De beteekenis van roekeloos.

Antwoord op vraag 12: ‘Wat mag de eigenlijke beteekenis van roekeloos, vroeger ook wel reukeloos geschreven, toch wel wezen?’

Roekeloos behoort tot die afgeleide woorden onzer tegenwoordige taal, welke voor de meeste lezers onverstaanbaar moeten zijn, omdat hun wortelwoord in onbruik geraakt is. Het zelfst. nw. roek, dat met den uitgang loos het bijv. nw. roekeloos heeft gevormd, is thans geheel onbekend. Niet alzoo in het Nederlandsch van vóór vijf, zes eeuwen. Dus schreef, om een enkel voorbeeld aan te halen, Dirc Potter in zijn werk Der Minnen Loep, B. I. vs. 3272:

en B. II. vs. 2326:

Voor dit roeck nemen zeggen wij nu zorg nemen of dragen, acht geven. Te regt omschrijft dan ook Ten Kate, Anl. II.

682, roek, in verouderden vorm ruke, door zorg, aandacht; waarmede overeenkomt de beteekenis, door Ziemann toegekend aan het middelhoogduitsche ruoch. Het gemelde naamwoord is de wortel van het oudtijds evenzeer, ja nog meer bekende werkwoord roeken, middelhoogd. ruochen, (onvolm. verl. tijd rocht, verl. deelw. gerocht), dat is zorgen, bedacht zijn, zich bekommeren. Zoo leest men in het boven aangeh. werk van Potter, B. I. vs. 54:

d.i. de geneesheeren zullen acht geven op hetgeen den zieken nuttig is. Ald. vs. 414:

d.i. dat Demofoön zich om haar niet bekommerde. Ald. vs. 926:

d.i. daaraan bekreunen zij zich niet. - Deze laatste plaats geeft ons een voorbeeld van de verwisseling van de oe met de verlengde u; eene verwisseling, in onze taal en hare verwanten zeer gewoon, evenzeer als die van ue tot eu, zie Ten Kate, I. 117, en Huydec. Proeve v. Taal- en Dichtk. II. 526. Zoo kennen wij nog tegenwoordig de vormen genoegen, genucht en geneugt; boekenboom en beukenboom enz. Dat men oudtijds zoowel ruekeloos en reukeloos als roekeloos schreef, heeft dus zijn grond in een bloot verschil van dialect en is niets vreemds of zonderlings, en nog minder iets verkeerds of berispelijks. Te onregt heeft men derhalve den prins onzer dichteren, Joost van den Vondel, gegispt wegens zijne spelling van reukeloos, die hij met velen van zijne tijdgenooten, en zelfs nog met latere dichters, met name Antonides, gemeen had. Daaruit volgt evenwel niet, dat de laatstgemelde spelling thans boven of nevens die van

roekeloos zou zijn aan te bevelen. De wortel van dit woord is in al zijne vormen in onbruik geraakt. De gewone lezer, het woord reukeloos ontmoetende, zou gevaar loopen, daarbij aan het naamw. reuk te denken, dat wij voor geur kennen, en alzoo in een verkeerd spoor te geraken. Onze Hoofddichter van den lateren tijd, Bilderdijk, schrijft dan ook bestendig roekeloos. Het ontbreekt echter niet aan verdienstelijke schrijvers, bij wie men reukeloos aantreft, b.v. Da Costa, De Perzen, bl. 35:

en Wiselius, Mengel- en Tooneelpoezij, I. 115:

Dez. Nieuwe Dichtbondel, bl. 28:

ald. bl. 53:

Na het aangevoerde zal, voor de aanwijzing der beteekenis van roekeloos, niet veel omslags noodig zijn. Het woord drukt uit, wat wij anders zorgeloos, achteloos, plegen te heeten, hoewel het mij voorkomt, dat bij deze laatste thans meer het denkbeeld van koenheid of vermetelheid gemist wordt dan bij het eerste. Achteloos en zorgeloos bij voorbeeld is hij, die uit zuimachtigheid, nalatigheid of traagheid zijn' pligt verwaarloost; roekeloos is hij, die zonder nadenken en stoutweg onderneemt wat boven of buiten zijne magt of bevoegdheid is.

A. d. J.