons: y/ y/ ick wilde wel dat my ons Heer haelde: want het wilder gheckelick gaen. ba/ nu vallen my doch alle mijn spillen in de asschen. ba/ wat dusent duuelen of men hier oock al niet toe doen en sal/ peyns ick. y/ hoe sal dit noch gewroken

werden. ba/ ick setter mynen hals onder/ dat wij eer lanck noch de Adamijten hier voor onse poorten moeder naeckt sullen sien preken/ dat wij soo sullen. ou/ ba/ dan en blijfter niet een mensche in Brugge/ dat versekere ick u: ba/ het sal seker alsoo gebeuren/ want het wil hier doch al wesen/ dat soo wil.

Den .20. Octobris seyde B. Cornelis in zijn sermoon: Ba/ goeliens/ ou/ ba/ noyt soo ick nu van alle canten gehekelt en ghquelt werde: ba/ sommige liens/ en het willen ooc noch al treffelicke deghelicke Catholijcken zijn/ die commen nu aen mijn toehoorders/ of aende ghene die mijn sermoonen hooren/ en seggen al gheveynsdelick: en bey/ ic ben seer verwondert dat uwen B. Cornelis soo dickwils of so menichmael heeft staen preken/ dat de haechpredicanten de Guesen kinderen sonder water doopen/ en datse de kinderen maer ouer het water en houden/ maer datmen nu hier buyten/ daermen nu ooc de Guesen kinderen doopt/ gheheel contrarie siet. Hey/ ist waer? ghy gheueynsde Catholijcken/ ba goeliens wacht u doch voor alsulcke Catholijcken/ want het zijn van dese arge deurtrocken Cassandrianen/ die souden u lieder gheerne met heurlieder schalcke listen twijffelachtich maken/ om ulieder also af te trecken van mijn sermoonen: ou/ ten is anders niet/ dat weet ic wel sekerlick. Want al dat ic van het Guesen kinderdoopen sonder water geseyt of gepreect

hebbe/ dat segge ic noch/ en ic salt doch altijt seggen/ en het is oock soo/ sij doopense #sonder water/ al ist dat desen rabbaut/ desen Apostaet en verloochenden Paep hier buyten niet iust also en doopt/ gelijck de andere haechpredicanten. ba sij doopen alle diueerschelick/ om tvolck te abuseren/ en om daer mede te betoonen datter aen het doopsel niet veel verlanx en light/ hoemen doopt of niet en doopt/ ende daer deur willen maken datmen het doopsel int leste gans achter late/ als een sake die niet van noode en is/ gelijck ic noch meer gepreect hebbe: want het zijn schenders van alle Gods sacramenten. Ba/ ou/ die vonteschijters/ ba sij schijten inde vonten/ wat souden sij dan van het doopsel houden? kie/ al datse doen sij en maken maer de manier van doopen: sij en sullen ten hoochsten de kinderen maer met een lutterken waters besproien en bespeersen: en bouen dien en sult ghy nemmermeer sien/ dat eenich haechpredicant de Guesen kinderen drij malen met water besproien en bespeersen sal: want/ ou/ ghy Catholijcken moet weten/ die secte der Caluinisten is een specie van Arrianen of Trinitarij/ die inde h. drijvuldicheyt niet en geloouen/ ba heurlieder Caluinus seght dat hy dat woort Triniteyt of drijvuldicheit inde h. schrifture niet en vindt/ en daerom en willen zijn discipels dese woorden niet gebruken: ba/ al en waert maer alleenlic daerom/ so salmen de selfde kinderen noch eens in onse catholijcke

Roomsche Kercke moeten ter vonten bringen ende doopen/ in spijt de Guesen/ oft heur lief of leet is/ ba soo siet/ ba/ laet hooren wie daer teghen eens kicken sal. Ou/ wat dusent duuel en waeromme lijtmen of ghedoochtmen dese vermaledijde Caluinisten ooc datse heurlieder balghers en wichters daer buyten doen doopen? ba/ waer is heurlieder dat toegelaten? ba/ dat en staet emmers int versmachte accoort niet/ dat tot S. Truyen met de geconfederierde Guesen ghemaect is. Ou/ ba/ wij Catholijcken ghedoogent en lijdent al dat dese verdoemde Caluinisten voorstellen. ba fy/ het schijnt dat wij teenigaer betoouert zijn: ba/ ic soude heurlieder aende poorte int wtgaen de kinders af nemen/ of wt den armen ruppen/ en dragense in onse kercke om te doopen: ba/ waer toe staet den Magistraet daer aldus aende poorte en kict? om de gansen te wachten/ peyns ick: ba/ siet doch hier eens: ba/ ou/ het schijnt datse daer staen om veel quaets te #beletten/ en het argste van allen en derren sij niet wederstaen: ba grijpt de kinderen/ en loopter met in onse kercken/ en laetse daer doopen/ of beschijt u. ba/ wat sal ick hier af segghen? ba/ ist nu niet een ghecs werc? ba/ wat slechter ioppens zijn dat: ba/ sij staen daer met crijchsvolck/ gebust en gespiest/ gehellebaert en geslachtsweert/ geharnast en gepansysert/ ghelijck ofse den duuel op een cussen binden souden/ en sij en derren niet een luysige Guesinne

een kint af nemen. Hets/ ick soude wel mijn sinnen gemissen in dusdanige beestachticheyt/ eselrie en luysicheyt. ba fy/ ic en ben maer een aerm grau Moninck/ maer het soude te besien zijn/ stonde ic daer ande poorte en wachte/ of de Guesinnen also de kinderen wt souden dragen om te doopen/ ba/ ick duwede sij lieuer de kele in: ia/ het waer de kinderen veel saliger den crop in gheduwet/ dan also met dat verdoemelick Caluinisten doopsel ghedoopt te syn/ dat soo ware.

Den .27. Octobris predicte Meester Peter Dathenus buyten Brugge/ ende naer zijn sermoon vercondichde hy het volck/ hoe dat #Michael/ die te Oudenborch Priester gheweest hadde/ hem begaf totten huwelicken staet/ ende dat hy den derden dach in Nouember aldaer een huysvrouwe soude trouwen. Dese vercondinge maecte een groot gemurmel onder de Catholijcken binnen Brugge/ want men hadde tot noch toe niet ghehoort/ dat yewers een Priester in dese Nederlanden soo openbaerlick of solemnelick een huysvrouwe ghetrout hadde.

Den .28. Octobris hadde hem B. Cornelis in zijn sermoon/ om het huwen van desen Priester/ met tieren/ stampen/ springen/ smijten/ #en gebaren/ ghelijck een onsinnich dul of beseten mensche/ roepende en schremende: Ba fy fy u ghy Catholijcken/ ba/ stront Catholijcken/ ba fy/ ayc/ fy fy/ my stickt de brake

van u lieder: ba fy/ my walcht dat ick u sien: ba fy/ dat ghy alle dese abominable/ horribile/ afgrijselicke/ ia enorme dingen verdraecht/ lijdt/ toelaet/ en gedoocht: ou/ ba/ wat dusent duuelen/ daer buyten/ men huweter/ men bruyter/ en men onthuweter/ Papen en Monicken: ba men bedrijfter sonde incesti. Ba fy/ ick schaemt my te seggen tghene dat daer al gebeurt: ba/ daer is nu ghister dien vervloecten Paep Michiel van Oudenborch/ dien vermaledijden Apostaet/ en verloochenden Kersten/ brudegom vercondicht/ om binnen acht dagen een wijf te trouwen: ba wat pestilentie dit gaet noch bouen preken/ kinderen doopen/ en bouen al. Ia/ ghy Catholijcken/ is dit verdragelick? ou/ ba/ ic hadde my veel lieuer een spiesse diepe onder de aerde te zijn/ dan dese yselicke/ gruwelicke/ en goddeloose dingen al den dach te hooren: ba/ men hoort nu anders niet/ dan dat de Monicken wt heur Cloosters loopen/ de cap op de tuyn hangen/ en achter lande loopen preken op zijn Guesche: dat de Papen Apostaten werden/ en wijuen trouwen/ dat Nonnen en Baghijnen mans trouwen: dat de wereltlicke gehuwede mans/ #ister iemant die een wijf heeft daer hy moede af is/ men ghief hem hier buyten inde Caluinisten predicatie een ander wijf/ en zijn wijf ghieftmen eenen anderen man/ also datse daer staen en seggen: Sa nimt ghy dese mans wijf/ hy sal daer tegen u wijf nemen. Sa ghy vrouwe/

nimt ghy deser vrouwen man/ sij sal daer tegen uwen man nemen. Fy fy/ ba ghy Catholijcken/ ou/ het is tot verdoemenisse van ulieder sielen/ in dien dat ghy dese afgrijselicheden en gruwelicheden verdraecht of lijdt: ende de Coninc sal commen en straffen of castien al so wel de goede als de quade/ also wel de onschuldige/ als de beschuldighe: om dat sij alsulcke Godslasteringe/ blasphemie/ duuelrie/ en verdoemelicke dingen ghedoocht en toegelaten hebben te geschieden. Daeromme ghy Catholijcken/ ghy kent nu elck u ghebueren/ #welcke de Guesen en Guesinnen zijn: ba een Catholijck werde nu tien mannen sterc: ba/ en ghy Catholijcke vrouwen/ verandert ghy nu in mans herten/ ia wert nu inde sterckte van vijf mannen/ ende valt dese Guesen en Guesinnen stoutelick aen: ba/ grijptse metten bosem/ en vermaectse de muyl/ ba soo siet: ba/ in dien dat ons de Iustitie wil verlaten/ soo doet seluen iustitie/ ba soo siet.

Den eersten dach Nouembris/ als b. Cornelis van alle Helighen predicte/ soo riep hy byster grammelick: Ba waer zijnne * nu dese verdoemde Caluinisten/ dese vermaledijde Guesen/ dese beeldestormers/ dese dootvianden van alle Gods Heligen? Hey vervloecte beeldeschenders/ hey/ ba/ waer zijnse nu? ba datse van alle Godts Helighen moeten gheplaecht/ ende seluen gheschent werden:

#want niet eer en sullen sij Gods Heligen willen aenroepen/ dan alsse S. Roctus met de pestilentie plagen sal/ alsse S. Job met de pocken en lempten/ S. Antonis met het helsche vier/ S. Quirijn met de Vijt/ S. Cornelius met besmetheyt/ S. Jan met euelen/ S. Hubrecht met raserie of verwoetheyt/ S. Dingene met dullicheyt of besetenheyt/ ende alsse van alle andere Gods Heligen/ Sancten en Sanctinnen/ met besiectheyt/ melaetsheyt/ of laserie/ met cancker/ seericheyt/ rapticheyt/ crapticheyt/ met romelisoen/ met popelsie/ en met alderhande miserien of catiuicheden sullen geplaecht werden: welcke plagen/ punitien/ en castimenten/ dese beeldestormers/ dese vianden der Helighen/ wel hondert dusent fout verdient hebben tegen elcken Sant.

Sachternoens wast vreesselick en afgrijselick te tieren of te gebaren op de Caluinisten/ Lutherianen/ Herdoopers/ ende anderen/ om datse niet en geloouen dat de sielen int vagevier ghepijnicht werden.

Den tweeden Nouembris/ als B. Cornelis al ghepredict hadde/ hoe de sielen int vaghevier ghepijnt en ghetormentiert werden/ #so seyde hy ten lesten: Ba/ men achtet nu voor cleene heresie/ of cleene ketterie/ int vagevier niet te geloouen: ou/ ba/ ic segge dat de ghene die niet alleen en loochent het vagevier/ maer die oock maer een cleen weynich en twijffelt aent vagevier/ dat hi veel meer misdoet/ dan

of hy zijn eegen moeder besichde/ zijn eegen suster besliep/ en zijn eegen dochter bevruchte: ia noch veel meer misdoet/ dan of hy zijn eegen vader en moeder/ zijn eegen kinderen/ susters en broeders vermoort hadde/ dan of hy Sodomie bedreuen hadde/ ia dan of hy alle de sonden vander werelt tsamen alleene gedaen hadde/ ba soo siet.

Den .3. Nouembris hadde hem B. Cornelis wederomme seer leelick en byster in zijn sermoon/ tierende en roepende: Ba/ goeliens/ ou/ ba/ nu isser wederom hondert dusent milioen #nieuwe duuels wtgelaten: ba/ nu houden die vermaledijde Caluinisten van Antwerpen heden het duuelsche helsche Nachtmael/ dat is/ ten Sacramente te gaen op heur lieder verdoemde maniere/ ghelijck heuren vervloecten Caluinus dat te Geneuen ghedicht/ versiert/ en ingestelt heeft: ba/ siet daer ismen nu Tantwerpen/ in dien helschen put/ in dien duuels afgront/ mede besich/ ter wijlen dat men hier buyten in onse Caluinisten predicatie heden besich is/ om dien verloochenden Paep van Oudenborch te huwen/ of aen een wijf te trouwen/ en te coppelen. Iesus Maria/ wat een afgrijselicheyt of gruwelicheyt gebeurt hier nu in dese Nederlanden. Daeromme ick hebt meer geseyt/ en ick seght noch/ dat ic gheen Propheet noch Propheets kint en ben/ maer dat ick u nochtans wel versekere/ dat de Coninc (naer dien dat

hy sal gehoort en verstaen hebben/ datter sulcke horribile enorme yselicheyt Tantwerpen in die nieu duuelsche Tempels/ of helsche Synagogen/ ghebeurt is) terstont met zijn Spaeniaerden commen sal/ en smijten alle #tvolck van dese landen in ysere ketenen/ ende voeren sij also gheketent/ ghecoort/ ghebonden/ met stroppen of basten aenden hals/ met schepen ouer in Barbarien/ en inde nieuwe Indien onder de Mooren/ tot een eeuwige slauernie en seruituyt/ ghelijck Nabugodonosor die Ioden of kinderen van Israel ghevangen ouer voerde in Babilonien. Maer dese vermaledijde haechpredicanten/ dese Ministers/ dese verraders/ dese verleeders/ en bedrieghers/ daer toe oock dese vervloeckte Ouderlinghen/ dese Diaconen/ of dese verdoemde Officieren/ ba die moeten al deur wech gheholpen/ en al leuende ghevilt/ ghevlaiet/ ghespiet/ gebraden/ gesoden/ gebrant/ en gesmoort zijn/ ba so siet. Ba/ God segene ons: ou/ ia en soudemen sulcke horribile ende afgrijselicke dingen laten ghebeuren? ba wij souden hondert dusentmael beter onder de Turcken of Sarasinen wesen. ba/ wat seghdy doch nu van dese Guesen en Guesinnen? ou/ ba/ wat dunct u nu van de Gueserie of Caluinisterie/ nu sij alsoo heurlieder duuels Nachtmael Tantwerpen/ in dien helschen moortkuyl der sielen/ houden? en nu sij hier buyten de Papen beghinnen wijfs te gheuen?

Ia/ laetmense also daer mede om gaen? ia/ mostender die twee enormiteyten of vreesselicke dingen oock noch volghen wt u lieder ende wt der Lerenschijtgaten requesten/ om voor de sectarisen liberteyt te vercrijgen? ba siet/ dat gebracker noch rechs: ba wat salder doch nu noch connen ghecommen/ dinck ic: ba/ en ist noch al wel gherequest/ peyns ic: of sult ghylieden des duuels Comedien en Tragedien/ of zijn Batement spel/ eens beghinnen te mercken? ba doet u oogen open/ en besiet eens/ wat ghy met u luysighe bescheten requesten ghemaect hebt/ en beschijt u: ba/ wat sal hier af commen? Ou/ ba/ meendy dat wijt al verdragen sullen? ba/ ick setter mynen hals onder te pande/ dat dit vermaledijde Nachtmael houden/ of bietken broots breken/ nu oock tgheheele lant deurloopen sal/ ghelijck die duuelsche predicatien/ en die beeldestormerie/ en ander roouerie ghedaen hebben: ba/ onse Guesen en Guesinnen sullent ooc willen doen/ cout que cout/ dat zijn wij seker. ba siet doch eens waer met dat wij nu moeten gheplaecht zijn.

Sachternoens hadde hem B. Cornelis in zijn sermoon wtermaten gruwelic/ hy blies/ #hy aessemde/ en hy smoorde soo afgrijselick en vreesselick teghen het huwelick van Heer Michael van Oudenborch/ dat tvolck vervaert wiert in zijn maniere van springhen/ stampen/ smijten/ roepen/ tieren/ crijsschen/

schreemen en gebaren/ bysonder int leste/ als hy de historie of legende van S. Hubrecht/ (diens dach dat was) ende van zijn myraculen/ ende van de dulle rasende of verwoede honden predickte. Daer riep hy: Ba fy ghy Catholijcken: ou/ ba/ ghy behoort stocken en stauen te grijpen/ en gesaemder hant buyten te loopen/ gelijck men loopt om te blusschen eenen brant/ ende smijten dien verloochenden Paep met zijn helsche bruyt/ en dien Apostaet/ diese tsamen ghecoppelt heeft/ doot/ alleens gelijck dulle verhoede rasende honden: ia also behoort ghy alle de Guesen en Guesinnen/ en al den bras en gesoort doot te smijten: want ou/ sij zijn dusentmael argher/ sorghelicker/ dangireuser/ en schadelicker/ dan de verhoede rasende dulle honden: oft anders/ dit Papen huwen/ twelck hier heden beghonnen is/ sal voortgaen ouer de gansche Nederlanden/ in dien datment gedoocht en laet inbreken. ba/ en soudt ghy Catholijcken dan niet oorsake zijn van alsulcke inbrake? ia/ en daerom souden dan met rechs alle plagen/ miserien/ wrake/ euelen/ straffen/ en maledictien ouer u lieder #hals commen: daeromme het is hooch tijt dat ghylieder u met gewelde daer tegen stelt/ om alsulcken verdriet/ ellende/ en catiuicheyt van u lieder halsen te schudden. Deserghelijcken bloetdurstige sermoonen hadde hy nu corts deen op dander veel ghedaen/ also ghehoort is/ om zijn Catholijcken te verwecken

ende aen te hitsen tot bloetverghieten: waer deur dat sommighe van dien also ontstaken in een hittige gramschap tegen de Caluinisten/ dat sij ghemeenelick ontrent den auont/ als de Caluinisten van buyten wt de predicatie inde stat quamen/ ghinghen staen wachten/ hopende datter eens een oorsake van dootsmijten vallen of commen soude: alsoo dat heden den derden Nouembris oock gebeurde/ #deur dien datter sommige Caluinisten al singhende ter poorten inde stat meenden te commen/ het welcke sij op tverbot des Burgmeester niet en lieten/ ende als daer deur een gruwelicke beroerte quam van dootsmijten of dootschieten/ so was daer een vande principaelste auditores of naerloopers van B. Cornelis terstont tusschen het crijchsvolck aent roepen: Slaet doot/ slaet doot/ en spaert gheen bloet.

