Cirurgia of Hantgewerck int lichame der menschen

Johannes Coninck

editie Willy L. Braekman

titelpagina

© 2008 dbnl / erven Willy L. Braekman

DBNL vignet

I. Inleiding 1. Achtergrond 2. Het Handschrift 3. De Inhoud van het traktaat. Inhoudstafel II. Tekst 1. Naer d at cirurgia es geseet hantgewerck, gewrocht int lichame der menschen, waer salme n t eerst beginnen ? 2. Waer o m me ? 3. Wat is een simpel wonde ? 4. Wat is eene geco m peneerde wonde ? 5. Wat medecijne is men schuldich te doene tot thooftwonde na elcke sijn deel en de sijn nature ? 6. Wat sult ghij doen ten eersten vermakene tot hooftwonden ? 7. Wat soude men doen als d at vlees vanden hoofde ware gewont m et sneden der wapene, en de die wonde breede oft lanc geuallen ware ? 8. Hoe wijde steect ghij die steken deene vande n and er en en de waer beghint ghij ? 9. Hoe diepe steectmen die naelde en de cnooptme n den draet ? 10. Wat salmen doen tot wond en die seer bloijen ? 11. Waer aen salmen ke n nen een wonde die seere bloet, oft bloet coempt vuijt ee n adere oft vuijt eenre arterien ? 12. Wat salmen doen als een vac vanden hoofde afgeslegen is ? 13. Wat salmen doen oft tbeen al aff ware en de doirgaende beijde die tafelen tot dura mater ? 14. Wat salmen doen oft d aer mede (aff) ware een vac van eene n beene ? 15. Wat suldij doen tot eene groote buijle int hooft sond er wonde ? 16. Wat salmen doen tot ffrutsuringe oft buijle d ae rt vlees seer ontween is en de d aer e m mer materie wesen moet ? 17. Wat suldij doen ten eersten oft d aer ware eenige groote frutseringe m et eenre cleenre buijlen m et een en cleen en gate ? 18. Waer bij soutment kenne n oft d at hooft gebroken ware sonder wonde int vlees, als somwijlen geualt m et buijlen of met frutsuringe ? 19. Wat salmen doen als thooft is gebroken m et wonde n int vlees ? 20. Wat suldij doen m et ten gebrokene n beenen alsmen tvlees opgesneden heeft en de alsmer gee n wonde en vint en de tbeen is gebroken en de nijet taste n oft sien en mach ? 21. Wat suldij doen oft sij vaste houden oft als die canten oft die stucken gedoken sijn d at eene onder tander, of als eenich stuc staet op en de neder, oft d at die enden gekeert sijn innewaert en de gedoke n tot dura mater en de totter hersenen ? 22. Wat suldij doen op die misdoende beenen als ghijse niet vuijt doen en moecht ? 23. Wildij altoos houwen int herssenbecken alst gebroken is ? 24. Welcken tijt suldij die beenen vuijt doen ? 25. Wat salmen doen als die beenen vuyt sijn gedaen ? 26. Wat suldij doen ten and er en of ten derden vermakene als die wonde wel draecht ? 27. Wat suldij doen als die broke oft schore vand en hoofde effen sij en de ghij geen been vuijt en doet ? 28. Waer aen suldij kennen oft dura mat er gequetst is ? 29. Waer aen suldij kennen oft pia mater is gewont ? 30. Wat suldij doen tot wonden van frutsuringe m et plomper dinc d at nijet en snijt als stoc, steen, peerts voet, oft d at vlees ontween te vallen, en de zenuwen, aderen en de vlees te perssen en de d at onderwijlen sonder wonde en de die van buijten ? 31. Wat suldij doen als die senuen in handen oft in and er en led en gefruts er et sijn ? 32. Wat medecijn orbortmen meest int vlees alst veel etters geeft ? 33. Wat is spasme in wonden ? 34. Hoe vele mani er en van spasme sijnre ? 35. Welck sijn die wonden die van noode sterfelic sijn ? 36. Wat suldij doen tot wonden van v er woede honden en de serpenten en de and ere di er en ? 37. Waer aen suldij kenne n oft die wonde gefenijnt is ? 38. Wat suldij doen totter cu er en als die wonden gefenij n t oft v er woet of dul sijn ? 39. Waer o m me wast quaet vlees in wonden en de wae r aen salme n t kennen ? 40. Wat suldij doen als quaet vlees is gewass en in wond en , hert morw, saechte oft middelic ? 41. Wat suldij doen als een wonde is seer root en de seer swert en de d aer mede geswollen ? 42. Wat suldij doen voort ten and er en oft ten derden v er makene als die wonde wel draget ? 43. Maer als de wonde seer swert en de seer root is en de d aer mede is geswollen ? 44. Waer aen salmen ke n nen die medicijn en oft een plaest er op een wonde geleet, oft goet is en de behoulic, oft contra rie, te heet, te cout, te drooge, te nat is ? 45. Wat me dic inen salme n d aer toe vuegen ? 46. Wat dingen is quade discretie n ? 47. Waer ane suldij kennen d at quade discretie coe m pt ? 48. Waer mede suldij quade discretie we er en als sij coempt ? 