Den .10. Nouembris seyde B. Cornelis in zijn sermoon: Ba/ goeliens/ ou hier schuylt wederomme al een groote swaricheyt/ die wel yselick en vervaerlick is/ maer nochtans en sal ickse nauwelicx derren noch moghen vermanen: want al en segge ic maer een oneffen woordeken/ ba men verwijt my terstont dat ick meute/ en dat ick tvolck soecke sedicieus of oproerlick tegen elcandere te maken: ba/ constmen my nu oock ten halse gheleggen/ dattet mijn prekens schult ware/ dat hier en Sondage lestleden sommige Guesen doot

gebleuen zijn/ men en soudet niet laten/ ba men soude my wederomme de galle en de blase willen breken/ en my het preken wederomme meenen te verbieden: twelck doch in heurlieder macht niet en is/ spijt heur herte: want ick en staen onder heurlieder niet/ ba ic staen onder onsen heligen Vader den Paus/ en onder mynen generalen ouersten/ willen sijt weten: daeromme/ ic en salt niet swijgen/ in spijte dient leet is. Ou/ ba/ en wat isser oock an te #verswijgen? my dunct yegelijck wetet wel/ dat is/ dat dese vermaledijde Herdoopers hier buyten int Gruythuysbosch aldus openbaerlick in groote menichte preken: ba sij makent nu wel so grof (mits datse mercken en sien datmen daer niet met allen tegen en doet) dat daer yegelick mach gaen die wil: ba/ ou/ de Herdoopers gaen hier achter strate de liens segghen/ indien datse willen de rechte waerheyt hooren/ datse dan commen int Gruythuysbosch. Iesus/ och/ goeliens/ is dit niet een byster gruwelicke sake? ia hoe sullent wij Catholijcken lange mogen of connen houden staende? ba ten is niet moghelijck/ want de een sect op dander groiet ons ouer den hals: ba/ ou/ het Kersten gelooue en die helige Catholijcke religie moeten nu te gronde gaen: ba de Herdooperie salt al op slocken: want eerst valt ghy van de Catholijcke helighe Roomsche Kercke/ en wert Erasmianen: daer naer wert ghy Cassandrianen/ daer naer

Lutherianen/ daer naer Caluinisten/ en daer naer Herdoopers: maer ten lesten spruyten wt de Herdoopers noch de Adamijten/ de Dauid Ioristen/ die vant Huys der liefden/ en Atheisten.

Den .11. Nouembris geschiede der Doopers predicatie soo gheheel openbaerlick int Gruythuysbosch/ datmender deur de gansche #stat van Brugge af wiste te spreken: daeromme ordinierde den Magistraet/ datmen heurlieder predicatie den .17. Nouembris met ghewelde verstooren of destrueren soude/ ende men seyde drij of vier dagen lanck onder tvolc/ dat den crijchslieden gheoorloft was de Herdoopers te ouervallen/ heur cleederen wt te trecken/ te pilleren en te beroouen.

Den .17. Nouembris trocken twee hondert crijchslieden/ ende ontrent tsestich mannen te peerde wt Brugghe naer het Gruythuysbosch/ om die predicatie van de Doopers te destrueren en te verstroien/ ghelijck gheordiniert was. Hieromme hoordemen en #sachmen aen B. Cornelis in zijn sermoon een sonderlinghe groote blijtschap/ louende den Magistraet van Brugge in dese ordinantie/ seggende/ datse al heden deur de predicatie der Herdoopers met ghewelde/ cracht/ ende macht te destrueren en te verstroien/ een groot deel van heurlieder misdaet versoenen souden. Daer sochte hy tvolck te verblijden en te doen lachen/ segghende: Ba/ goeliens/ tavont

sullen alle onse Herdoopers in Adamijten verkeert ende verandert zijn/ sij sullen al moeder naect te huys commen: ba/ wat een gelach/ wat een ghegheck/ wat een ghespot sal daer zijn ande poorte: ba/ die nu lust heeft naecte liens te sien/ die en derf of en behoeft maer ande Boueriepoorte te gaen staen wachten tegen dat de Herdoopers tauent wt heurlieder predicatie thuys commen/ want onse crijchsliens sullender terstont al Adamijten af gemaect hebben. Ou/ ba/ noch prijse ic ons crijchsvolc/ die sullen wel op een half ure een dusent Adamijten maken/ daer de Herdoopers so lange om preken moeten: ba/ so moetmender mede toegaen. Ba/ hadmen doch int eerste dese Caluinisten en Caluinistinnen ooc eens also met de bloote schijtgaten wt de predicatie laten thuys commen/ ick beloue u sij en souden voor waer niet meer ter predicatien geloopen hebben: ba/ nu en spijt my doch anders niet/ dan dat men sulcx niet int eerste eens gepeynst of bedacht en heeft/ met de Caluinisten en Caluinistinnen ooc te doen: ba/ niet beters dan dat/ want het dootsmijten bringt te veel groote beroerte ondert volck/ gelijckmen nu siet/ wat hier te Brugghe al te doen is/ om die twee of drye Guesen die hedent viertien dagen ande Cruyspoorte doot geschoten wierden: maer dit naect ontcleeden is te belachen/ ba noyt beter practijcke/ ba dit is de beste cluchte van allen/ dat soo is. Dese blijtschap van B. Cornelis

was te vergeefs/ want deur sulcke geruchte als voorseyt is/ en vergaderden de Doopers op dien dach int Gruythuysbosch niet.

Den .24. Nouembris beclaechde B. Cornelis in zijn sermoon seer deerlick/ seggende: Iesus/ y/ en ist niet groot iammer/ dat de Doopers en sondaghe int Gruythuysbosch niet wederomme en waren vergadert/ om datse daer ontcleet hadden mogen werden/ ende also naect en bloot in de stat hadden moeten commen: ba fy/ het is te spijten datmen sulcke nestken so iammerlick versuymt heeft in tijts te beroouen: niet te min sij hebben oock al heurlieder vriendekens int spel/ diese in tijts connen waerschuwen: ba/ eylacen/ dat de camer van de Collegie des Magistraets van Brugge gebreckelick is van leken of van ondichticheyt: ba/ dat en heeftse van heden noch van ghistere niet/ maer ten mach nochtans niet geseyt zijn: soo dat bleke of schene ouer ses of seuen iaren/ aen dien aermen bloet Adriaen Roobaert/ eylacen om dat hy gheseyt hadde/ dat hy wel eenige inde Wet of van de #Collegie des Magistraets van Brugge soude weten te wijsen/ die de Herdooperie toestonden/ ba daeromme moste de goede man in zijn hemde bloots hoofts en bloots beens met een bernende keerse in zijn hant commen liggen vergheffenisse bidden/ dat hy so moste. Ou/ ba/ gheen sake en spijt my soo seere ter werelt/ dan dat ick en Sondage lestleden den

Magistraet van Brugge also te vergheefs ghinck staen prijsen en louen: ba seker ick mercke nu wel dattet al een ghemaect raetken was: sij haddent gheruchte so lange van te voren verbreet/ vant wonder datse souden schijnen te bedrijuen/ dat de Herdoopers heurlieder wel wisten te wachten daer te commen. Ba dat spijt my rechs/ dat wij Catholijcken ons altijts soo te vroech en te vergheefs verblijden: neen/ en beyd/ het sal noch te passe commen/ dat beloue ic heurlieder: ba ic hebbe noch al een luys inde oore/ die al eer langhe wt commen sal/ wist ick maer noch een cleen luttelken bescheets daer af: ick versekere u dat ickse wel eens te pacht nemen en te keer gaen sal.

# Den .25. Nouembris quam B. Cornelis met een leelick gram verstoort aensichte op den predickstoel/ en beghonste hem daer seer qualick te hebben/ segghende int eerste: Ba/ goeliens/ ou/ wij Catholijcken hebben tot nu toe al ghemeent/ dat die vier Leden van Vlaenderen/ of dese Magistraten/ anders niewers omme te Breusel ghereyst waren/ dan van de Gubernante volle macht te vercrijgen/ om te verbieden der sectarisen predicatien: ba/ maer nu verstaen wij datse aende Gubernante oock seer neerstelick versoecken en begheeren het vergaderen vande Generale staten/ op dat sijlieder daer deur eenige middelen mochten vinden/ om de troubbelen en die

turbatien neder te leggen en te stillen/ die ter causen vande religie opgheresen zijn/ en alle de Nederlanden in onruste en verderuinghe gebrocht hebben. Ia/ ist waer? hey dat waer rechs u lieder dingen: y/ ia ba dat ware iust u lieder werck: ba/ en bey/ my verwondert waer ghylieder noch so langhe sijt ghebleuen met u vergaderinghe van Generale staten/ om inde sake vande religie te ghaen ligghen wroeten en dabben/ om die twisten te vereenigen/ en te paysseren/ en te veraccorderen. Ba/ ou/ ghy Magistraten/ wat laet ghy u doch duncken? ba/ wij gheestelicke en sullen noch en willen in gheender maniere gedoogen noch lijden/ dat heur de wereltlicke leecke menschen inde sake vant gelooue/ of inde religie/ eenichsins moeyen sullen/ de welcke doch buyten heurlieder staet/ en tegen heurlieder beroepinge is. ou/ ba/ het ware sacrilegie. ba/ soudemen aldus den gheestelicken staet/ den welcken alleene de macht inde saken van tgelooue en in de religie beuolen en toebetrout is/ laten verterden/ verknijsen/ en met voeten trabbelen/ soo waert beter het Kersten ghelooue geheel versaect en verloochent: want wat souder anders af commen/ van alsulcke reformatie of ordinantie/ die dese Generale staten souden reformeren of ordineren/ dan een verduuelt/ verkettert/ vals/ ende antekerst gelooue en religie/ gelijck sij heurlieder souden gaen imagenieren en versieren. Ba/ ou/

het waer verdraghelicker/ lijdelicker/ of ghedoochsaemlicker voor ons Catholijcken dat men der Turcken Alcoran/ of der Ioden Talmuth/ inde stede van ons out kersten gelooue inbrochte/ dan een alsulcke reformatie of ordinantie/ als ons dese verdoruen/ ghecorrumpeerde en gefenijnde generale staten souden inbringen: want ghelijckmen niet en mach pueren of pueteren inden maechdom van een maeght/ sonder die te violeren aen haer eere: of inden appel van een ooge/ sonder tgesichte te quetsen: ba/ also en canmen of en machmen aende religie ooc niet pueren/ sonder die te bederuen: ba/ men macher in gheender manieren aen commen of aen genaken: ba/ daeromme sal ic my/ en wil ic my daer tegen stellen/ en mijn tanden laten sien/ al soudet my mynen hals costen/ want wij Catholijcken en mogen van het minste syllabeken van onse Religie niet wijcken/ noch de sectarisen het minste puntken of pointcken niet toe laten of gewonnen gheuen: ba/ al en waert ooc maer in beuaerden te gaen/ of int branden van de keerskens voor de beelden/ of noch yet minders: Ia wij en mogen ons min dan yet vanden onsen laten af dringen. Want waert sake dat wij Catholijcken het minste syllabeken of minste puntken int gelooue/ of inde religie/ of inde ceremonien der Roomsche Catholijcke Orthodoxse Kercke/ consentierden te veranderen/ ia consten sij ons daer in achterhalen/ dat wij

maer int alderminste gedoolt hadden/ ba sij souden ons dan noch al naerder willen hebben/ of voorder willen doen commen. Ba/ daerome en willen noch en mogen wij plat wt/ om aldatter inde werelt is/ noch om doot noch om noot/ noch om leuen noch om steruen/ van het minste syllabeken of puntken van den onsen niet wijcken/ of het souder al verloren gaen: ba fy/ en souden wij Gheestelijcken ons het net alsoo laten ouer thooft trecken? ba/ daer soude de duuel/ of zijn moeder/ met spelen: maer neen neen/ en beyd/ noch en hebben sij ons alsoo niet. Ou/ ba/ wat meenen sij datse voorhanden hebben? ba wij en zijn noch soo mat/ noch so ten eynde asems niet/ wij en sullender ons wel connen tegen stellen: ba wat laten sij heurlieder doch duncken datse zijn? ba datse heurlieder allegelijck beschijten/ en moeyen heurlieder met heur policien/ ende inde sake seculier/ en stellen heurlieder onder onse gehoorsaemheyt/ en vragen ons watse geloouen/ watse doen of laten sullen: ba soo siet.

Deur alle dese abominable/ horribile blamatien/ iniurien/ vileyne leughenen/ ende tyrannighe bloetdurstighe meuterien/ die B. Cornelis dagelicx so langher so meer liet wt bersten/ is dien seer geleerden Heere Stephanus Lindius beweecht gheworden den .26. dach in Nouember desen naervolgenden vermaenbrief aen B. Cornelis in Latine te schrijuen/ ende aen hem te senden.

COPIE VAN DEN BRIEF Stephani Lindij/ wt den Latine ouergeset.

Aenden Eerweerdigen Uader/ B. Cornelis van Dordrecht/ Leeraer der heligher Godtheyt/ ende vermaert Predicant int Clooster van S. Franciscus tot Brugghe.

DAT ghy het Priesterdom soo seere verheft/ als een sake van Godt ghecommen/ daeraf prijse ick u seere/ Vader Corneli: maer dat ghy seght/ dat de wereltlicke regieringe des Magistraets desgelijcx van God niet ingestelt en is/ dat dunct my grootelicx zijn te misprijsen. Want als ghy wilt dat den Paus als een Monarcha/ ofte Prince bouen al/ ouer alle Keysers ende Coningen/ zijn macht sal exerceren/ ende dat sulck beuel ende magesteyt als sij hebben/ gheheel hangende is aen de Roomsche Kercke/ wat gheeft ghy anders te kennen/ dan dat den Magistraet niet van God/ maer veel meer vanden Paus gestelt is? Ick weet wel/ dat by de constitutie Bonifacij octaui het recht des sweerds den Paus ghegheuen is ouer alle Christenen: maer ick en hebbe oock niet vergheten die prophetie Bernardi: de welcke schrijuende totten Paus Eugenium secundum van beede die sweerden: Ist sake/ spreect hy/ dat ghy beede de sweerden hebben wilt/ ghy sultse beede verliesen. Twelcke grootelicx te vreesen is/ dat niet ten eynde waer geuonden en sy/ indien ghy ende ws ghelijcke

voortaen sulck sijt/ so ghy u lieden tot nu toe ghetoont hebt. Paulus tuycht sterckelick/ dat alle macht van Godt is: ia ooc den heydenschen Magistraet niet wtnemende: ende dat alle menschen die excellente machten moeten onderdanich wesen. Petrus vermaent ons oock/ dat wij den Coninck sullen eeren/ ende dat wij niet hem alleene/ maer oock den Presidenten van hem ghesonden/ tot wrake der quaetdoenders/ ende prijs der weldoenders/ sullen gehoorsaem wesen. De woorden van welcken/ mits datse generael zijn/ soo ist seker dat daer in ooc de gheestelicke persoonen begrepen zijn. Daerom ic en sie niet met wat coleur ghy u voor den rechterstoel Gods sult connen onschuldigen/ dat ghy dese ciuile macht openbaerlick soo seere vercleent/ dat ghy die oock onder de roede bringhen wilt: daerin voorwaer ghy niet en volght texemple der Pausen van Roome: daeraf eenighe #heur niet gheschaemt en hebben den Keyser heur Heere te noemen: andere hebben oock gheerne ende ghewillich heur onder zijn vonnisse onderworpen. Ic weet wel dat sommige in dese sake de middelmate te buyten gaen/ die alle kerckelicke regieringhe onder den Princen/ ende wereltlicke hand onderworpen: maer ghy sijt ooc al te seer vehement an dander syde: als ghy de Princen ende Wethouders van alle sorchvuldicheyt der kerckelicke saken afweert. Ghy roept inden predickstoel sterckelick/

dattet vonnisse van heligen saken de kercke toebehoort. wie loochent dat? Maer met wat argument sult ghy betuyghen/ dat de sorge der Religien den Princen niet an en gaet? Indien sy dan sien dat de gheestelicke #nemmermeer in goeden ernst eens en peynsen/ om de swaerste ghebreken ende misbruycken/ die oorsake van deelinghen gheuen/ te beteren/ dat sij gherechtighe berespinghen verachten/ het ghene datter wel gheseyt is misprijsen/ dat sy veel eer eens viants herte/ dan affectie der liefde aentrecken/ tegen sulcke die heurlieden oprechtelick vermanen/ ende in gheender maniere en willen eenichsins wijcken om paeys wille an eenige gewoonten of ceremonien/ die in sommige tijden angenomen zijn/ twelcke nochtans sonder hinder van het Catholijck gelooue/ ende de autoriteyt vande kercke geschieden mach: maer hebben veel lieuere te blijuen in leugenen/ quaet spreken/ iniurien/ daer mede sij buyten de wet der liefden eenen andere valsche saken valschelick pleghen toe te schrijuen/ ende datter wel gheseyt is te verdrayen/ ende bouen dien die Canones ofte reghelen ende Kerckelicke straffinghe te versmaden ende niet achten: sult ghy duncken/ dat de Princen de kercke behoorden te laten/ ende die lieuer verraden/ dan beschermen? Voorwaer die zijn van anderen sinne/ die de getugenissen der heligen Schriften ende der Ouderen/ niet om de opinie

by henlieden van te vooren aengenomen/ te verstijuen/ maer om die waerheyt te achterhalen/ ondersoecken. By den welcken voor seker ende warachtich wort gehouden/ dat die macht des Keysers/ der Coninghen/ oft der Christenen Princen/ niet minder en is in de Christelicke gemeente/ dan sij hier voormaels en was vanden ouden Coningen onder tvolc van Israel: het officie vanden welcken hoedanich dattet geweest is in tbewaren ende wederoprechten van Gods wet/ ende voorderen des Goddelicken diensts/ is wten helighen schriften openbaer ghenoech. Want selfs by Godts beuel wert heurlieden aenghepresen het lesen des boecs Deuteronomij/ niet alleene dat sij deur tselue lesen heur eyghen leuen souden gherechtelick ende Godtvruchtelick schicken: maer op dat sij die Goddelicke wetten helich ende ongeschent soude bewaren. Voorwaer dit betoonen opentlic de exemplen der Godvruchtigen Coningen/ die inde helige schriften gepresen worden: de welcke verstaen hebbende den wille des Heeren wt de goddelicke wet/ hebben den Priesteren ende Leuiten beuolen/ dat sij Gods dienst inden temple na tvoorgeschrift der goddelicker wet souden op rechten/ ende van alle vlecken suueren. Die ongeschicte ordeninge der Priesteren ende Leuiten/ hebben sij wederom geschict gemaect/ ende een yegelick geboden zijn officie te bedienen: Priesters ende Leuiten deur gans heur rijc gesonden/

de welcke den boec des Wets voortgehaelt hebbende/ het volc souden onderwijsen naer het inhouden van die. Der welcken Godtvruchtigen Coningen wtnemende insettinghen/ de Godtvruchtige Christenen Coninghen/Constantinus/ Theodosius/ Iustinianus/ Carolus Magnus .&c. neerstelick hebben achtervolcht. Der welcker neersticheyt ende toesicht om die saken der Kercke te schicken/ blijct ghenoech so wel inde Kerckelicke historien/ als in de salichste wetten/ die sij van Kerckelicke dingen ghemaect heben. Soo is dan hier voormaels ghehouden gheweest het officie der Keyseren ende Princen te syne/ als de saken der kercke beroert waren/ tsamen te roepen die Concilien der Prelaten der kercken ende der geleerde mannen in de goddelicke schriften/ de saken die totter vrede makinghe der kercke dienen tondersoecken/ ooc de gheestelicke mannen te vermanen van heurlieder officie/ int wtroeyen van de valsche Godtsdiensten/ ende in tverbreeden der suyuere leeringhe: ende om dat te volbringhen/ oock daer toe van heurlieder wege heur bystant toe te doene/ die straffe vander kercke met wetten te beuestigen/ die ouertreders der goddelicken ende kerckelicken leueringen/ ende die stoorders des kerckelicken vredes te bedwingen. Van desen Princelicken ampt vintmen kerckelicke historien/ ende boecken der kerckelicke schrijuers. Augustinus van de correctie der Donatisten:

Als (seght hy) de Coninghen den Heere noch niet en dienden ten tijden vanden Apostelen/ sij en mochten niet bedwongen worden deur de wetten des goddeloosheyts: maer daer naer/ als is beghinnen volbrocht te worden tghene datter geschreuen is: Alle Coninghen der eerden sullen hem aenbidden/ alle Heydenen sullen hem dienen: wie isser/ wel zijn verstant hebbende/ die segghen sal: En wilt u niet moeyen in u Coninckrijcke/ van wien die kercke ws Gods wort beschermt/ ofte beuochten? Leo primus den Paus inden 73. seyndbrief totten keyser Leonem Augustum: Ghy moet haestelick aenmercken/ dat die Coninclicke macht u niet alleene tot die regieringhe des werelts/ maer aldermeest tot een beschermsel der kercke ghegheuen is. Ende Iustinianus den keyser: Indien wij ons beste doen die borgherlicke wetten (waeraf God/ deur de liefde die hy tonswart draecht/ ons de macht beuolen heeft) gheheel vast ende ghestadich te bewaren/ ter gherustheyt van den ondersaten: hoe veel te meer neersticheyt moeten wij doen tot onderhoudenisse van de helige reghelen ende goddelicke wetten/ die voor de salicheyt onser sielen ghestelt ende gheordineert zijn. Gregorius primus de Paus verheft Reccaredum/ den Coninck der Gotthen/ dat deur zijn hoocheit alle dat volc der Gotthen van de dwalinge der secte van den Arrianen in de vasticheyt des oprechts gheloofs

ouergestelt was. Ende Isidorus/ inde Decreten vergadert by Gratianus/ seght: De Princen des werelts belijden/ dat sij God rekeninghe gheuen sullen vande kercke/ die sij van Christo ontfangen hebben te beschermene. Want in dien dat deur die geloouige Princen der kercken vrede ende leeringhe vermeerdert of gebroken wert/ hy die zijn kercke heurlieder macht ouergheleueet * heeft/ sal van heurlieder rekeninghe eysschen. Daerom/ ic en verstae niet wt wat causen dat ghy soo beroerlick sijt tierende en barende/ in dien die staten van den Nederlanden/ onder de welcke de principaelste zijn de Geestelicke/ die voetstappen van heurlieder ouders/ die den rechten wech zijn voorghegaen/ achtervolgende/ om heur conscientie ghenoech te doen/ den noot van de kercke onderstaen te hulpe te commen. Wel wetende dat de autoriteyt vander kercken beter can behouden worden/ ende den vrede ende eenicheyt weder op ghebracht/ indien sij opentlick de misbruycken ende superstitien bekennen/ ende in tijts verbeteren/ dan of sij die begheerden te decken/ ende te dissimuleren. In welcke saecke/ het is verre van daer dat ick soude geloouen eenich onghelijck oft inconuenient te wesen: want ick late my eer duncken dat sulcke swaerlick misdoen/ en Godts stranghicheyt eens gheuoelen sullen/ ten sy dat sij daer af leetschap

hebben. Oock en vermindert gheensins dit Princen ampt het exemple van Ozias/ die hem seluen toeschreef ende gebruycte der Priesteren ampt int ontsteken des wieroocx: om welcke sake hy van Godt met melaetsheyt gheslaghen was: hoe wel ghy tselue exemple daer toe metten crommen halse soect te treckene. Want de meeninghe en is niet/ dat de Princen ende Wethouders selue der Priesteren eygen ampten/ de welcke zijn/ prediken ende de sacramenten te bedienen/ invaren sullen: maer dat sij heurlieder houden sullen in heur officie/ ende om dat te volbringen niet alleene voorstanders/ maer oock hulpers zijn. Ghy en sult/ laet ick my duncken/ niet berispen des Conincks Ioadis exemple: de welcke suspitie hebbende op de Priesters/ dat sij ghelt/ twelck gheoffert wierdt ter beschermenisse van den temple/ elders toe souden ghekeert hebben/ beual dat eerst in een kiste te sluytene/ ende daer naer ten bywesen van synen schrijuere daer mede te betalen die metsers/ timmerlieden ende smeden. Ten doet oock niet te propooste/ dat de Princen gherekent worden int tghetal der schapen die huerlieden heel beuelen moeten in de sorghe der herderen: want in de Goddelicke schriften de Coningen en heeten niet alleene schapen/ maer ooc voesterheeren van de kercke ende ghemeente:

de welcke/ hoewel sij selue de schapen niet voeden en moghen/ noch by heurseluen vanden voetsele vonnissen/ nochtans zijn sij gehouden de schapen van goeden herderen/ ende dat heur bequaem voetsel ghegheuen worde/ te voorsien. Twelcke den Keyser Iustinianus schijnt wel nauwe aenmerct te hebbene/ als hy seght/ Dat hy niet minder sorghe voor de kercke/ dan voor zijn leuen en draecht.

Na dan dat de saken sulck zijn/ ick bidde u hertelick/ Vader Cornelis/ dat ghy die neerstelicker wilt ouerlegghen/ ende met sulcker goetherticheyt aenveerden/ so sij van my gheseyt worden. Ende op dat ghy rechtveerdiger Iuge soudt wesen/ ick soude grootelicx begheeren/ dat ghy wt doen soudt die affectien die tvonisse plegen te beletten/ ende aendoen die Christelicke sachtmoedicheyt. Twelcke doende/ ghy sult vele min lieden suspect beghinnen te syne van ydelheyt ende loghentale/ ende bouen dien sult ghy de cause der Catholijcken profitelicker zijn. Want nu/ als ghy beliecht de Confessionisten/ ende Caluinus navolghers/ sterckelick seggende/ dat sij leeren dat Christus gheen warachtich mensche en is/ dat de goedinge ende huysvrouwen al ghemeyne zijn/ dat die alderhelichste Maria niet altijts maeght gebleuen en is/ dat sij den doop bedienen sonder water/ ende vele meer andere dinghen/ die heur niet eens al droomende tevoren ghecommen zijn/ (soo de Catechismi

ende kinderleeren/ wt heuren namen wtghegheuen/ betuyghen) het gebeurt dat de Catholijcken dese leugens achterhaelt hebbende daer naer u min ghelooue gheuen in de leeringhen der Christelicke Religie. Want seer wel te recht heeft Aristoteles gheseyt/ dat de leughenaers anders niet en winnen met heur lieder leughenen/ dan dat als sij ooc de waerheyt seggen/ heur nochtans niemant en ghelooft. Daeromme wt de liefde die ick tuwart draghe/ vermane ick u/ dat ghy ten minsten nu beghint u seluen daer in ongelijck te syne. Ghy siet dat ghy tot deser tijt toe niet of luttel gheprofiteert hebt/ soo ist dan van noode dat ghy een ander maniere annimt: noch de sake/ noch dese tijden en verdraghen gheen traghe raden. U en is niet onbekent/ dincke ick/ dat den teghenwoordigen staet vander Kercke verre gheweken is vande suuerheit der ouder Kercken: datter in de forme van de leeringe/ in de wtwendighe ceremonien/ ende aldermeest inde straffe of dicipline gheen cleyne afwijckinghe ende veranderinghe ghebeurt en is: dat oock eenighe abusen in vele saken/ ende sonderlinge inde Misse selue/ daer af nu den principalen strijt is/ by lanckheyt van tijden inghecropen zijn. Ghy weet dat de Missen van S. Basilius/ Chrysostomus/ #ende andere oude/ die ghy ten rechten soo seere prijst/ geweest zijn helige werckingen/ inde welcke wt de insettinghe des Heeren/ broot

ende wijn/ deur de woorden Christi/ ende aenroepinge des Goddelicken naems/ ghehelicht wierden/ ende den gheloouighen bedeelt/ met vele bedinghen/ die de ouersten der kercken totte weerdighe nuttinghe der sacramenten daer toe ghevoecht hebben. Waeromme en roept ghy dan nu niet/ dat onse Misse den ouden Missen onghelijck zijnde/ naer de oude forme/ leeste/ ende reghele ghecorrigiert: ende dat daer in tghebruyck van den sacramente des bloets des Heeren/ of de heele ende wettelicke ghemeenschap des lijfs ende bloets des Heeren/ weder opghericht moet werden/ na de oude maniere der Roomscher kercken?

Item/ dat de bedeelinge der sacramenten in de celebratie der mysterien/ of inde Missen/ by ghevoecht moet zijn. Welcke maniere wij connen doen blijcken dat men noch hedensdaechs gebruyct/ niet alleene inde kercken der Griecken/ Morianen/ Armenien/ maer in alle kercken van Europa/ sonder inde Roomsche kercke alleene. In welcke Roomscke kercke die oock onderhouden ende bewaert is gheweest inden dienst van Paeschen totten tijden des Paus Martinus de vijfde/ naer tjaer duyst vierhondert/ oock naer tverbot van het Concilie van Constantz. Is niet elc eerste (soo Tertullianus seght) het waerste? Ist oock niet buyten alle twijffele/ dat hier voormaels de Missen soo by den Priesters ghecelebreert zijn geweest/ dat het volc niet

alleene en soude gheuest blijuen ende gapen op de wtwendigen tooch: maer datmen de bedingen ende lesingen der Goddelicker schriften soo doen soude/ dat die dienen souden tot vermeerderen des geloofs/ ende tot godvruchticheyt der tegenwoordigen/ om wiens wille die ghedaen wierden. Dat meer is/ inde oude institutien der Vaderen blijct/ dat het werc der Missen niet alleene om den volcken ghedaen en wierdt/ maer oock dat het volc daer in zijn deel ende werck hadde. Want/ ghelijck wel seght Caietanus/ De insettinge vander Misse heeft dat/ dattet volck hoore saken van der leeringe/ ende segghe lofsanghen. Oock de outste wtlegghers der kerckelicke diensten/ bekennen dat die Misse alleene een wettelicke Misse is/ in de welcke tegenwoordich zijn de ghene die antwoorden/ offeren/ ende communiceren. Ende den boeck der kerckelicke onderhoudingen/ ghenaemt Micrologus/ meent dat men eygentlick Communie niet en mach heeten/ ten sy datter meer te gader van tselue sacrificie mededeelachtich zijn. Daerom die eerweerdighe ende seere geleerde Vader Iohannes Hofmeisterus in desen onsen tijt heeft synen sin verclaert met dese corte woorden/ daer hy de bedingen vander Missen beduydt/ seggende: De sake in haer seluen betuycht ende roept/ dat so wel in de Griecsche als Latijnsche kercke/ dat niet alleene de Priester Misse doende/ maer oock alle dander

Priesters/ Ouderlingen/ Diakenen/ mitsgaders alle dander volck/ of ten minsten een deel des volcks/ ghecommuniceert hebben: twelcke te verwonderen is hoe dattet opgehouden heeft: ende men moet benerstigen dat dat selue goet gebruyck wederom inde kercke ghebracht worde. Soo dan/ het is goet te siene hoe naer dat ouereen commen/ oft discorderen/ met die sententie van dien godvruchtigen ende gheleerden ouden tijt/ onse Missen: inde welcke de Priester alleene neemt ende behoudt voor hem heluen * de sacramenten/ sonder datter eenighe bedeelinghe der verholen mysterien gedaen wordt. Voorwaer (want ick moetet opentlick tuyghen) als ick misse ghedaen hebbe/ my is somtijts te voren ghecommen/ dat het misbruyck van onse Missen claerlick mochte bewesen worden wt dese woorden vanden Canon vander Missen/ alsmen seght: Et omnium circumstantium, &c. dat is: Ende allen den ommestaenders. Item: Vt quotquot ex hac participatione sacrosanctum corpus et sanguinem sumpserimus. dat is: Op dat alle de ghene die vande mededeelinghe deses altaers het helich weerdighe lichaem ende bloet sullen nutten. &c. Wederomme dat het recht gebruyck der Missen in dese woorden betoont wierdt: Vt nobis corpus et sanguis fiat. Op dattet ons lijf ende bloet worde. &c. Welcke sake gedaen heeft/ dat ick nu conscientie make van Misse te doene/ ten sy datter

eenige by zijn/ den welcken ic het sacrament des lichaems ende bloets Christi mededeele/ ende dat ick my late duncken/ datmen anders geen Misse en behoorde te celebreren. Want den Priester zijn helighen dienst doende/ schijnt veel meer gehouden te syne de sacramenten wt te deelen/ dan selue tontfanghene: want tot de nuttinge en is hy niet verbonden/ dan by een waerschijnende redene/ daer hy tot de mededeelinghe verbonden is deur het aldernaectste ghebot ende voorbeelde Christi. Dese myne opinie versterct de .70. Canon Concilii Nannetensis/ daert den Priesteren verboden is alleene Misse te celebreren. Want het is onvoegelick dat hy segge: Dominis vobiscum. aut: Sursum corda. aut: Gratias agamus Domino Deo nostro Den Heere sy met u lieden. oft: Heft opwaerts u lieder herten. oft: Laet ons danckseggen den Heere onsen God. &c. naer datter niemant en is die antwoort: oft in den Canon/ Et omnium circunstantium. Ende allen den ommestaenders. &c. alsser niemant by en is/ oft verwect wort tot bedinge: ende als hy seght/ Oremus. Laet ons bidden. na datter niemant en is die met hem bidde. So dan het voorseyde Concilium concludeert/ dat die gheckelicke superstitie aldermeest wt Moniken cloosteren veriaecht moet wesen. Ende daeromme wort den Prelaten beuolen te voorsiene/ dat de Priesters inde cloosters ende in ander kercken medewerckers hebben int celebreren der missen.

Met dit Decreet Concilij Nannetensis vint men een ghelijck accorderende int .123. cap. Concilij Papiensis: Dat gheen Priester hem en vervoordere alleene Misse te doene: want dat en verclaren noch de woorden van onsen Salichmaker/ daer by hy de mysterien zijns lijfs ende bloets syne Discipelen betrout heeft/ noch de leeringhe van den helighen Apostel Paulus/ noch oock in de handelinghen der Apostelen en leestmen niet bescheedelick eenichsins so te moeten gheschieden. Van dese solitaire oft alleene eyghene Missen/ schrijft Odo Cameracensis op den Canon/ dat die in voorleden ouden tijden in gheen gebruyck en waren: te wetene/ alsmen gheen Missen en dede sonder Collecte/ dat is/ vergaderinghe van eenighe die offerden/ ende vanden sacramenten mededeelden: maer dat die maniere van alleene eyghene Missen te celebreren meest inden Moniken Cloosters onderhouden is gheweest. Ende voor Solitaire Missen zijn oock ghehouden gheweest/ die de Priester met eenen dienaer celebreerde. Hier wildick wel/ goede man/ dat ghy by u seluen ouerpeynsde/ welc van beeden u duncken soude gherustere/ ende metter Goddelicke insettinge ende costume vander kercke bet accorderende/ te wetene/ dat wij in elcke Misse ten bywesen van sommige van de Clergie oft van den volcke de Sacramenten bedeelen ende wtreycken naer de Apostelicke

ende oude maniere: oft dat wij lieur/ geroert deur de autoriteyt vande versche costuyme/ ons laten duncken/ dat wij die Goddelicke mysterien moeten celebreren/ al ist oock dat wij alleene die gebenedijde Sacramenten souden nutten. Het is licht om te gheraden wat hier op antwoorden souden die oude Patres/ waren sij hier/ die in de vergaderinghe van het Concilium van Nicenwaren/ die so gheordineert hebben: Prisci ritus obtinento. Dat die oude gebruycken vast onderhouden worden. Na dat wij Catholijcke de vasticheyt van onser sake setten op de uniuersele alghemeyne eendrachticheyt der Ouder kercken/ behooret oock niet dat wij de saecken die tot argher veruallen zijn/ weder oprechten naer de forme des ouderdoms/ ende dat wij alsoo helpen de salicheyt vervoorderen van den ghenen die anderssins deur onse schult tot onse partyen afvallen sullen? Twelcke indient niet gedaen en wordt/ soo schijnet dat wij te vergheefs van Basilius/ Chrysostomus/ Ambrosius/ ende andere alderhelichste ende geleerste Prelaten/ die wettelicke maniere van sacrificeren/ by heurlieder met sonderlinge ghetrouwicheyt ende nersticheyt de Roomsche Kercke geleuert/ ontfangen hebben. Mogen wij de oude ghebruycken/ die de beste is: waeromme achten ende onderhouden wij lieuer de nieuwe/ die den Ouderen niet euen wel aengestaen en heeft? Hier voormaels men celebreerde maer

een Misse oft twee/ na den eysch vander sake: ende dat nemmermeer sonder communicatie ende wettelicke wtdeelinge der beeden gedaenten met wtnemende deuotie ende eerweerdicheyt: ende daer plach de Priester openbaerlick de gebeden wt te spreken in de ooren van tgantsche volc in die helige vergaderinge versaemt/ ende die also den geloouigen voor te seggene. Want dese ghebeden ghemeene waren den Priestere/ als openbaer dienaer der Kercken/ met het helich volck/ waer wt de Kercke als een stadt ghemaect wort. Desgelijcx S. Franciscus inden brief totten Priesters van syner ordene/ vermaent ende stiert heur ernstelick in den Heere/ dat sij ooc inde plaetsen daer meer Priesters zijn/ maer een Misse sdaechs en celebreren/ na de forme van de Roomsche Kercke. Wat? of die Vaders nu wederom leuende wierden/ ende of sij saghen so groote menichte der Missen op diuersche altaren/ ende op eenen tijt alomme met onsprekelicke onachtsaemheyt celebreren: waer deure/ naer tvermaen Pauli/ tvolc meer verstroyt wordt/ dan vergadert: ia dickmaels van daldersnootste ende onsuyuerste menschen/ die dat werck als een ambacht/ om op te leuen/ ende om ghewin/ volcommen: ende daer toe groote menichte van schelmen ende boose menschen te gader loopen/ meenende dat heurlieder wt sulck een aensien/ of tooch/ eenige helichmakinghe toecomt/ hoewel sij om heurlieder leuen te veranderen niet

eens en peynsen: maer selfs dickwils na het dagelicx Missehooren wederomme keeren tot heurlieder ghewoonelicke schelmerie. Item/ of sij saghen datmen in de selue Missen niemant van den sacramenten mede en deelt/ oft alleene het sacrament des lichaems/ ende niet des bloets daer mede wt en reyct. Dat oock de bedingen/ daer af ick hier vooren gesproken hebbe/ van den sommigen met so nedere stemme gelesen worden/ dat oock de naeste bystaenders die niet en connen hooren/ vaten/ noch verstaen: dat ooc/ na tbeuel Pauli/ daer toe gheen beduytsel gevoecht en wort/ noch eenige wtlegghinghe/ naer tlesen des Euangeliums/ tot onderwijs des volcx/ naergheseyt. Of sij (segghe ick) dese ende gelijcke dinghen saghen/ wat meenen wij dat sij doen souden? souden sij die oock voor den volcke excuseren? ende souden sij daer toe/ om den ongheleerden te bedrieghen/ ende de dwalinghen te versterckene/ bybrengen de ghetughenissen der Ouderen ende der Concilien? ick en dinckes niet: maer ick ghelooue bet/ dat sij met een groote coragie tvolck wederom roepen souden tot die oude ende wettelicke forme van sacrificeren. Wij en souden oock van heurlieder (soo ick sekerlick houde) die leeringhe die van eenighe somtijts den volcke voorghehouden wordt/ niet hooren: te wetene/ dat de Misse/ ex opere operato, dat is/ wt de cracht van den wercke datter ghewrocht