49. Wat dingen belet meest die wonden die heelen tot hare n tijt ? 50. Waer bij coempt toe d at eene me dici ne wort geleijt op een let, die wonde heelt, ende vanden seluen me dici ne alleene geleijt op een ander let, die wonde wijt en de corendeert als coperroot ? 51. Wat bediet d at twee lieden wordden gewont tot eenre tijt tot eender gelijcker steden en de euen diepe : die eene is te wachtene al d at me n wachten mach, soo d at hem geene cortsen aen en coe m pt. Ende den andren en der men nijet verbieden tregement d aer die cortse aff coempt, want hem en mach geene cortse toecomen ? 52. Wat suldij doen tot wonden vanden oogen bouen and er en wonden ? 53. Wat suldij doen om te heelene die wonden de(r) lippen, der tongen en de ter mont van binnen ? 54. Wat salmen doen tot wonden vanden oogen leden, aensichte, nose ende lippen ? 55. Wat suldij doen tot wonden der lippen en de geschaerde monden ? 56. Wat suldij doen tot wonden in den hals en de in de kele en de welc soo sijn die vreeselijcxte ? 57. Welcke wonden in hals en de in kele sijn van rechte sterfelick ? 58. Wat salmen doen tot wonden d er schoud er en, de r ermen en de welcke sijn die vreeselijxte ? 59. Wat salmen doen als die borst is gewont ? 60. Welc is die archste wonde en de meeste vrees en weder gesteken te sijne doir die borst, weder van achter oft van voren ? 61. Wat salmen doen als die wonde doirgaet en de d at ette r valt op diafragma oft bloet ? 62. Wat suldij doen als ghij d at etter ter wonden niet gesuyu er en en moecht m et wassen van buijten, en de d at tet etter o m mer blijfft vergadert op diafragma, en de die hoest en de sweeringe niet en v er gaet, en de die patient cranker wort, d at s quaet teeken der gesontheden ? 63. Waer bij soo suldij kennen oft die longene is gewont in die borst van acht er oft van voeren ? 64. Mac(h) die longene gewont sijn en de genesen ? 65. Waer aene salmen kennen oft therte is gewont ? 66. Waer aen suldij kennen d at diaffragma is gewondt ? 67. Wat salmen doen als d at rugge been is gewont ? 68. Wat salmen doen als die leuere is gewont ? 69. Wat salmen doen als die lise hanct vuyten buijke en de die wonde geswolle n is ? 70. Waer aen salmen kennen oft die mage is gewont ? 71. Wat salmen doen als die substancie vander magen is gewont int vlees d aer sij mach genes en ? 72. Wat salmen doen oft die milte wa er e gewont ? 73. Wat salmen doen oft die ni er en gewo n t waren ? 74. Wat salmen doen oft die blase ware gewo n t i n t du n ne vel ? 75. Wat salmen doen oft die vede oft p re puciu m lancx oft dweers ware gewont ? 76. Welc is die quaetste wonde in p re pucio, hoe suldijse berechten ? 77. Wat suldij doen als die moed er e is gequetst m et sweerden oft steken alsoe als doirgaende de n lichame ? 78. Wat salmen doen als die dermen sijn gewont ? 79. Wat salmen doen tot wonden der knien, been en , voeten, en de die welke sijn die vreeselycxst ? 80. Wat salmen doen als die cullen gewont sijn ? Hier begi n nen die brekinge en de ontsettinge. 81. Wat salmen doen als eenich mensche heeft gebroken een let aenden lijue ? 82. Waer aen soectme n seker die broke ? 83. Welck sijn die quaetste en de die archste broken ? 84. Wildij rechte voort een gebroken been rechten ? 85. Wat suldij doen als eenich let gebroken is met wonden int vlees of vuijter steden ? 86. Wat salmen doen te bet er en die toeuallen als sweeringe, zwellinge en de apost omen ? 87. Wat con solidatiuen orboort men meest om te con solideerne gebroken been en en de die o n tset sijn ? 88. In hoe langen tijde n sijn die broken geconsolideert ? 89. Wat salmen doen als die nose is gebroken ? 90. Wat salmen doen als die kake is gebroken? 91. Wat suldij doen als d at kanebeen oft die vorke vander borst is gebroken? 92. Wat suldij doen als die ribben sijn gebroken? 93. Wat salmen doen als die knopen oft spondilen des ruggebeens sijn vuijt den leden? 94. Van d at ijemant d at kanebeen is vuijten leden. 95. Wat salmen doen totten schoud er en vuyten lede ende in hoe menige maniren mach gaen vuyter leden? 96. Wat salmen doen als dien ellenboge is vuijt ha er stede, en de hoe gaet sij vuyter steden? 97. Wat suldij doen als een let is v er wrongen ende niet al o n tsteken is? 98. Wat suldij doen tot eenigen boogi n ge leden, nijet gebroken noch ontset, in moru leden als jonge kindren, kaken, ribben, armen, been en ? III. Glossarium