wort/ sonder goede roeringe van den ghenen diese gebruyct/ rechtverdich maect/ ende verdient vergeuenisse van schult ende pyne ooc den onrechtverdigen/ voor wien die toegheschict wordt/ in dyen sij gheen schof daer teghen en schuyuen. Item/ dat de Priester deur zijn voornemen en consecratie crachtelick mach opofferen tlichaem Christi voor den ghenen daer vooren hy wil. Ooc en souden sij dese propositie: De Misse is een sacrificie voor leuende ende doode/ niet soo naectelick/ simpelick/ ende sonder eenich wtleggen den volcke int tsermoon voorstellen: dat het volck niet meenen noch geloouen en soude/ datter inde Misse ghebeurt eenighe nieuwe versoeninghe ende vergheuenesse der sonden/ ende die niet ghelijcken souden der passie oft de sacrificie die int cruyce volbracht is/ ghemerct dat de meeninge der kercken ende der ouderen heel anders gheweest is/ als sij seyden datmen tlijf des Heeren offerde voor leuende ende doode/ ende sacrificie dede voor de gemeene salicheyt des gantsche werelts: twelck ick by veel ghetuyghenissen Ambrosij/ Augustini/ ende andere Vaderen soude mogen betoonen/ ten ware dat ick vreesde dat de onwijse den gheleerden soude schijnen te leeren. Ende nae dat dese saken sulck zijn/ zijn sij noch verwondert datter op dese tijt soo vele zijn die van de Misse soo ongoddelick ghevoelen/ ghemerct dat wij daghelicx daer af oorsake

gheuen? Maer ghy sult moghelick seggen/ dese saken en gaen de substantie ende het wesen der Missen niet aen/ ende zijn gelegen inde verdraeyde opinie der menschen: ick en spreke van gheene abusen. Ic hooret wel: maer dient toebehoort de ware ende Catholijcke leeringe wt te leggene/ behooret oock den seluen niet toe/ de valsche leeringe/ inden menschen herten ghewortelt/ wt te roeyene? In de Ioodsche kercke/ de Propheten berespten die niet de Phariseeusche opinie/ die de herten van sommige besat/ te wetene/ dat sij heur lieten duncken dat sij deur de wtwendighe werckinge van de sacrificie Godt een danckelick werck deden/ ende vande sonden ghesuuert wierden/ al waert dat sij bleuen volherden inde alderswaerste boosheden? Bouen dien/ zijn daer wt niet ghesproten alle de beroerten/ daer mede hedentsdaechs de kercke sorghelick bestormt ende benaut wordt/ dat de ghene/ wiens officie dat was/ de openbare enne kennelicke misbruycken te ontdeckene/ die ghedissimuleert oft onschuldicht hebben? Want hadden de misbruycken/ ende die sonderlinge/ die de Misse ende andere deelen des dienst Gods ingevaren zijn/ in tijts betoont/ ghestraft/ ende ghebetert gheweest/ daer souden nu min oneenicheden zijn. Daerom/ eerweerdighe Vader/ my dunct vele beter gheraden te syne/ te berespen de fauten van den onsen/ ende daer toe verbeteringe te soeckene/

dan langer te ghedoogene/ dat onse partyen daer wt occasie nemende/ noch meer voortgaen in te tieren ende baren tegen ons met een tonge vol etters. Tis wel waer/ de navolgers van Caluinus ende Martinus sullen in heur vuyst lachen/ siende dat wij onsselfs wonden ontdecken: maer het is beter dat sij begecken de wonden/ daer van wij noch genesen mogen/ dan dat wij die/ sonder eenige remedie daer toe te doene/ laten swellen/ apostumeren/ ende ongheneselick worden: so dat eyndelinge ghebeuren soude/ dat sij souden belachen onsen onderganck/ die ons wt onsseluen sekerlick nakende is/ ten sy dat deur wettelicke ende bequame remedien de wonden vander kercken genesen worden/ achterlatende die geweldige ende onbequame middelen (die u te seer schijnen te behagene) tot nu toe by onwijsen rade ende ongeluckigen eynde gebruyct: die den swere vande Kercke niet alleene verbittert ende ghestoort en hebben/ maer bycans hebben die oncureerlick ghemaect.

Dit zijn de saken/ aldergheleerste Heere/ die my nu te vooren commen zijn om u te segghene/ ende die ons deur tvermaen ende rade van sommige Priesteren/ Religieusen/ Deuote/ ende andere geleerde ende godvruchtige mannen/ metten welcken wij dese dingen geconfereert hebben/ gedocht heeft u mede deelachtich te makene: de welcke u alle deur de hertelicke bermherticheden Gods bidden/ dat ghy medelijdende

op tChristen ghemeynte/ met soo vele periclen omringt/ lieuer u neersticheyt doet om den pays ende vrede der kercken te vereenigen/ dan dat ghy met vele woorden den Coninck onsen aldergenadichsten Heere verwect om het arm volc te verslaen/ te dooden/ ende op de vleesbanc te brengen: op dat in dien yemant deur u toedoen ende raet ghepuniert worde metter doot oft verminckinghe zijns lichaems/ ghy onwetelick niet en loopt in irregulariteyt/ reguliere mannen qualick betamende. So vele alst my aengaet/ ic bidde u vriendelick dat ghy dese dingen van my met sulcke goetherticheyt ontfanct/ alsse gheseyt zijn: ende dat ghy my/ al ben ick van den ongeleerden ende onwijsen/ nochtans by auenture yet goets ende bequaems voortbringhende/ niet en versmaet. Godt de alderhoochste wille altijt u tonghe soo regieren/ dat ghy niet en spreeckt/ dan dat tot timmeringhe ende stichtinghe der Kercken dient.

Vaert wel. Ses daghen voor December M.D.Lxvj.

Ick en weyghere niet/ ia selfs ic begheere grootelicx/ dat ghy desen brief deelachtich maeckt niet alleene den aldereerwerdichsten Heere/ mijn Heere den Bisschop/ maer oock den weerdigen VaderenRogerius/ Ueldius/ Paulus/ Courtevyle ende anderen gheleerden ende godtvruchtighen mannen. Uoor den welcken/ indient u goet dinct/ ick ben bereet te compareren/ ende redene te gheuene van mijn sententie.

Uwe Stephanus Lindius Priester.

DEN .4. Decembris seyde B. Cornelis in zijn sermoon: Ba/ goeliens/ ic moet u te kennen gheuen/ hoe datter #een fraey/ ient/ schoon/ ionck meysken een brief van eenen Stephanus Lindius in onslieder Clooster gebrocht heeft/ die aen my geschreuen is/ seggende/ dat hy van Yperen ghesonden was: hey wat een snootheyt en valscheyt. Ba fy/ ick ben gram om die groote bottichheyt en slechticheyt van onslieder poortier/ dat hy dat vuyl claddeken of arch cleuterken niet binnen int Clooster en trock. Ou/ ba/ men hadde haer/ die alsulcken brief brochte/ alsoo wel aen eenen staeck behooren te verbranden/ als den ghenen die den brief geschreuen heeft. Ou/ het is wel waer/ den brief is seer geleerdelick en modestelick geschreuen/ maer hy is vol bedeckt fenijns/ en vol deurtrocken heresien of ketterien: ba/ ende daer en bouen ghieft hy my ooc noch sulcken schimpslagen/ ia hy verwijt my/ dat ick in mijn sermoonen staen en liege. Ou/ goeliens/ heb ic u leughens ghepreect? ba/ heb ic u gelogen/ he? Ba/ ou/ hy schelt my een snoo boefken/ ende een leugenachtich clapperken: ia hy heet my een vuyl meutijnken/ een vuyl schuddeken/ een arch meutemakerken/ ende een vals rabbauken/ en seght/ dat ick vol vileyne leughenen steke. Ia/ ist waer? ba/ goeliens/ ou steke ick vol leugenen? ben ic een deurtrocken rabbauken? ba/ ben ick een arch boefken/ ende

een snoo leughenachtich clapperken? ba/ ben ick een vuyl meutijnken/ of een vuyl luysich schuddeken/ he? Daer beghonsten die wijfs te smeecken/ te stenen en te suchten. Naer dit sermoon stont B. Cornelis en sochte in alle zijn naervolghende sermoonen/ meest sachternoens/ propoosten by te bringen om van desen brief te vermanen: want hy ghinck ten lesten daer tegen prediken op elck artijckel/ seggende: Ba/ goeliens/ desen valschen deurtrocken Lindius/ desen arghen snooden verrader/ heeft my met der pennen gheslagen/ maer ick sal hem metter tongen slaen. Ba/ nu sal ick doch in alle mijn sermoonen telcken tegen een artijckel van synen fenijnigen ketterschen brief preken. Somtijts beroemde hem B. Cornelis in zijn sermoonen/ dat hy tegen elck artijckel schrijuen soude/ seggende: Ba/ ick sal ter grooter schande van dien valschen Lindius ghaen schrijuen op elck artijckel van synen snooden argen deurtrocken brief/ en gheuen dat in prente wt/ om dat voor alle de werelt zijn snootheyt en ketterie ontdect en openbaer mach werden/ en om dat hy voor yegelick beschaemt ende ter schanden mach werden/ deur dien dat ic hem so meesterlick verwinnen sal/ snooden verrader/ als hy is: ba/ hy is qualick aen mijnen cant gerocht. Ou/ ba/ dat hy meent gaen schrijuen brieuen teghens my/ of tegen mijn sermoonen/ ba hy is verre verdoolt/ dat hy soo is.

Deser ghelijcke sermoonen dede B. Cornelis nu voort daghelicx tegen Stephanum Lindium/ ende tegen synen brief: deene tijt stont hy daer met en spotte/ en ghecte/ ende en schimpte/ segghende al lachende: Ba/ ten is maer een brief vol warringhe/ vol futselinghe/ vol vuyle calanie/ ende vol luysighe beuselinghen/ die niet te bedyen noch te beschieten en hebben: dandere tijt sprack hi grammelick daer af/ segghende: Ou/ den brief is vol heresien/ vol ketterien/ en vol blasphemie tegen God en tegen Gods eere: ba hy is vol van alle deurtrocken snootheyt en bedroch/ en dat so loosselick/ en so schalckelick/ datmen veel Catholijcken daer mede bedrieghen soude: hey argen subtijlen verleeder en verrader/ als hy is.

Dit voorgaende sermoon van B. Cornelis tegen Stephanum Lindium en tegen synen brief/ maecte dat schier yegelick neersticheyt dede om van dien brief copie te hebben/ of dien te lesen: ende sommige die gheen Latijn en consten/ deden den brief ouersetten wt den Latijne in Duytsche/ so datter wonder te doen was/ om dat yegelick begeerte hadde te sien wat doch van desen brief mochte wesen. Maer als nu hier deur den brief van tvolck ghesien/ gelesen/ ende verstaen wiert/ so seyden alle verstandige en redelicke liens/ datter anders gheen gebreck aen den brief en was/ dan dat hy veel te saechtmoedich/ veel te eerbaerlick/ ende veel te modest was geschreuen/ mits

dat B. Cornelis niet weerdich en ware/ dat men sulcke eerlicke brieuen/ titulen/ superscriptien/ en loffelicke namen aen hem soude schrijuen.

Den .8. Decembris seyde B. Cornelis in zijn sermoon: Ba/ nu is dese bescheten copie van dien valschen Lindius brief onder tvolc/ #ia inde handen van de principaelste des Magistraets gherocht/ Iesus. Ba/ en nu seggen dese gheveynsde Catholijcken al lachende en spottende achter my/ dat ick daeromme onsinnich of rasende dul worde/ ende dat ick deur schaemte also tot archeyt en boosheyt onsteken ben/ dat ic nu niet en weet wat snootheyt/ wat lasteringe/ en blamatien/ dat ic ouer Lindium versieren wil. Ia/ ist waer? ba een stront in u kinnebacken/ ghy gheveynsde Catholijcken/ als ghy sijt: ba/ my dunct rechs wel aen de opinie van tschrijuen/ dat desen Lindius/ desen bedriegher/ een van u lieder deurtrocken Cassandrianen is/ de welcke al veel argher/ snooder/ valscher/ veel bedrieghelicker/ schadelicker/ en veel verderfelicker zijn/ dan die Caluersteerten/ Marticoien/ Scerminckels/ of Simmekens blootgaten/ alsomen die Caluinisten en Martinisten nu Tantwerpen beghint te heeten. Ou/ ba/ die verclaren heurlieder voor openbare dootvianden van de helige Catholicke Roomsche Kercke: maer ghy gheveynsde dobbelde Catholijcken/ sijt liens met twee aensichten/ en loopt

also tusschen beeden/ om pays tusschen ons Catholijcken en tusschen de Ketters te maken. Ba/ al deur wech/ loopt en beschijt u. hier en is gheen pays te maecken/ hier en is niet te middelen noch te minghelen: ba/ wij Catholijcken en willen gheen pays met de heretijcken oft met de ketters maecken: ba/ datse heulieden * voegen naer thelich Concile van Trente/ en beschijten heur: ba soo siet.

Den .15. Decembris hadde B. Cornelis wederomme een nieuwe oorsake om te staen bassen/ bulderen en ghebaren in synen predickstoel/ #mits dien dat int leste van Nouember Tantwerpen gecommen waren wt Duytslant/ M. Iohannes Vorstius/ M. Cyriacus Spangenberg/ M. Hermannus Hamelmannus/ ende M. Mathias Flacus Illyricus/ alle gadere Leeraers van de Confessie van Augsburch. Hier in was B. Cornelis byster ontrust/ roepende/ tierende en brijsschende: Ba ic soude wel van dullicheyt en gramschap wt mijn vel springen. Ou/ ba/ daer zijn nu Tantwerpen/ in dien helschen poel/ in dien duuelschen afgront/ daer alle vermaledijt fenijn/ en stinckende vuylicheyt te samen vloeyet/ wederomme nieuwe verraders/ verleeders/ bedriegers/ nieuwe schelmen/ en booswichten/ wt die verwatene of vervloecte en verdoemde Duytsche landen gecommen/ en meenen hier in dese Edele Nederlanden (de welcke heur soo vromelick int Catholijcke Kersten ghelooue

gehouden hebben/ tot dat die magher/ drooge Duytsche lereneersgaten heurlieder vuyl bescheten request gepresenteert hadden) heurlieder Confessie van Augsburch in te bringen/ of in te planten. Ba/ siet toch eens hoe sij terstont (als sij gehoort hebben/ dat dese vermaledijde Guesen willen veranderen van religie) commen geloopen met heurlieder duuelsche Confessie van Augsburch. Bey ia iuste/ ou/ wij sittender al na en wachten tegen dat ghylijder comt/ ba al ghereet. Ou/ ba/ het is wonder hoe ghy soo lange gebleuen sijt met u lieder iente Confessie van Augsburg/ die eerst so listelick/ looselick/ en bedrieghelick/ van dien valschen/ verdoemden/ helschen ketter/ dien grooten weyffelaer/ dien onghestadigen dobbelden Philippus Melanchton gestelt was/ ende die hy naermaels voort met zijn duuels helsch fenijn so gans verdoruen/ ende naer synen ketterschen sin vervalst heeft/ dat heur die Zwinglianen/ Caluinisten of Sacramentarisen/ met die Confessie van Augsburch willen ende connen behelpen en beschermen. Daerom ick schijte in de Confessie van # Augsburg/ ba ick vaghe mijn poorte aen de Confessie van Augsburch: ba den tijt sal noch commen/ dat de Confessie van Augsburch aen een galghe ghehangen/ en met slijck en met stront beworpen sal werden: Ia/ dat alle de Catholijkcken heur schijtgat an de Confessie van Augsburch sullen vaghen: ba soo siet.

Daer riep hy met luyder kele: Ou/ ba/ die Herdooperie is dusent mael beter dan die Confessie van Augsburch: ba/ God schende die Confessie van Augsburch/ ba de duuel hale die Confessie van Augsburch. Ou/ wat meendy/ dat wij dul en sot zijn/ en dat wij ons also sullen laten verduuelen en verdullen van dese Leren eersgaten/ dese Duytsche verraders/ dese eerste afvallinghen * en ballinghen van de helige Catholijcke Roomsche Kercke? ba ic sal nu alle dage wel so tegen tieren en gebaren/ datmen ouer dusent mylen van my sal weten te spreken. Ba/ datter yemant so stout sy/ dat hy tegen my eens kicke/ of hem tegen my eens roere/ en zijn bachuys teghen my tooghe: ba ick sal hem wel deruen mijn tanden laten sien/ dat beloue ick u. ba so siet: ba siet doch waer mede dat wij nu gheplaecht zijn. Sachternoens beghonst B. Cornelis te prediken teghen het eerste artijckel van Stephanus Lindius brief/ also hy beloft hadde nu voort aen te doen. Daer hoordemen leelicke/ slechte/ en walghelicke grollen/ en seer veel versierde leughenen en beuselingen/ hoe dat den wereltlicken staet hem niet en mach moeyen met de Religie/ of met eenighe Kerckelicke reformatie.

Alle dese vuyle leelicke enorme of schandelicke ongheregelde propoosten van dit schijten/ poortvagen en schijtgat vagen/ ende van dit leren eersgaten/ en dierghelijcken oneerlicke

woorden ende leugenen/ die B. Cornelis daghelicx wtspooch/ hebben eenighe lieden doen peynsen/ so ons dunct/ op zijn oude vuyle oncuyssche sticken/ meenende of hopende mits de selfde te vernieuwen en te ververschene/ hem te dwingen tot swijgen van alsucke vileynien/ hebben daeromme desen Pasquillus in veel briefkens geschreuen/ ende achter straten ghesaeyet:

Den .21. Decembris hoordemen wel wt B. Cornelis sermoon/ dat hy het stroyen of sayen van desen Pasquillus/ hielde op een Carmelijt Moninck/ ghenaemt B. Gregorius de Spaers/ de welcke predicte in S. Saluators kercke/ daer B. Cornelis altemits tegen gemeut hadde in zijn sermoonen/ om dat hij de #helige schrifture wat effen deurpredicte/ sonder te tieren of te ghebaren tegen de Caluinisten/ die buyten predicten. Ende deur dien dat hem daer om redelick veel volcx hoorde prediken/ begonster B. Cornelis een zeloursie/ of afionsticheyt/ ende een nijdighen haet op te crijgen. Maer naer dat desen Pasquillus ghesaeyt was/ taste hem B. Cornelis wat grouwer of harder aen/ seggende: Ba/ goeliens/

desen Pasquillus en comt my van geen heretijcken of ketters/ maer hy comt my van gheveynsde Catholijcken: ia/ van dien grooten bedecten Gues/ diemen daer laett staen preken in een Catholijcke kercke/ op eenen Catholijcken preeckstoel: ba/ die daer noemt het Doopsel op zijn Guesche Den doop/ en die daer noemt het weerdige sacrament des Outaers/ op zijn Guesche het Nachtmael. Ba/ besiet waer mede dat wij doch nu moeten gheplaecht en ghequelt zijn. Ou/ ba/ wij Catholijcken en sullen niet meer mogen segghen het Doopsel/ noch oock niet meer moghen segghen/ tot onsen Heere gaen/ of ten heligen Sacramente gaen: ba/ wij sullen al moeten leeren segghen/ den Doop/ ende het Nachtmael houden/ al op zijn Guesche.

Deur dese propoosten wiert tvolck noch meer genegen om B. Gregorium de Spaers te hooren prediken/ ia alsoo datter oock van B. Cornelis auditores/ of zijn sermoon hoorders/ begonsten te gaen. Dit dede B. Cornelis noch gruwelicker en vileynlicker teghen hem te tieren ende te ghebaren/ roepende en schremende: Ou/ dien boef/ dien schudde/ dien rabbaut/ ba/ als hy de Guesen en de Guesinnen ter liefde van een maeltijt etens ende een dronck wijns naer heurlieder sin ghepreect heeft/ so gaet hy met die groote Guesen en Guesinnen sitten schocken en brocken/ en sijnen balch vullen: ba so siet. Dit leelick

gheruchte of yselick ghetier maeckte de stat vol beroerte: want hoe B. Cornelis hem meer blameerde en iniureerde/ hoe tvolc al meer liep om B. Gregorium de Spaers te hooren. Ia veel Caluinisten lieten heur predicatie buyten te hooren/ en quamen in S. Saluators kercke. Waer deur de menichte des volcks so groot wiert/ dat den Magistraet de kercke van binnen ende van buyten met crijchslieden dede besetten/ vreesende datter eenighe beroerte wt volghen mochte. Hier in wiert B. Cornelis noch veel onsinniger en dulder/ want hy en conste noch en wilde hem dese eere niet ionnen. Sachternoens en predickte b. Cornelis niet/ om dattet saterdach was.

Den .22. Decembris en was b. Cornelis in zijn sermoon niet anders gestelt/ dan een mensche die met den boosen gheest beseten is: die manieren van springen/ van stampen/ ende van smijten/ die hy bedreef/ souden onmoghelick zijn te beschrijuen/ daer naer wast te tieren en te roepen: Ba/ ist nu niet wel gherequest/ nu die Guesen den Coninc zijn stat #van Valencien ontweldighen/ ende nu onse Vlaemsche Guesen met vliegende vendelin tegen den Coninc/ heurlieder geboren en gesworen natuerlicke Heere/ inde wapenen openbaerlick ter oorlogen trecken/ en verbernen Kercken/ Cloosters/ en Casteelen van de Catholijcke Edellieden? Ba fy vermaledijt volck/ ba fy vervloect lant. Ou/ ick hebt

gheseyt en ick seght noch/ en ten is my niet leet/ ba en ick salt altijt seggen/ al soudt my ten lesten mynen hals costen/ dat ghy Vlaminghen van alle die horribile/ afgrijselicke/ en sedicieuse dinghen/ dieder bedreuen werden/ die eerste sijt. Ba/ ghy Vlamingen/ ghy die van aerde so meutachtich sijt/ dat ghy tegen alle u lieder Princen gerebelleert hebt/ ou/ lieghe ick daer aen/ he? Ba/ sijt ghy nu in dese onsalige bedroefde tijt niet de eerste/ die heurlieder tegen die helige Inquisitie en tegen die helige Placaten gestelt hebt? ba/ en sijt ghy niet de eerste/ die in dese Nederlanden alderley heresien en ketterien teghen thelich Catholijkce gelooue openbaerlick gepreect hebt? ba/ en sijt ghy de eerste niet/ die hebt beghinnen de kinderen te doopen sonder het gebruyck der ouder Catholijcke ceremonien/ die tot het doopsel behooren/ ende andere Sacramenten valschelick te celebreren? ba/ en sijt ghy niet de eerste/ die de beelden/ outaren/ Sacraments husekens/ crucen en vanen in sticken gesmeten/ en alderhande ornamenten vande Kercken gherooft/ ghepilliert/ en gestolen/ en sommich verbrant hebt? he/ wat seght ghyder toe? ba/ ou/ en sijt ghy nu oock niet de eerste/ die inde wapenen op loopt teghen u lieder gheboren en gesworen natuerlicke Heere/ he? ba/ wat wildy hier toe segghen/ he? Ou/ ghy Magistraet/ ist noch al wel gherequest? ba/ en mach icker noch niet

tegen preken? ba fy/ schaemt u/ en beschijt u: #ba so siet. Ou/ ba waeromme en soude icket niet seggen? ba/ om wiens wille soude icket doch swijgen/ he? Ba fy/ besiet ghy vier Leden van Vlaenderen nu eens waer ghy ulieder mede ghemoeyt hebt: ba/ had ghy u alleen ghemoeyt met u lieder policien/ en had u bescheten. Ou/ ba had ghy ons gheestelicke met die Religie/ met het ghelooue/ en met alle andere Goddelicke saken laten betijen en gewerden/ so en waerder nu dit duuels spel van alle dese raserien/ meuterien/ en dullicheden niet wt ghecommen. Ba/ daeromme ick rade u wel alle gelijck/ dat ghy duuct en swijcht/ en beschijt u: ba soo siet. Want ou/ ba ghy moet doch alle gadere met iammerlicke tribulatien en miserien gheplaecht of ghecastijt zijn: ba en alle de euelen/ alle de catijuicheden/ en alle de maledictien/ die oyt over eenighe generatie in de gheheele werelt ghecommen is/ ba die moet ouer u lieder commen. Ba ick heb ooc gheseyt/ en noch segge icket/ ba en ic en salt doch om niemants wille swijgen/ dat ghy allegelijck weerdich sijt/ en wel verdient hebt/ in eeuwige seruituyt/ in eeuwige slauernie/ ende in ellendicheyt ghebrocht te werden. Ou/ dat noch meer is/ ba ic segge nu/ dat ghy alle gelijck den hals verbeurt #hebt/ ba en dat ghy alle gelijck nu alle gadere u priuilegien verbeurt hebt: ia/ en principalick ghy van Brugghe/ om dat ghy die andere

drij Leden van Vlaenderen opgeroeyt hebt/ als datse heurlieder met u voeghen souden tegen de Inquisitie en tegen de Placaten te meuten/ hey daer nu alle dit verdriet en dese desolatie af comt/ twelc ic noch meer geseyt hebbe/ en het was my so qualick afgenomen. Ou/ ba maer nu/ ba ic en passe nu op u lieder #niet meer: ba daeromme ick schijte in u priuilegien/ ba ick vaghe mijn poort aen u priuilegien: verstady dat wel? ba soo siet. ba wat cont ghy my ghedoen? ba beschijt u en hout u bachuys: ba wat seghdy my hier af?

Naer dit byster ghetier begonst hy te versuchten/ seggende: Och och Valencien/ Valencien/ ba ghy sijt oorsake dat de Coninc commen moet met zijn gansche macht van Spaeniarden/ Italianen/ Sicilianen/ en Milanesen/ om alle tvolc van dese Nederlanden/ #de goede met de quade/ al de kele af te steken/ ende doot te smijten/ wijf noch kinderen niet te sparen: ba ia hy moet die groote buycken van de vrouwen met messen doen open scroppen/ en die kinderen daer wt ruppen/ ende van een doen trecken/ verscheuren/ of verwurghen: ba soo siet. Van dit gruwelick tyrannich propoost wiert het volck soo vervaert en beangst/ dat de sommighe al omsiende wt de kercke wech liepen/ sommige maecten cruycen met heurlieder vingheren/ segghende: Godt seghene ons/ och God behoede ons. sommighe weenden/ en sommige kinderen

krijsten van vervaertheyt/ om dat hy so yselick schreemde/ riep/ smeet/ stampte/ spronghe en spartelde: soo datmen achter straten seyde/ B. Cornelis wert voorwaer dul ende sinneloos/ Godt de Heere wil hem bystaen/ en zijn sinnekens bewaren. Sachternoens predickte hy noch teghen het eerste artijckel van Stephanus Lindius brief seer veel sotte argumenten.

Om dese vreesselicke/ schruemelicke/ en afgrijselicke woorden of propoosten/ wierden inder nacht hier naer wederomme seer veel geschreuen Pasquillen in de huysen ghesteken ende gheworpen/ luydende aldus:

Naer tvoorgaende sermoon versochte den Magistraet van der Stat aen den Bisschop/ of hy de macht niet en hadde om b. Cornelis te dwingen van dusdanige predicatien op te houden. De Bisschop/ om dat schijnen soude dat hy oock wat vermochte/ belofde hy zijn macht daer in also te toonen/ dat hy wel hopte en meende/ dat sulcx niet meer gebeuren soude. Maer eylacen/ naer dien dat hi zijn Bisschoppelicke macht hier in maer een luttel begonst hadde aen b. Cornelis te proeuen/ so moste hy ooc zijn deel hebben int naestvolgende sermoon.

Den .25. Decembris/ diemen heet Kersdach/ sachternoens als b. Cornelis predicte/ dat de geboorte Christi aldereerst den schaepherders vercondicht wiert/ en datmen daer by verstaen moet/ dat die Bisschoppen/ Pastoren/ of Herders/ gheroepen zijn de eerste in de Kercke te #wesen/ so seyde hy: Ba maer ter goeder trouwen/ ou/ waer toe dienen doch sulcke Bisschoppen/ of waer toe zijnse doch nut of profytelic/ die altijts op heuren nest blijuen sitten vijsten/ ende laten heur schaepkens dus deerlic ende iammerlick vande woluen verscheuren? Ba ou/ behoort nu een Bisschop niet synen preecstoel daer buyten int velt te doen dragen/ en daer op te gaen staen preken tegen ouer den wolf/ die daer zijn schaepkens comt verleeden of vermoorden/ en op slocken? Ou/ ia hy behoort daer eenen staeck te doen stellen/ ende daer met den verleeder an gebonden te staen/ rugghe

tegen rugge/ ende also den wolf den bedrieger met disputeren te verwinnen in de presentie vande schaepkens: ba soo siet. ba ick beloue u/ den wolf/ of den bedrieger/ den verleeder/ den haechpredicant soude wel naer een ghat sien/ vreesende dat hy er synen pels soude laten. ba/ maer eylacen de woluen hebbent nu goed doen: och sij weten so wel wat Bisschoppen datse voorhanden hebben: ba fy/ ic schijte in sulcke #bisschoppen. ba siet waer mede dat wij geplaecht zijn? Ou/ ba toocht u tanden of u bachuys tegen den wolf/ en begrijnst hem eens. ba of cont ghijt niet/ soo swijcht dan stille/ en beschijt u/ ende latet een ander doen/ diet can: ba soo siet. ba wat sal ick hier af seggen? ou/ ick en hoorde noyt diesghelijck: ba selfs niet te connen/ ende noch niet te mogen lijden dattet een ander doet/ diet can: ba/ het is rechts om sot en dul te werden. Maer ou/ ba wat duuel heb ick ghepreect daer ick aen gheloghen hebbe? ba/ dat ick van Valencien geseyt #hebbe? ba blijcket niet? Ou/ en dat ick gheseyt hebbe/ dat de Vlamingen in de wapenen #tegen den Coninck/ heurlieder gheboren en ghesworen Heere/ op staen/ en met vliegende vendelin te velde trecken: blijcket niet/ he? ba/ en dat ick geseyt hebbe/ dat ghy nu u lieder priuilegien al verbeurt/ ia den hals verbeurt #hebt: ba/ dat segghe ick int generael op alle dese Nederlanden/ mits dat sij alle afgheuallen zijn/ en gherebelliert hebben.

Ou/ ba sijt ghy daeromme so gestoort? ba ic hoore wel ick heb u lieder op u seer of op u schorft gherocht. Ia/ ist waer? Ba ou/ seght my doch ter goeder trouwen/ ba als ghylieder al om den hals sult ghebrocht zijn/ ba en als u lieder alle gelijck deur honger/ sweert/ en brant de moort ghesteken sal hebben/ soo ghy doch alle wel verdient hebt: ba en als alle u Steden/ Casteelen/ ende Dorpen in ruyne ghedestrueert en desolaet sullen ligghen/ ba wat sullen u dan doch u lieder priuilegien helpen en te passe commen/ die ghylieder soo nau hebt willen obserueren en beschermen/ ende lieuer ghewilt dattet gheheele lant verloren ghaet/ dan u daer in yet te buyten te ghaen? Ou/ ba dit en soudemen noch al niet mogen seggen/ Ia/ ba ic schijte in u lieder/ ouer Bisschop/ ouer al. ba/ wat meendy/ dat ic onder den Bisschop staen? ba ick hadde lieuer dat alle dese nieuwe Bisschoppen bescheten/ waren dan ick an heurlieder eersgat vier soude moeten halen/ of dan icse int gat soude moeten cruypen: ba soo siet. ba ic en staen onder niemant/ dan onder den Paus en onder mynen generalen ouersten/ dat ghijt weet. Ou/ en als icket u noch meer gheseyt hebbe/ ba waer toe wilt ghylieder my dan met den Bisschop quellen en plagen? ba dat den Bisschop zijn gat beschijte/ en late my met vreden: ba soo siet. Ou/ ba van de eene syde tormenteren my de Catholijcken/ en van dander syde persequeren

my de heretijcken met heur brieuen en Pasquillen/ ba en aldus ben ick van alle canten gesoortgat/ met reuerentie gheseyt. Ba/ maer ten zijn gheen rechte heretijcken/ die dese Pasquillen schrijuen en saeyen: ba/ het zijn van dese gheveynsde Catholijcken/ soude ic meenen/ die my mijn bachuys daer met hopen te breydelen/ of te snoeren: gelijc dese gheveynsde Erasmianen/ Cassandrianen/ of Lindianen/ en andere dobbelde Kerstenen met twee aensichten. Maer ou/ ba wat connen sij my doch ghedoen? ba mijn eere is al #ouer lanck met eenen stroowis vercocht: ba/ ick slachte den wolf/ ic schuttet nu al op mijn tanden. ba fy ghy dobbelde hypocrijten. Ou/ achter rugghe soect ghy my te plaghen met brieuen en Pasquillen/ ba en in mijn aensichte comt ghy my al heymelick straffen en berespen als vrient/ my verwijtende dat ick altijt met schijten/ met poortvagen/ en met eersgaten besich staen/ en dat ick anders niet en doen/ dan al den dach te kijuen/ dan teghen de vergaderinge vande Generale staten/ dan tegen de vier Leden van Vlaenderen/ dan teghen den Magistraet van der stat int particulier/ dan tegen de gheconfederierde Edellieden/ dan tegen de Confessie van Augsburch/ dan tegen de Haechpredicanten/ dan tegen de Guesen en Guesinnen: soo dat ic nemmermeer geen schrifture en preke. hey/ ist waer? ia? Hey ghy gheveynsde dobbelde Catholijcken:

ba ghy sijt veel argher en snooder dan dese vermaledijde Guesen en Guesinnen: want men weet watmen aen die heeft/ maer aen u lieder niet: verstady dat wel/ ghy deurtrocken hypocrijten/ als ghy sijt?

Den .26. Decembris wast met b. Cornelis wederomme also afgrijselick en gruwelick te roepen/ te tieren/ te schreemen/ te stampen/ te smijten/ te spartelen/ en te springhen in sijnen predickstoel/ dat de honden op hem ghingen #staen bassen/ ende dat het volc wederomme deur vervaertheyt wt de kercke liep/ principalick veel vrouwen/ ionckvolck/ en kinderen. Daer wast te gebaren: Hey waer zijnse dese Pasquilsaeyers en dese briefschrijuers/ die my mijn bachuys met heurlieder brieuen en Pasquillen meenen te breydelen? ba nu ick dat sien/ ba nu en sal ick mijn backhuys niet dan te meer open doen/ en mijn tonghe wel eens treffelicken roeren/ dat ick so sal. ba ick beloue u/ dat ickse nu voortane wel anders te keer gaen sal/ en metter tongen slaen. ba laet sien wat sij daer teghen doen sullen/ dese Cassandrianen en Lindianen/ dese gheveynsde Catholijcken/ of dobbelde deurtrocken Kerstenen: ba datse heur beschijten: ba waer toe willen sij my doch plagen en quellen met heur brieuen en Pasquillen? Ou/ ba al dat ic geseyt hebbe/ dat derre ic noch wel seggen: ba en ten is my niet berouwen: Ia en ic seght noch/ by also verre als heur de Generale staten

of die vier Leden van Vlaenderen/ moeyen met yet te raden of te consenteren/ dat eenige #veranderinge inde religie soude mogen maken/ dat ick in de Generale staten schijte/ en dat ic in de vier Leden van Vlaenderen schijte: ba soo siet. ba schrijft en saeyt nu noch Pasquillen. Ou/ ba/ wat meendy/ dat ick niet en weet wat ick segghe? Ba en al dat ick oock vanden Magistraet van Brugghe in particulier gheseyt hebbe/ en is my oock niet leet: ba en ick seght noch/ dat sij die eerste zijn/ die heurlieder tegen de Inquisitie en teghen den Inquisiteur gestelt hebben/ daer alle dit swaer verdriet/ dese groote ellende of irrecuperable verderuinghe wt ghecommen is. Ia/ en dat daeromme die van Brugghe sonderlinghe weerdich zijn/ met alle miserien/ met alle euelen/ met alle catiuicheden/ met alle vloecken/ en met alle maledictien geplaecht te werden. #Ou/ ba waeromme en soude ic dan ooc niet moghen seggen/ dat ghij u lieder priuilegien al verbeurt hebt/ en dat ick in u lieder priuilegien schijte/ en dat ick aen u lieder priuilegien mijn poort of mijn schijtgat vage/ men souder moeten Pasquillen op dichten en saeyen? ba loopt en beschijt u met u Pasquillen: ba so siet. Ou/ ba/ oock en soude ick naulicx moghen seggen/ waer toe dat dese Duytsche en Gheldersche magher beroyde Lereneersgaten hier int lant commen requesten ouergeuen tegen de Inquisitie en tegen de Placaten/ die

dien helighen Keyser Carolus Quintus/ ter saliger memorie/ met so wel bedachten voorsienigen raet tegen de sectarisen gheordineert en ingestelt hadde/ sonder de welcke niet mogelick en is/ dattet Kersten gelooue met die Catholijcke Religie langher staen can. Ou/ ben ick dan een meutemakerden */ of een meutijnken/ dat ick daer tegen preke? sal ic daer omme om mijn vuyl meuterie moeten wech gaen/ ghelijck inden Pasquillus staet? hey snoo generatie. ba die Leren eersgaten hebben u lieder in een groote welvaert en salicheyt gebrocht met heur bescheten requesten/ doen sij niet/ he? Ba als ghy alle ghelijck om den hals sult gebrocht wesen met stroppen/ basten/ vier/ water/ sweert/ ghalghe/ met smooren/ deluen villen/ vlaien/ bernen/ sieden/ en braden/ ba salt dan niet wel gherequest zijn/ he? ba salt dan niet wel geliberteyt zijn/ he? ou/ sullen u dan die Lereneersgaten van Duytslant en Gelderlant niet wel geliberteyt hebben? ba sullen u dan u priuilegien niet veel gheholpen hebben/ he? ba fy fy/ aerme verdulde sotten: fy/ aye/ dat ghy u so hebt laten betooueren met dese vermaledijde liberteit. Ou/ ba/ en noch en soudement niet moghen seggen/ daer en souden Pasquillen op moeten geschreuen en gesaeyt worden/ ia: ba/ ick en salt niet swijgen in spijt u lieder backhuys/ al soudender noch hondert Pasquillen op gedicht werden. Ou/ ba/ wat meendy/ dat

ick my van u lieder sal laten verbabsacken? Ba ick beschijte u lieuer alle ghelijck: ba soo siet. ba die heurlieder tegens my willen stellen/ ba die sullent al te quaet hebben: want ick ben cruydeken roert my niet/ verstady dat wel/ ghy Pasquilsaeyers/ en ghy briefschrijuers? ba saeyt nu Pasquillen/ en schrijft nu brieuen/ ghy snoo generatie/ als ghy sijt.

Sachternoens hadde hy hem emmers also leelick in zijn sermoon/ noch op het eerste artijckel van Stephani Lindij brief.

Den .27. Decembris en was b. Cornelis noch niet al wt ghetiert en gebaert: het waer onbeschrijuelick of onwtsprekelick/ die yselicke/ #gruwelicke/ afgrijselicke/ en leelicke/ abominable woorden en propoosten/ die hy in zijn wtsinnicheyt en dullicheyt wt riep/ tierde/ en wt schreemde. Onder allen wast: Ia/ en meenen sy nu oock noch mijn backhuys met Pasquillen te sluyten? neen/ dat versekere ick u: ba ick en salt dies niet dan al te meer seggen/ sulcx als ick gheseyt hebbe/ dat ick soo sal. ba ick heb oock gheseyt/ en ick seght noch/ en ick wilt nu voortane altijt segghen/ in spijte van de ghene dient leet is/ dat ick inde Confessie van Augsborch kacke of schijte: ba en is dat gheen goet Vlaems? of wilt ghijt noch platter hebben? Ia/ en dat ic an de Confessie van Augsborch mijn poort vaghe/ of dat icker mijn vuyl bescheten eersgat an vaghe. verstaet ghijt soo beter? ba de

duuel moetse halen de Confessie van Augsburch/ ba soo siet: ba schrijft en saeyt nu Pasquillen/ en doet u moeyr dat leeuken dede/ ghy Erasmianen/ Cassandrianen/ Lindianen/ en ghy gheveynsde Catholijcken/ als ghy sijt. Ou/ ba/ siet doch/ sij willen neuteralisten zijn/ en nochtans meenen sij my mijn backhuys te sluyten met heur brieuen en Pasquillen/ en verwijten my dat ic de Ministers en Predicanten of Leeraers vande Caluersteerten/ en vande Marticoien/ en vande Herdoopers beliege/ en dat ick meute: ba ick swere #u/ dat icker nu voortan mijn backhuys wel eens ter degen tegen sal gaen stellen/ al souden sij my oock doen vermoorden/ ghelijck sij andere Religieusen gedaen hebben/ ba die moordenaers/ die verraders/ die dieuen/ die rabbauwen/ die schelmen/ die booswichten/ alst zijn: ba so siet. ba ick segge noch/ dat die Haechpredicanten die daer buyten staen en preken/ dat Maria de moeder Gods een putane/ of een vuyl hoer gheweest is/ en dat ons Heere Iesus de natuerlicke soen van Ioseph gheweest is/ alleens gelijck wij natuerlicke kinderen zijn van onslieder vaders: en dat de weerde maghet Maria noch meer kinders gehadt heeft van diueersche mans: en datse vragen of Christus warachtich lichaem met huyt en met haer int Sacrament is: ende datse preken/ dat de vrouwen gheen siel en hebben/ om dat Godt synen leuenden asem niet in Euam

en blies/ ghelijck hy dede in Adam: en datse oock leeren/ dat de vrouwen en maechden al ghemeen behooren te zijn: ia dat een man alsoo veel wijfs mach trouwen/ als hy onderhouden can/ zijnder twee niet genoech/ nimpter drij of vier/ zijnder vier niet genoech/ nimpter vijf of ses/ ia seuen/ acht/ negen/ tien/ #elf/ of twelue/ alsoo veel als ghy macht hebt den cost te gheuen: ba so siet: ba nu hebt ghy werck om brieuen en Pasquillen te schrijuen ende te saeyen: ba nu verwijt my dat ick liege/ dat ick meute/ en dat ick met schijten/ en met eersgaten/ en met poort of schijtgat vaghen/ besich staen. Ou/ ba/ ic salt doch nu niet dan veel te meer doen: ba ic en wilse nu in mijn sermoonen voortane doch anders niet heeten noch noemen/ dan schijtebroecken/ en vonteschijters. ba/ ou/ sij en zijn doch niet meer of langer weerdich Guesen te heeten: ba so siet. Ba datse heurlieder backhuys commen tooghen/ die my aldus nemen * te plaghen en te quellen met heur brieuen en Pasquillen: ou/ ba wat willen sij doch al schimpen/ ghecken/ en spotten met heur vermaledijde Pasquillen/ snoo verraders/ alst zijn: ba soo siet.

Sachternoens voleynde hy naer seer veel luysighe leelicke grollen zijn prediken tegen het eerste artijckel van Stephanus Lindius brief.

Den .28. Decembris/ naer dese horribile/ abominable/ vileyne/ meutige/ ende goddeloose

sermoonen/ wierden in der nacht wederomme seer veel Pasquillen achter straten ghesaeyt/ alsoo hier volcht:

Den .29. Decembris was B. Cornelis deur de nieumaren (als datter in Westvlaenderen te Waterlo ende te Lanoyt seer veel volcx was

verslaghen/ de welcke die van Doornick ende #die van Valencien ter hulpen meenden te trecken) soo verblijt/ dat hy in zijn sermoon het tieren of ghebaren teghen desen Pasquillus wtstelde tot op een andere tijt/ ende riep nu eens met blijden moet en met vrolicken aensichte: Ba ghy vier Leden van Vlaenderen/ wat seght ghyder nu af? Ou/ ghy waert soo qualick te vreden dat den Inquisiteur altemits maer een verdoruen vuyl stinckende let af snede/ om dattet gansche lichaem niet bederuen soude: ba en ghylieder vreesde soo seer/ en waert soo deerlick besorcht/ dat het lant ydel of ledich van volck soude werden/ ba daer zijn nu binnen twee dagen herwarts meer dan seuen dusent van u lieder vervloecte Guesen doot ghesmeten: ba/ hoe behaecht u lieder dat/ he? Ou/ ba ist nu niet wel gheliberteyt en gherequest? ba/ sult ghy lieder eens beghinnen te sien/ peynse ick/ wat ghy ghemaect hebt? ende in wat verdriet/ desolatie/ iammer/ ellende/ ende ruyne dat ghylieder u aerm lant/ ende u aerme ondersaten gebrocht hebt/ he? ia daer ghylieder al rekenschap af sult moeten gheuen int oordeel Gods. Ba/ men can wel weten sonder eenighe twijffelinge/ hoe dat die sielen van alsulcke vermaledijde Guesen gevaren zijn/ die in meeninge waren ende tsamen gesworen hadden alle Papen ende Monicken/ alle Nonnen en Baghynen doot te smijten/ ende alle Kercken/ en Cloosters/

ende alle Catholijcke Edelmans huysen te verbranden/ te raseren/ en te ruyneren/ of te destrueren: ia in Nobis ghat/ onder Lucifers steert zijnse gheuaren/ daer alle Guesen en Guesinnen behooren te wesen/ ende daer alle dese Cassandrianen en Lindianen/ dese briefschrijuers en Pasquilsaeyers sullen varen: ba soo siet. Sachternoens predicte hy tegen het tweede artijckel van Stephanus Lindius brief/ maer mits dat hy vol blyschappen stac/ so ghinck dit sermoon al gheckende/ al lachende/ en al spottende deur/ sonder gram te werden ouer Lindium: maer met sulcken schimpen en schabbeauwen/ dattet voor alle redelicke eerbare lieden walghelick was te hooren.

Den eersten dach Ianuarij/ int Iaer .1567. stilo Romano/ seyde b. Cornelis in zijn sermoon: Ba goeliens/ nu beghinnetter eens wel te gaen/ nu men die vervloecte Guesen/ #die schijtebroecken/ die vonteschijters/ alsoo met dusenden teffens beghint om den hals te bringhen. ba wij Catholijcken zijn soo menichmael en soo lange int voorleden bedroefde onsalige oude Iaer bevreest/ vervaert/ beangst/ en benaut geweest/ al soudt ramp hebben: ba wij moeten nu met dit blijde salighe nieuwe Iaer eens vrolick/ ghenoeghelick/ en verblijdt zijn. Daer wilde hy sommighe cluchtkens onder zijn sermoon wtslaen/ om zijn Catholijcken eens te doen lachen/ te weten/

als hy van de besnijdenisse Christi predicte/ ende het Doopsel der Christenen met de besnijdenisse der Ioden vergelijcken wilde/ ende seer vele tegen de Herdoopers argueerde/ de welcke van contrarie meeninge zijn/ soo seyde hy: Ba goeliens/ om dat dese vermaledijde Herdoopers (die aldus achter lande #loopen/ ende herdoopen tvolc) de liens al out willen hebben/ eer sijse willen doopen/ so was hier buyten yewers een seer out/ out wijf/ een ouder oude moeye van tachtentich Iaren/ die quam loopen met een houte scheutel vol waters in haer hant/ seggende: Och goey man/ herdoopt my doch oock. ba den rabbaut/ den herdooper/ nam de scheutel/ en goot het oude wijf twater ouer haren grijsen top/ en lietse loopen. ba goeliens/ die was emmers out ghenoech/ peyns ick. Maer ou/ ba siet goeliens/ of ghy niet wel aerme verduuelde dulle sotten en sijt/ dat ghy u aldus deerlick laet bedriegen en verleyden van dese verdoemde ketters/ van dese verraders/ dese fylten/ en van dese snoo schudden: ba fy fy/ ayc: ou/ ba ten is niet te excuseren/ dat soo en is.

Sachternoens wast wederomme te ghecken en te spotten op het tweede artijckel van Stephanns * Lindius brief/ seggende dattet al maer schijterie was dat Lindius bybrochte.

Den .6. Ianuarij/ diemen heet drij Coninghen dach/ seyde b. Cornelis: Ba goeliens/ ba nu wil ic doch dese Caluersteerten en dese

Marticoien eens gans en geheel beschaemt maken met dese costelicke wtlegghinge/ hoe #dat het warachtige vleesch Christi Iesu/ alsoot van die weerde maghet Maria gheboren was/ int weerdighe Sacrament des outaers is/ ende datmen moet beelden inde Kercke hebben. Want het huys of den stal te Bethlehem/ daer Christus Iesus warachtich God ende mensche in gheboren was/ bediedt de Kercke/ daer de helige drij Coningen in vonden het kindeken Iesu gewonden in doecken/ twelc bediedt het weerdige Sacrament des outaers/ dat het warachtighe vleesch Iesu Christi is: ende die witte doecken bedieden die gedaente des broots/ het welcke men daerom altijts in de Kercke reuerentelick bewaren moet. Die helige drij Coningen vonden int selfde huys die weerde Maghet Maria/ de moeder vant kint/ ende Ioseph haren man: de welcke twee helige figuren ons bedieden/ datter beelden of figueren in de Kercke moeten zijn. Ou/ ba dit is emmers een naectelic claer betooch ende bewijs: ba laet sien wieder so stout sal zijn/ dat hy hier eens teghen kicke: ba byloo wacht u daer voor. Goeliens/ op den Kersdach heb ick u ghepreeckt/ hoe die schaepherders die eerste waren die inde dese Kercke gheroepen en gesonden wierden/ en dat sulcx bediedt/ dat de Bisschoppen/ Pastores/ of Herders/ die eerste zijn vander Kercken. Den Esel ende den Os/ die ooc inden selfden

stal waren/ die bedieden het gemeene volc inde kercke. Daer naer zijnder ten laetsten die helige drij Coningen in gecommen/ de welcke ons bedieden/ dat den Edeldom de laetsten zijn/ die inde kercke zijn ghecommen: en goeliens/ ba ick duchte dat sij oock de eerste sullen zijn die wederomme wt de kercke scheeden sullen. Ou/ blijcket niet wel? ba of en soude icket niet mogen seggen/ peyns ic. Wel/ van gheen swaricheyt meer/ want ic hope/ ia ic ben versekert/ dat onsen heligen Catholijcken Coninc van Spanien emmers in de kercke blijuen sal. Ba ic swere u/ waert dat onse Coninc de helige Catholijcke Roomsche kercke niet so strangelic en beschermde/ ba wij souden al ouer lange vande heretijcken en vande ketters opgesloct zijn. Ba goeliens om dese helige salige blijde victorie/ die wij Catholijcken tegen dese vermaledijde Guesen/ dese vonteschijters/ dese vianden der kercken hier te Waterloo en te Lanoyt in Westvlaenderen gehat hebben/ so moet ic ons op dit propoost vande h. kercke een vrolic of ghenoechelic cluchtken seggen/ dat hier toe wonderlick wel dient en te propooste comt/ te weten: Ic wil de helige Roomsche kercke gelijcken bi een Geete/ en #ick wil de heretijcken of de ketters gelijcken by den Wolf: dese twee waren in twist gherocht/ en elck coos eenen Aduocaet/ om heurlieder saecke te beschermen. Den Wolf coos voor synen Aduocaet den Vos/ als een loos/

schalck/ deurtrocken gheselle: by desen Vos wil ic gelijcken de Guberneurs. De Gheete coos voor haren Aduocaet den grooten Dog: by dien wil ic gelijcken onsen Coninck. Byloo als den Vos dat sach/ soo pacte hy hem wech/ ende liep bouen op thuys staen/ en kieck neerwaerts/ peynsende: Ia byloo/ ba mijn loosheyt of schalckheyt en soude teghen dien grooten stercken quant niet te passe commen. Ba goeliens/ hier deur wiert die arme Geete (die gans schien van yeghelic verlaten of versmaet te zijn/ ende vanden Wolf gheheel op gesloct te werden) wt alle noot/ angst/ druck/ lijden/ verdriet en benautheyt verlost.

Sachternoens predicte B. Cornelis noch #teghen het tweede artijckel van Stephanus Lindius brief/ seggende: Ba goeliens/ is dit niet wel een spijtich dinck/ dat my desen impius/ desen boosen Lindius verwijt in synen deurtrocken/ snooden/ valschen/ argen brief/ in dit tweede artijckel/ dat ic in mijn sermoonen liege/ en wilt my als kax raden/ dat ick alle affectien soude wt of af van my wech doen/ mits datse het rechtveerdige vonnisse ghemeenelick beletten: en dat ick soude aen doen die Christelicke sachtmoedicheyt: twelcke doende/ soude ick veel min lieden suspect zijn van ydelheyt en van leugenen: en bouen dien soude ick de cause van de Catholijcken profijtelick zijn. Maer nu/ als ick die Confessionisten en die Caluenisten beliege/ seggende

dat sij de kinderen doopen sonder water te besighen: en dat sij preken/ dat Maria de moeder Gods niet altijts maeght en is ghebleuen: en dat sij leeren/ dat alle de goedingen en de vrouwen behooren alghemeen te zijn: dat de Catholijcken my te min geloouen sullen/ mits datse my in dese leugens achterhalen en beuinden. Ist waer? hey snooden rabbaut/ en valschen boosen schudde/ als ghy sijt. ba al dat ick geseyt hebbe/ dat segge ick noch/ en ick salt al met der waerheyt betoonen/ #of met de stucken bewijsen. Ou/ ba het is seker/ dat de Herdoopers eenen versaemder hebben/ die de huwelicken tsamen coppelt: en sulcken hebben de Caluinisten oock een/ de welcke somtijts omme gaet in heurlieder huysen/ en vraecht: Wel hoe maeckt ghijt tsamen? draecht ghijt wel eens met malcandere? leefdy oock in pays en vrede? Seggense dan neen/ soo antwoort den versaemder: Wel comt buyten in de predicatie/ ic sal u daer een ander wijf gheuen: en u/ ghy vrouwe/ ick sal u daer een ander man gheuen. Ba en aengaende de Martinisten/ ba ic las noch ghister auent in den boeck die de Prior van den Augustinen eerghister in prente heeft laten wt gaen/ hoe dat Luther de mans raedt/ indien dattet de huysvrouwe niet wel en lust/ datse dan het ionckwijf besigen souden. Ba goeliens/ en is dat niet een seer aengename raet voor de mans? Ou/ ba preectmen alsulcke

dingen daer buyten/ so en ist gheen wonder datter tvolc aldus byster naer loopt: ba het is meer te verwonderen datter yemant in de stat blijft/ dat soo is. Ou/ ba of desen Nebulo/ of bedrieghelicken Lindius/ noyt en heeft gehoort/ peyns ick/ dat dese sectarisen seggen: Mijn gheest begheert u vleesch? ba het schijnt dat desen gheveynsden schalcken deurtrocken rabbaut hem ghelaten wil gelijck of hy van sulcx noyt gehoort en hadde: wat een snootheyt/ ba siet doch waer met dat wij moeten ghequelt zijn.

Den .10. dach Ianuarij schreef dien seer gheleerden Heere Stephanus Lindius noch eenen vermaenbrief aen b. Cornelis in Latine/ waer van de Copie hier onder volcht/ ouergheset in Duytsche.

COPIE VANDEN TWEEDEN VERmaenbrief Stephani Lindij/ wt den Latine ouergheset.

Stephanus Lindius weynscht B. Cornelis van Dordrecht Salicheyt.

ICK en soude nu aen uwer liefde niet geschreuen hebben/ Cornelis broeder/ hadden my eenige geleerden ende godtvruchtige mannen/ wiens vonnisse ick vele achte/ tegen mynen danck daer toe niet ghestiert: den welcken dochte van my niet wel ghedaen te syne/ indien ic de bescherminghe

des waerheyts eens aenghenomen liete varen/ ende niet wat tijts en bestede om uwe achterclappingen van my te weren. Anderssins ick liete my duncken/ dat ick treffelicke redenen ghenoech hadde om swijgen/ so ic voor my ghenomen hadde. Want wie begheert met sulck eenen te doene te hebbene/ die van sulcken harden ende bitteren sinne is/ als dat hy niemant en can verdraghen/ dan die met hem in als accordeert? of wie soude meer tot sulck eenen connen schrijuen die niet so seere en soect te kennen ende te wetene sulcks alsser gheschreuen wordt/ als tselue listelick te verdraeyen ende calumnieren? Ten is niet mogelick met sulcken volcke sonder twist yet te handelen/ oft voor den aerbeyt andere vrucht te behalen dan haet. Welcken haet als sij dien eens onverdient opgenomen hebben/ ten is niet om seggen hoe onmanierlick dat sij hun voorts hebben: soo dat my dunct dattet veel eer gebeuren soude/ dat sij eenen anderen argheren/ dan datmen heur betere maken soude. Dit moet ick nu proeuen in u te mynen verdriete veel te waer te syne. Want ic hebbe onlancx tot u geschreuen eenen brief/ sonder gramschap/ sonder bitterheit van tweedracht: daer mede ic u meende te vermanen/ dat ghy van al te grooten rigeur ende strangheyt u soudt laten bringen totter modestie die eenen Christen mensche voeghende is: ende dat ghy u soudt een weynich vermijden van sommige

saken die gheensins de waerheyt en geleken/ ende meer waren voetsel van twist/ dan van godvruchticheyt: hopende dat ick/ dien ghy wel hoorde tot gheen secten noch deelingen gheneycht te syne/ u/ sterckelick in Gods yuer ontsteken/ by deser voege sonderlinghe vrienschap doen soude. Maer tis verre van daer/ dat ghy my daerom eenighen danck weet: ia/ hebbe veel eer swaren ondanck. Want ick verstae/ dat mijn onbeschuldighe sendbrief van u niet alleene tonrechte schandelic belogen is/ ende in u sermoonen dagelicx met vele iniurien bespogen wordt/ maer ooc als oncatholijck openbaerlick verwesen is. Dat ick oock by uwe sermoonhoorers van u met sulc eenen haet beswaert ben/ dat vele alsnu heur laten duncken/ dat tusschen Lindium/ ende yewers eenen schimpigen rabbaut/ gheen onderscheet en is: om dat ghy in u sermoonen geseyt hebt/ dat ick u soo straffelick in mynen brief ouerghegaen hebbe/ als dat ic u soude gescholden hebben een snoo schuddeken/ een arch clapperken/ een vuyl boefken/ ofte by andere eerloose namen. Och wat een groote opsprekende ende ouerwillige begheerlicheyt van lieghen is dit? heb ick u met eenige schimp ofte iniurie beroepen? Is dat niet vreemder dan vreemdt/ datmen my hier sulck een verbittertheyt optijght/ daer anderen lieden dunct/ dat ick te groote eerbaerheyt/ sachticheyt/ ende manierlicheyt ghebruyct

hebbe. Die den brief gelesen hebben late ick oordeelen/ wat een groot onghelijck dat ghy my hier mede tonrechte doet: want naer dat den brief selue sulcke een onbeschaemde leughene achterhaelt/ ick hope dat ick my lichtelick beschudden sal van sulc als ghy my oplecht. Ick bepeynse dickwils in mynen sin by my seluen/ wat woort dat my onwetens mach ontvallen hebben/ dat u gedwongen heeft met soo hooghe woorden uwen toorn te willen wreken. Want mijn conscientie en tuyght my niet/ dat ick yet sulcx/ of yet anders/ dat met rechte u soude mogen onstichten/ geseyt hebbe. Ten sy dat ghy moghelic qualick neemt/ dat ic de Geestelicke niet wt gesondert en hebbe vanden beuele des Magistraets: ende dat ick geschenen hebbe een weynich te twijffelen/ of den Paus beyde de sweerden toebehoorden. Maer hier can ick my beschudden mette autoriteyt van S. Chrysostomus ende Bernardus: de welcke in dien sij daerom voor de wetten niet betrocken en zijn/ waerom schijne ic berespelick te wesene? Chrysostomus wtleggende twoort Pauli/ daer by beuolen wordt alle siele haer te onderworpen de ouerste machten/ seght aldus: Dat dese saken allen menschen beuolen worden/ Priesters/ ende ooc Monicken/ ende niet alleene den weerlicken/ verclaert den Apostel in tbeghinsel/ als hy seght: Dat alle siele den ouersten machten onderworpen sy: al sijt ghy

een Apostel/ al sijt ghy een Euangelist/ of een Prophete/ oft wie andere dattet sy: want de onderdanicheyt en doet Gods dienst niet te niete. dus verre Chrysostomus. Hoort nu/ duncket u goet/ Bernardum geheel ouereen commende/ als hy totten Paus Eugenium schreef/ int tweede boeck der Consideratien/ sprekende van het tijtelick sweert: By wat rechte toeschrijft hem dit de Paus? voorwaer niet wt den Apostelschen rechte: want Petrus en heeft niet mogen gheuen dat hy self niet en hadde: maer heeft zijn navolgers ghegheuen dat hy hadde/ te wetene/ de sorge der kercken. Item: Uwe macht/ seght hy/ is in de misdaden/ niet in besittingen van landen: want om die/ ende niet om dese/ hebt ghylieden ontfangen de slotelen des rijcx der hemelen. Welck dunct u meerder macht/ de sonden te vergheuen/ oft hoeuen te verdeelen? daer en is gheen gelijckenisse. Dese nederste ende aertsche dingen hebben heur Rechters/ Coninghen ende Princen der aerden. Waerom ondercruypt ghy eens anders palen? Item: Het is plat/ den Apostelen wordt verboden de heerschappie: gaet dan ghy/ ende durt voor u gebruycken al heerschende ende dominerende het Apostelschap/ oft Apostolijc wesende de heerschappie. Dit heeft Bernardus gheseyt in synen tijt. Maer daer en

bouen soude ick moghen voortbringhen de seyndbrieuen des Paus Gregorij totten Keyser Mauritium/ ende het wederschrijuen des Paus Pelagij tot Childebertum .25.q.1.c. satagendum. ende het rescript Leonis des vierden .2.q.1.c. nos si incompetenter. maer in een sake die claer is/ en wil ick gheen noodeloose woorden ghebruycken: soo my oock gheen noot en dunct te roeren dat ick geseyt hebbe/ dat de sorghe van de religie den Princen toebehoort. Ghy cont lichtelick verstaen/ dat ick daer by niet ghewilt en hebbe/ dat sij den Priesterlicken stoel souden ontweldigen. Want wie isser/ of hy en weet dat inde Kercke de ordinantie niet ontroert en dient? Ick weet wel dat de ordinantie wteyscht/ dat de ampten onderscheyden zijn: maer daer by weet ic ooc dat de tsamenvoeghinge mette onderscheydinge niet en strijdt: ende dattet wel tsamen staen mach/ dat de ghene die tot verscheyden ampten ghestelt zijn/ nochtans deur ghemeyne behertinge vele saken te gader besorgen/ ghesaemdelick eenen steen rollen/ ende somtijts naerden noot die voor handen is deen des anders plaetse bewaert. Nu in dandere deelen des briefs/ ick en sie niet waer soo grooten onstichtinge wesen mach. Ia/ met wat onbeschaemtheyt darf de ghene die Catholijck wil gehouden zijn/ verdommen die oude maniere van de Misse te celebreren/ die ick voorghehouden hebbe: in de welcke

de gebeden ende lessen der helige schriften tot den omstaenden volcke met een tale die sij verstonden/ geschict wierden. Daer naer/ de celebratie der sacramenten des broots ende wijns (inde welcke light de cracht ende siele van die helige handelinge) wierdt gheschict totten gebruycke des volcx. Wordt sulc een ampt ende officie niet beschreuen in den boeck ghenaemt Die Roomsche oordene/ die ghedruct is? alwaer de wtdeylinghe volbracht wierdt eerst inde gemeynmakinge des lichaems/ ende daer naer inde confirmatie oft vervrominge (soo sij alsdoen spraken) van tbloet des Heeren. Ende wie soude connen loochenen dat dese maniere oock inde Roomsche kercke onderhouden is gheweest dusent Iaren lanck/ dat soo wel den volcke als de clergie inde celebratie der Missen naer de consecratie der mysterien/ tlichaem ende bloet des Heeren elck verscheyden van elckanderen gedeelt is? Ia indien ick segge dese ghemeynschap van het lijf ende bloet in de solemnele ende openbare bedieninge somtijts nootsakelick gheweest thebben/ soude ic dat niet connen onverwinnelick warachtigen/ wt dat lange tijden daer naer/ nu ghegroeyt zijnde de vreese van wtstorten/ sij den dienaren des altaers medegedeelt hebben het lijf ende bloet des Heeren verscheyden/ maer de menichte des volcx hebben wtghereyct tlichaem in tbloet des Heeren ingedopt? Want waer toe soude gedient

hebben in te doppen/ indien sij gemeynt hadden/ het een van beyden ghenoech te wesen? Hoe wel dat den Paus Iulius deerste de # indoppinge opentlick verbiedt/ ende wt der autoriteyt des Euangelijs gebiedt ter volcomminghe vander communie wt te deelen niet het ingedopte sacrament/ maer verscheyden het lijf ende bloet/ naer het exemple Christi. Wat wonders ist dan indien ick eenige van de clergie oft vanden volcke beghere met my thebben als ick Misse doe/ metten welcken ick alsoo dese helige mysterien volbringhe/ naer dat de schriften der ouderen soo openbaerlick dese costume betuygen/ dat ick niet en duncke/ dat yemant/ die eenichsins gheleert is/ die soude willen loochenen. Daer deure mogelick gebeurt is/ dat de meeste ende tbeste deel der gheleersten Bisschoppen int Concilium van Trenten zijn eendrachtelick daer in vereenicht gheweest (so selue onsen eerweerdichsten Bisschop vanYpre/ die in tselue Concilium by ende aen gheweest heeft/ sal moghen betuygen) dat sij vonnisten dat men den leecken den kilck behoorde toe te laten: sonderlinge want heurlieder niet onbekent en was/ dat de ghemeynschap van beyden ghedaenten niet geheelick ende in als den volcke gheweert/ maer wt sekere redenen tot een tijt opgehouden ende geschorst was. Hier wt canmen lichtelic verstaen/ oft te vergeefs is/ dat huydensdaechs alle de beste ende meeste

voorstaenders der Catholijcke religie/ oock in tlesen der goddelicke ende kerckelicke schriften vervaren/ ende deur goede redenen verwect/ ontsteken worden mette begeerte des kilcks des Heeren te ghenieten/ ende by alle middelen benerstigen dat het salich sacrament des bloets Christi met den sacramente des lichaems/ naer de oude maniere der generaler kercke menich hondert Iaren gheachtervolcht/ wederom in tghebruyck ghebracht worde: oft ten minsten dat weder gherestitueert worde de vrijheyt/ die noch ouer twee hondert Iaren stede hadde/ van in deene oft beyde ghedaenten te communiceren. Metten welcken (in dyen ghy emmers mijn sententie begheert te wetene) ick gheirne belijde te gheuoelen: niet dat ick de Kercke wroegen wil van dwalinge: maer dat ick meene daer aen vele gelegen te zijn totten vrede ende eenicheyt der Kercken/ in dien naer der menschen conditie ende diuersiteyt/ de Kercke hier in haer statuyt verandert. Wt al dese is goet te vonnissen/ wat my te antwoorden staet/ indien ghy in dit deel ontkent mynen brief Catholijck te wesene/ te wetene/ dat uwe beschuldinge meer verwijts ende opspraecks heeft/ dan goede argumenten: datse wt gramschap spruyt/ ende niet wt liefde der waerheyt: datse rust op calumnie ende valsch optijghen/ ende niet op redene. Maer mogelick ghy sult my hier tegen opwerpen/ datmen u dit al te

vergeefs voorleght/ die so dickwils den volcke instampt datter niet met allen en mach verandert worden. Ick hooret wel: indien ghy dat verstaen wilt vanden geboden Gods/ van den welcken men niet een duyme breet afwijcken mach. Nochtans hier wt en volcht niet/ dunct my/ indien daer yet by dwalinge/ ongheleertheyt/ ghiericheyt/ ofte oock eerghiericheyt dese leste ende ghecorrompeertste tijden inghevoert is/ dat de goddelicke schriften/ ende de hantleueringe oft traditie der oude Kercke tegenstaet/ dat sulcx niet en moet van zijn plaetse afghestelt ende verbetert wesen. Anderssins isser gheen veranderinghe toe te latene/ hoe commet dat die ceremonie van de heele communie by de insettinghe des Heeren/ traditie der Apostelen/ openbare ende gheduerige gewoonte van allen tijden/ ende daer bouen by de Decreten der Pausen ende Concilien versterct/ deur contrarie costume/ eerst van het indoppen/ daer naer deur het achterlaten van het helich bloet/ heel ende gantsch verandert is? Maer latende varen dese beuselen/ laet ons commen tottet ghene daer deure uwen sin schijnt meer beroert gheweest te syne. Want naer dat smenschens sin sulcx is/ dat hy hemselfs liefst heeft/ soo dat hy de berespinge niet wel en neemt/ dat geeft u merckelick aen dat ick geseyt hebbe/ dat ghy de navolghers Lutheri ende Caluini enige valsche saken toelapt ende versiert/ ende dat daer deure

ghebeurt/ dat oock in saken die ghy Catholijckelic leert/ ghy u seluen ghelooue beneemt. Maer na dat ick by ghetuyghenisse van vele can doen blijcken/ dat ic hier in niet gelogen en hebbe/ wat ist dat ghy so seere beclaecht? zijn u oorkens so teerkens dat sij niet verdragen en connen mette bijtende waerheyt een weynich ghenaect te wordene? Nochtans het soude wonderlick wel voegen/ dat ghy/ die so dickmaels oock een onmanierlicke liberteyt ende vrijheyt van spreken tegen andere oirboort/ somtijts met grouwelicke vlammen van iniurien blivemende */ eens anders manierlicke straffinge met gheen so quaet herte nemen en soudt: besondere mits dat u dese medicine scheen te behoeuene/ om de sieckte van uwen moede te ghenesene: op dat ghy voortgaende in u quaet voornemen/ u fame niet en soudt leelicker besmetten/ ende der Catholijkcen cause meer hinderen. Hoe weynich nochtans dat ic hier in profijts gedaen hebbe/ toonen u sermoonen/ als so dickwils tegen tselue misdoende: so dat vele heur laten duncken dat u siecte gheen ghenesinge ontfangen en mach. Want/ op dat ic met eenige exemplen bewijse sulcks waer te syne/ ist niet vol ydelheyts dat ghy sterckelick versekert/ dat Caluinns * leert/ datter in de Eucharistie anders niet en is dan ghemeen broot ende wijn: oft/ dat tbroot ende wijn zijn naecte ende ydele teeckenen oft alleene beduydende teeckenen/

oft gedenckteeckenen van voorleden saken/ oft toecommende dinghen prognosticerende: na dat hy selue schrijft tegen sulcke die seggen dattet anders niet dan teeckenen en zijn/ ende belijt opentlick ende met clare woorden/ dat Christus int auontmael metter daet ende warachtelick gheeft ende volcomt tghene dat hy beloeft: ende al tgene dat de teeckenen wter ordinantien Gods onsen oogen bewijsen/ dat hy dat oock waerlick presenteert/ om metten ghelooue te ghenietene ende tontfanghene. Item/ dat deur twettelick ghebruyck des sacraments/ als deur een seker instrument van Godt inghestelt/ onse sielen deur de warachtige spijse des vleesch Christi/ ende den dranck zijn bloets leuendich ghemaect worden/ ende totter onghecorrompeertheit gherepareert/ met Christo het hooft als lidtmaten vereenicht/ so dat wij worden been van zijn beenberen */ ende vleesch van synen vleesche: ende dat wij onder elckanderen metten stercsten bandt der liefden/ als lidtmaten eens lichaems/ ghecnocht worden. Voorwaer dese dinghen die hy schrijft van de cracht/ werckinge/ ende virtuyt van dat verholen mysterie des auontmaels/ zijn ouereencommende met de helige schriften ende de leueringe der Vaderen: hoe wel hy in andere sticken van dit Sacrament het accoort des outheyts niet en onderhoudt/ ende wat verrachtich afscheyt van het vonnisse deser teghenwoordigher Kercke.

Inde welcke indien ghy met sekere ende openbare ghetuygenissen wter heliger schrifture ende haer eenverdelick geduerende ende catholijck verstant ghetrocken/ hem constet berispen ende verwinnen/ ick soude grootelicx u werck prijsen. Maer wat beschietet dat ghy hem valsche saken toeschrijft? Waerom roept ghy dat hy de sacramenten vanden gront af wtroeydt? Doet ghy dit om dat ghy den haet ende toorn by u eens opghenomen meer soudt onsteken? Hoe beter soudet een kersten mensche betamen/ indien ghy de liefde inde herten verwecte? indien ghy met manierlicheyt ende sachtsinnicheyt de partyen totter eenicheyt der Catholijkce Kercke socht te lockene? twelcke indien ghy hoopt met calumnien te mogen geschieden: ghy sijt verre verdoolt. Tis goet om dincken hoe qualick dat sij nemen/ ende in heur sinnen beroert zijn/ als sij heur hooren wroegen dat sij seggen/ dat een ydel gelooue oock met verachtinge van goeden wercken/ genoech is: ende dat sij gheweldelick willen inbringen een nieuwe Religie/ bewijsende alle liberteyt vanden vleesche ende wulpsicheyt. Wie isser so plomp/ die niet en verstaet dat dit alle versierde ende ijdele leughenen zijn? Meenen wij dat sij in de helige schriften soo ongheleert zijn/ na dat Paulus geseyt heeft/ die gheen pericle te hebben van de eeuwighe verdommenisse/ die in Christo Iesu ghegreffijt zijn: dat sij niet en weten dat

inden seluen text daer by ghevoecht is: Die niet en wandelen na den vleesche/ maer na den gheest? Maer daer is noch een andere/ niet alleene botte ende ongeleerde/ maer ooc blasphemige calumnie/ daer by ghy sterckelick houdt staende/ dat Caluinus gantschelic den mensche afneemt de vrijheyt vanden wille/ als of hy hielde tmenschelick gheslachte daer af so berooft/ datter gheen onderscheet tusschen den mensche ende een beeste en ware: dat hy God maect autheur vanden sonden/ ende dat hy die onrechtveerdelick puniert/ die hy eerst verkeert heeft. Wie is hier doch soo geheel sonder passien/ die niet en soude swaerlick int herte beroert zijn? En weet nu Caluinus niet tghene dat in de naecte woorden des Euangelijs staet: Godt is die in ons werct het willen ende volbringen? ende dat Paulus ons heet medewerckers Gods/ ende beveelt in vreese ende beuinge ons eygen salicheyt te werckene. Hoe dat/ sult ghy segghen/ na dat hy alle dinghen Godt toedraecht? Hoort dat met drij woorden wt Paulo: Ick vermacht al in den ghenen die my versterct. Ende Augustinus heeft die selue sententie met andere woorden aerdichlick besloten: Godt croont in ons zijn wercken. Gaet nu/ ende seght dat Caluinus houdt datter gheen onderscheet en is tusschen ons ende andere dieren/ ende dat hy geheel weerdt de vrye wille: want hy kent alomme dat die cracht ende faculteyt

daer mede wij willen ende deucht doen/ ons wt gratie ingestort is/ niet wter nature gelaten. Dese dingen en segghick niet/ dat ick ghenomen hebbe Caluinum te beschermen/ maer dat ick niet en wil dat yemant met loghenen verdruct worde. Hoordemen dergelijcke saken het ongeleert volc seggen/ men mochtet heurlieder vergheuen: nu/ wie soude dat connen verdragen in Predicanten/ die een yegelick vonnissen/ en twijffelen nergens/ en haperen nergens/ weten alle dingen? Nochtans het is goet om verstaen wt de voorseyde saken/ hoe groote kennisse dat ghy hebt van de twisten ende gheschillen van desen tijt. Andere nochtans hebben lieuer te gheloouene/ dat ghy wt begheerte van berispen/ ende vervremdinghe van sinne/ ia eer wt eenen nijdighen haet (in dien ment soo segghen mach) somtijts calumnieert tghene dat de partie noyt geseyt/ noch gevoelt en heeft: ende dat ghy met scherpe woorden ouercrijscht tgene dat wel geseyt is. Twelcke nochtans ic niet en twijfele ghy min doen soudt/ indien ghy selue niet wt tseggen ende allegeren van andere/ maer int besien ende lesen vande boecken der partyen/ heur sententie ondersocht. Wt dese fonteyne is ghevloeyt (so eenighe dincken) dat ghy lestmael met sulck een haet ghetiert ende ghebaert hebt teghen de bedeelinge der tien geboden/ die de Caluinisten oorboren. Ghy riept/ dattet een schelmstuck was niet om

verdragen/ datmen de gheboden Gods soo leelick schende. Ghy begheerde u eenen van de oude Vaders voortghebracht thebbene/ die anders scheede de geboden van de eerste tafele/ dan in drij/ ende van de tweede tafele/ dan in seuene. Meendy datmen u daerom behoorde te geloouene/ als eenen Pythagoras/ om dat ghijt alsoo geseyt hebt: ghelijck oft ghy alle de Vaders/ ende niemant anders dan ghy/ ghelesen hadde? Maer hoewel ick niet loochenen en wil/ datter eenighe van de leste ende nieuste schrijuers het gebodt vanden ghesneden beelden ende ghelijckenissen wtwissen/ ende tleste/ dat van de begheerlickheyt spreect/ scheuren in twee/ volghende daer in Augustinum/ die in tweede boeck der questien opden Exodus int .71. cap. om het mysterie van de helige Drijvuldicheyt/ der eerster tafele toelecht drij geboden/ ende der tweede dander seuene: nochtans en is my niet onbekent/ dat teghen dese diuisie in suyuerder eeuwe by na alle de Ouders in de eerste tafele viere/ ende in de andere tafele sesse bedeelt hebben.

Also wten Griecken doet Iosephus inden derden boeck der Ioodscher outvremdicheyt 4. cap./ seggende aldus: De geboden die Moyses achtergelaten heeft gheschreuen in twee tafelen/ en is niet gheoorlooft mette selue woorden te becondighen/ wij sullen alleene den sin van die bewijsen: want ons leert

Deerste ghebodt/ datter een Godt is/ ende datmen dien alleene eeren moet.

Het tweede/ datmen gheens diers contrefeytinghe aenbidden mach.

Het derde/ datmen niet te vergheefs sweren sal.

Tvierde/ datmen den vierdach vanden seuensten dach met gheen werck sal ontheligen.

Tvijfde/ datmen vader ende moeder eere.

Tseste/ niet doot te slane.

Het seuenste/ gheen ouerspel te doene.

Het achte/ niet te stelene.

Het neghenste/ gheen valsch ghetughenis te gheuene.

Het tiende/ dat een ander toebehoort niet te begherene.

S. Athanasius in Synopsi scripturarum stelt: deerste ghebodt: Ick ben de Heere u Godt. Het tweede: Ghy en sult u gheen beelde maken/ noch eenighe ghelijckenisse. Het derde: Ghy en sult den name des Heeren ws Gods niet ydelick in den mont nemen. Tvierde: Ghedinckt den dach des Sabbaths. Tvijfde: Eert uwen vader ende moeder. Tseste: En slaet niet doot. Het seuenste: En hoereert niet. Het achtste: En steelt niet. Het negenste: Ghy en sult gheen valsch ghetuyghenis spreken teghen uwen naesten. Het tiende: Ghy en sult niet begheren ws naesten wijf/ noch yet dat ws naestens is.

Origenes opden Exodus stelt deerste gebodt:

Ghy en sult gheen ander Goden hebben/ dan my: ende het tweede: En maect u gheen beelde/ noch gelijckenisse. &c. ende versekert/ dat noch tgetal der geboden/ noch de waerheyt der tien woorden staen en connen/ indien men die anders bedeelt/ ende datmen vande twee eerste maer een en make.

S. Chrysostomus in de tweede expositie op dEuangelie Matthei/ in de .49. homilie/ seght aldus: De eerste ende salige rechtverdicheyt des wets heeft tien geboden/ als tien maenden. Deerste/ te kennen eenen Godt. Het tweede: Afstaen van den beelden. Het derde: Niet versweren. Het vierde: Den gheestelicken rustdach vieren. Het vijfde: Datmen vader ende moeder eere. Het seste: Niet dooden. Het seuenste: Niet boeleren. Het achtste: Niet stelen. Het negenste: Gheen valsch getugenisse spreken. Het tiende: Gheen dinck van uwen naesten te begheren.

S. Gregorius Nazianzenus deelt opde selue maniere de geboden vanden Decalogus wt Griecsche veersen aldus ouergestelt:

Godt heeft de tien wetten gesneden in steenen tafelen: maer schrijft ghy die in u herte.

En kent gheenen anderen God: want maer eenen eere toe en behoort.

Ghy en sult gheen ydel beelde stellen/ noch ghelijckenisse sonder adem.

Nemmermeer en vermaent te vergheefs vanden grooten Godt.

Ghy siet dat ooc dese beschrijuinge der tien woorden so gestelt is/ datmer geen tiene betoonen en can/ ten sy dat tgebot tegen de de beelden de tweede plaetse hebbe/ ende dat in corte begrijpt de begeerlicheyt eens anders goedinghen/ geschict wordt tot het tiende.

Dese bedeelinge volgen ooc vele meer andere. Nochtans op dat niemant en segghe/ dat dese Vaders zijn van de kercke der Griecken/ ende dat sy daerom in de roomsche kercke gheen autoriteyt en hebben/ laet ons ooc sien de Latijnsche.

S. Hieronymus op den brief totten Ephesien tseste capitel/ met bescheedige woorden deelt soo den Decalogum/ dattet eerste gebot sy/ Ghy en sult geen Goden hebben dan my: het tweede/ Ghy en sult u gheen beelde maken noch eenighe gelijckenisse: ende tvijfde: Eert vader ende moeder.

S. Ambrosius op tselfste capitel schrijft aldus: Het is kennelick dat het eerste gebot so

behelst: U en sullen gheen andere Goden zijn dan my. Daer nae: En maect u gheen ghelijckenisse der saken die inden hemel zijn. &c. Het derde: En neemt den name des Heeren ws Gods niet ydelick. Tvierde: Mijn sabbathen sult ghy onderhouden. Tvijfde: Eert vader. &c. Maer om dat deerste vier geboden Godt aengaen/ soo verstaetmen dat die in deerste tafele begrepen zijn: de reste gaen den mensche aen/ Dat hy zijn ouders eere/ Niet doode/ Niet oncuysch sy/ Niet stele/ Gheen valsch ghetughenisse spreke/ Noch yet zijns naestens en begere. Dese ses geboden schijnen in de tweede tafele gheschreuen te sijne: vanden welcken deerste is/ Eert vader. &c. Dus verre Ambrosius.

Daerom ick late my duncken dattet seer lichtuerdelick gheschiet is/ ende moghelick van de sommige niet sonder quaden raet/ datmen die oude bedeelinge der tien geboden/ die so wel de Griecxsche als Latijnsche Kercke gevolcht hadde/ geheel te niete ghedaen heeft/ ende in stede van die een nieuwe bedeelinge ingebracht/ daer by het tweede gebot tegen de beelden ende gelijckenissen/ ten grooten achterdeele vander Christen kercke/ geweert is/ ende tleste in twee gesneden. Thomas van Aquinen/ ende dergelijcke/ becleeden dit mette autoriteyt Augustini. Als of een enckel plaetse van S. Augustinus meer weghen moeste dan alle dandere Vaderen/ ende oudere dan hy:

al hadde hy oock eenvoudelick alomme gevoelt ende gheschreuen/ dat den Decalogus soo soude moeten bedeelt zijn.

Wat suldy nu seggen/ na dat Augustinus selue openbaerlick teghen hem seluen is/ ende volcht selue de bedeelinghe van dander Vaderen/ die hy/ als voren verhaelt is/ verworpt/ te wetene/ in tseuenste capittel der Questien des ouden ende nieuwen Testaments/ in dese woorden: In ghelijcker manieren seghtmen oock/ dat in twee tafelen gheschreuen zijn tien woorden/ twelcke tien sententien zijn. Daer na seght: Ghy en sult gheen andere Goden hebben/ dan my: dat is deerste woort. Ende heeft daer na gestelt het tweede: Ghy en sult u gheen ghelijckenisse maken van saken die bouen zijn inden hemele/ ende in daerde beneden/ noch in twater dwelck onder deerde is. Dan heefter hy bygeset tderde: Ghy en sult den name ws Gods niet nemen in ydelheyt: want Godt en sal hem niet suyueren/ die synen Name neemt in ydelheyt: dat is/ in loghene en sult ghy Gods name niet aennemen/ om daerby valschelic te swerene. Daer na seght hy te vierde plaetse: Den rustdach des Heeren ws Gods sult ghy bewaren/ ende en sult dan gheen slauelick werck doen. Dit zijn de vier woorden van de tiene/ dese gaen eyghentlick Godt aen/ dese zijn in deerste tafele gheschreuen: daer na zijn inde tweede tafele dese begrepen: Deerste woort is: Eert

uwe vader ende uwe moeder. Het tweede: Ghy en sult niet dooden. Het derde: Ghy en sult gheen oncusheyt doen. Tvierde: Ghy en sult niet stelen. Tvijfde: Ghy en sult geen valsch ghetughenis seggen. Tseste: Ghy en sult van uwen naesten niet met allen begheren: ende dierghelijcke. Dat dese inde tweede tafele geschreuen zijn/ betuycht den Apostel Paulus/ seggende: Eert vader ende moeder/ welck is deerste gebodt inde belofte. Want hoe soudet deerste wesen/ hadde de tweede tafele van dat niet beghonst? Ende daerom heeft hi geseyt Inde belofte/ om dat terstont daer naer volchde: Op dat ghy lancleuende sijt opder aerden/ ende u wel sy. Dit is de belofte gedaen den ghenen die de geboden onderhouden. Soo dan ghy hebt de geboden gescheeden/ ende heur volcommen ghetal/ ende welcke ende hoe vele in elc van beeden tafelen gheschreuen zijn. Tot hier Augustinus.

De selue Augustinus tot Bonifacium/ in het tellen houdt dese ordene: Datmen eenen Godt met onderdanicheyt der religie dienen sal: datmen gheen beelde en sal eeren: datmen den Name des Heeren in gheen ydelheyt en aenveerde: na dat hy te voren van tghebodt des Sabbats in schaduwe gesproken hadde.

Ick bidde u/ hoe is dat recht/ dat de autoriteyt van eenen alleene/ ia/ van den ghenen die met hemseluen niet en accordeert/ sal voor alle andere gestelt worden. Ende indien S.

Augustijns autoriteit u behaecht heeft/ waer om behaechtse u daer in daer hy van anderen ende van hem seluen diueersch is? Die bedeelinghe was/ dincke ic/ bequamer den tijt als men de aenbiddinge der ghesneden beelden ende gelijckenissen inde kercke Christi invoerde/ waer by het tweede gebodt tegen de beelden gegeuen wt het getal van tiene gesloten wierdt/ dan daerment daerin soude bewaert ende gehouden hebben. Het behoort dan/ dat wij/ verworpende die vermincte/ gheschonden/ ende dese leste tijden ter grooter schade der Kercken Christi listelick/ als een Catholijck gebruyck/ ingebrochte diuisie/ die volgen de welcke den text der tien geboden wteyscht/ ende de ouders so accoordelic/ so wel onder de Griecken als de Latijnsche/ oock Catholijckelick ende ouer al gheoorboort hebben.

Ons heeft goet gedocht van de bedeelinghe der tien geboden dese saken merckelick te beleeden: welcke bedeelinge en soude mogelick niet schijnen van so grooten gewichte/ dat sy cause genoech geuen soude om so lanc ende breet dese sake te handelen/ ten ware dat ghy so hertneckelick oock loochendet saken die by ghemeenen accorde der oude Kercke gheapprobeert zijn/ ende dat wij in die tijden gevallen waren/ inde welcke wij bedwongen zijn oft schadelicke ende openbare faulten te prijsene/ oft indien wij die berispen/ moeten hooren achter ons dese seer Catholijkce ende

Kerckelijcke roepen/ te weten/ Ketters/ Heretijcken/ Scismatijcken/ Meutmakers/ vianden/ verlaters der kercke. Anders ic weet wel dattet weynich doet tot vorderinge des dienst Godts/ indien ghy de gheboden wel telt/ maer qualick onderhoudt ende bewaert. Ende ick en soude niet connen misprijsen/ indien sij den volcke sonder scheedinge voorgehouden waren/ behoudens dat tselue geschiede sonder vermincken/ soo sij van Godt gheleuert zijn ende inde helige schriften vervatet: opdat die verminckinge niet en comme eenichsins ter hulpe den ghenen die booselick ende onbeschaemdelick het eeren der beelden voorstaen. Maer dat en can ick niet wel verteeren/ dat ghy in dese ende gelijcke wel geschicte saken beroerte verwect/ ende dat ghy met groote bittere woorden vervolcht tghene dat teghen de hantleueringe der Vaderen niet en strijdt. Och oft u yemant conste dat gebreck weren/ het ware een sonderlinck ende gheweldich werck. Maer na dat wij cleyne hope sien van hier in te voorderen ofte profiteren/ wij gheuen u op uwen Rechter/ wien ghy eens redene gheuen sult van al u segghen. Vaert wel. Tot Ypre/ elf daghen in Ianuario/ in tjaer na de gheboorte Christi M.D.LXVII.

DEN .12. Ianuarij seyde B. Cornelis in zijn sermoon: Ba/ goeliens/ ba ic ben wel versekert datter nu wederomme #seer veel gheckens/ veel lachens/ veel schimpens en veel spottens in dese stadt van Brugge met my sal wesen/ Ba en dat nu yegelick zijn tanden wel eens ter dege met mij stoken sal: duer dien datter heden ontrent de ses hueren een groot geruchte in ons Clooster en op de strate van onse Broers of Monicken gebeurt/ is en daeromme moet icket seluen te kennen gheuen/ op dat niemant en meene datter yet argers geschiede dan twas. So sult ghy lieden weten/ hoe datter heden al vrouch by doncker eenen quant de bellen van ons Conuent quam clincken: Nu onse Broers/ wel peynsende datter yet vremts schuylen soude/ quamen huerlieder sestienster en deden de poorte open. Den quant het aensichte tot die oogen toe met zijn mantel gedeckt hebbende/ reecte daer een groot packet brieuen/ seggende geeft dat an B. Cornelis. Ons Broers seyden/ comt binnen vrient en geuet hem seluen/ ba hier en tusschen wasser een van onse Broers die ter syden neffens den quant omme cruypen wilde/ om achter hem te zijn. Ou ba als den rabbaut dat merckte of ghewaer wiert/ ba soo worp hy onse Broers den brief veur de voeten/ en was terstont aent loopen/ Tian ons Broers liepen hem naer tot op den Braemberch al roepende/ hout den dief/ hout

den dief/ maer den rabbaut was huerlieder te rasch. Duer dit gheruchte van roepen en loopen/ sach tvolc al omme ter veinstere wt/ vragende wat dattr * schuylde: daer omme ist dat icket lieuer seluen heb te seggen en te kennen te geuen/ dan dat dese snoo schalcken en spotters huerlieder tanden met my stoken souden/ en yet anders segghen dant geschiet is. Ba goeliens/ om nu eens een einde te maken van alle dese vermaledide brieuen en Pasquillen/ die my dagelicx aldus van dese geueynsde Cassandrianen/ dese duertrocken snoo rabbauwen ghesonden werden/ daeromme heb ic tselfde packet brieuen sonder open te doen of te besien int vier gheworpen/ ende also verbernt. Ba en het is my wel leet dat ick dien snooden valschen brief/ die mij dien boosen Stephanus Lindius int leste van Nouember sant/ oock niet also sonder te besien verbernde/ ou/ ba soo en hadde ick my daer in aldus iammerlick niet ghetormentiert noch gequollen/ als ick my seluen tot nu toe gedaen hebbe.

Den .19. Ianuarij citierde of daechde B. Cornelis in zijn sermoon Stephanum Lindium voor den Bisschop van Brugghe/ om te disputeren rugge tegen rugghe aen eenen staeck gebonden te staen/ ende die int ongelijck bevonden wert/ leuende met den viere verbrant te werden.

Den .26. Ianuarij/ als B. Cornelis sachternoens

tegen het derde artijckel van Stephanus Lindius eersten brief predicte/ seyde hy: Ou/ ba dien Lindius dien rabbaut verwijt my in het derde artijckel van synen venynighen #brief/ dat ick tot noch toe gheen profijt met mijn sermoonen heb gedaen. ba ist waer? hey snoode verrader/ ba wie is in dese stadt van Brugghe anders oorsake dat hier geen Beeldestormerie gebeurt en is/ dan ick deur mijn predicatie? ba ick derf vry stoutelick seggen/ dat ick den behoudere ben vande geheelheyt/ gansheyt of ongehschentheyt * der kercken/ van Gods sacramenten/ van Gods outaren/ van Gods beelden en crusen/ van der heligen reliquien en beelden/ Ia dat ick duer mijn sermoonen den bewaerder ben van alle Goddelicke saken en kerckelicke ornamenten in dese stadt van Brugge/ ba sonder mijn neerstige/ vierige predicacie (hoe wel datter noch twee of dry oock huer beste met preken gedaen hebben) hat hier alsoo wel verloren ghegaen als elders/ ba u liedier * Ghuesen en zijn niet een haer beter dan Gentsche Guesen/ Antwerpensche Guesen/ en ander Guesen/ maer het heeft u lieder Ghuesen aen de menichte gebroken/ waer van ick my beroeme oorsake te zijn duer mijn neerstighe sermoonen daer ick veel volcx mede gehouden hebbe int helighe Catholijcke ghelooue/ en afgetrocken vande Gueserie. Ba en hebben dan mijn sermoonen tot noch toe niet geprofijtert/

gelijck my dien snooden Lindius verwijt/ dien vuylen schudde/ als hy is: ba dat hy hem beschijte en vage zijn vuyl bescheten eersgat aen zijn brieuen/ ba soo siet: ba wat seghdy my van dien rabbaut? ba soude hy my dat verwijten? Ou/ ba ick derf wel plat wt seggen/ dat ick den beschermer ben van u lieder priuilegien/ en van al u lieder weluaren/ dwelcke ghy al verbeurt en quijt soudt wesen/ en hadde ick met [lees: niet] mijn predicacien ghedaen/ al heb icks lettel dancks vande geueynsde Catholijcken/ die lieuer ghesien hadden dattet hier oock al te berste ghesmeten ware/ ghelijck elders/ van de welcke desen valschen Lindius een af is/ ba wilt hijt alsoo verstaen of wtleggen/ dat ick gheen profijt met mijn sermoonen gedaen hebbe/ om dat ick de Geusen daer deur sulcx heb belet/ ba soo heeft hy byloo groot ghelijck. dat hy soo doet.

Den .2. Februarij sachternoens was B. Corn