De groote schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen. (3 delen)


auteur: Arnold Houbraken


bron: Arnold Houbraken, De groote schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen. B.M. Israël Amsterdam, 1976 (3 delen, fotografische herdruk)


verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst


downloads



DBNL vignet

[Pieter Frits]

Op hem volgt PIETER FRITS, anders Welgemoet. Deze Bentnaam waar meê hy te Romen maar 17 jaren oud zynde, benoemt werd, ontsproot by gelegentheid van zeker zinnebeeldig toestel op zyn intrede, of inhuldiging in 't Konvent. Zyn Bentbroeders hadden (gelykze doorgaans gewoon zyn iets byzonders te vertoonen 't geen vremd, of potsig is,) gekleurd papier kokerwys t' zamen geplakt; voor aan wat wyder, en dus vernaauwende op 't end, zoo dat het tot een Cirkel gebogen naar een

[p. 346]origineel

Slang geleek, en d'Eeuwigheid volgens d'afbeelding der aloude Egiptenaren vertoonde. Deze papiere Slang natuurlyk gekoleurd en met zyn streepen beschildert, hadden zy van binnen met klapbusschen opgevult, die zy te gelyk door een snoer met buskruit bestreken aanstaken, naar dat zy hem in het midden van die Slangcirkel gesteld hadden: en wyl hy zoo onverschrokt en welgemoet, zonder daar van daan te vlugten, de slagen en vlam van 't buskruid uitstond, doopten zy hem Welgemoet. Als nader blykt uit dit volgende Vaers, by d'inhuldiging met algemeen toestemmen, uitgesproken:

 
Welkom, welkom, Konstgenoot:
 
Nieulings in 't berugte Romen
 
Dat de Konst kweekt in zyn schoot
 
Uit uw Vaderland gekomen;
 
En ten eerste u aan de Bent
 
Aangeeft (welker roem zal steig'ren
 
Onbezwalkt tot 's Waerelds ent.)
 
't Konstgenootschap wil niet weyg'ren,
 
U t' ontfangen in der min.
 
Wil de Konst dan helpen bouwen,
 
Tot germeenen roem, en in
 
Onze Bend uw rustig houwen.
 
Gy hebt Welgemoed de pligt
 
Van het Bentregt zonder vreeze
 
Doorgestaan: uit uw gezigt
 
Was in 't minste niet te lezen
 
Dat naar eenig schrikken leek.
 
Daar uw groots gemoed uit bleek.
 
Dus van yder een geprezen,
 
En als Broeder thans begroet,
 
Met uw Bentnaam, die zal wezen
 
En ook blyven, Welgemoet.
[p. 347]origineel

Zyne wyze van schilderen was, zoo wel als zyne verkiezingen, verschillig van anderen: want ik heb Zeedestukken van hem gezien, ook Spoken, die geestig en vremd van vindinge waren. Hy onthield zig, na dat hy van Rome was wedergekeert, meest te Delf, daar hy ook gestorven is, en geneerde zig naderhand, en ondertusschen dat hy nog schilderde, met de Schildery- en Printhandel, daar hy byzonder toe bekwaam scheen, wyl hy in dat verstand was, dat die handel zoo eerlyk niet als ander soort van koopmanschappen moest gedreven worden.

 

Nu wy al een deel brave Konstschilders, die leden van de Roomsche Bent waren, van onzen Schouburgh (hun rol gespeelt hebbende) hebben zien vertrekken, en op nieuws aan dit tegenwoordige staal zien, hoe zy zig onder malkander, door geestige bedryven, en andere vrolykheden hebben weten te vermaken, lust het ons van den gantschen zwier van dit Bentleven een schets te malen.

De Bent (zeit S.v. Hoogstraten) is in onzer voorouderen tyd ingestelt, tot verkwikking der stuimerende geesten. Daar ontfangt men de groene aankomelingen met geestigen toestel, en vereert 'er met nieuwe namen van krachtigen zin. Daar spoelt men de zorg en laatdunkenden waan in zoeten Albaan af, en herwiegt men de genen, die nog niet wel gebakert zyn enz.

De wyze van 't inhuldigen in de Bent, de potsige vertoonzelen, en 't Bentleven heeft Bonav. van Overbeek, door Askaan in verscheiden stukken doen afschilderen, die door M. Pool in plaat zyn gebragt. Daar uit kan men zien den gantschen zwier van 't Roomsche Bentleven, en hoe

[p. 348]origineel

't ontrent de vertooningen, wanneer een nieuwling ingewyd, de Benteed afgenomen werd, en op 't Bentmaal toegaat; wanneer somwyl om de dampen van de maag en 't hoofd meer lugt te geven, het gezelschap zig tot een omtogt of wandeling naar buiten begeeft, 't geen wy om ons tweede Deel met een klugt te sluiten, in vaerzen hebben beschreven, zoodanig als de beteekenissen der Bentnamen ons stof en leiding daar toe aan de hand gaven: Waarom wy de namen ook niet naar het bedryf, maar het bedryf naar de namen hebben moeten schikken; op dat de zelve in hun natuurlyke zinduiding mogten geplaatst worden. Dus wy ook in 't zelve een spiegelgevegt moesten bedenken; om sommige namen niet uit hunne beteekenis te wringen, of in te voegen waar zy niet eigen zyn, of te pas komen.

Is zulks, als wy vertoonen zullen, niet op eene stont gebeurt, het is op verscheiden tyden voorgevallen, en wy hebben daar in het voorbeeld der Toneeldichteren gevolgt, welke alle byzondere zaken die tot een zelve einde doelen, in een bedryf doen t' zamenloopen.

 
BLonde(1) Febus groots gehult,
 
BHad den(2) Horisont vergult
[p. 349]origineel
 
En de Lucht met glans bestreken,
 
Spiegelde zig in de beken
 
Bronne, en stroomend kristallyn
 
Van den gryzen Tyberyn,
 
En zyn tintelende stralen
 
Koestert heuvelen en dalen:
 
Doet de(3) Tuberoos vol roem
 
Boter,(4) Zon, en(5) Distelbloem,
 
Met veel luister openluiken,
 
En de(6) Lely lief'lyk ruiken;
 
Daar de(7) Weyman met zyn vrint
 
(8)Koridon(9) Vermaak in vint
 
(10) Snip, Patrys, en Goutvink roeren
 
(Daar de Vogelaars op loeren)
 
Hunne vlerkjes by 't gekweel,
 
Wyl het gorgelend gestreel
 
Van den(11) Lewerik in 't zingen,
 
Schynt ten wolken in te dringen,
 
Moedig op zyn zangstem. Maar
 
(12) Bontekraay, en(13) Ojevaar,
[p. 350]origineel
 
En des(14) Arents knasserbekken,
 
Ruster uit den slaap opwekken;
 
Die nog vaak'rig 't Zoetgeluit
 
Van de Zakpyp, en de Fluit,
 
Keurt voor(15) Orpheus goude snaren,
 
Die de dieren deed vergaren.
 
Wyl de meeste Schilder(16) Jeugt,
 
'T nachjen over in geneugt
 
Kroezen zaten uit te veegen,
 
'T geen dat(17) Wellust onder 't leegen
 
Ruim zoo smaaklyk in dien stand
 
(Als in 't schoon Luylekkerland
 
(18)Bryberg(19) Vlyt, en Gladbek) smaakte.
 
Schrobber, die 't nog schap'lyk maakte,
 
Zat met(20) Slempop, Sukkelaar,
 
En de Lichtmis, paar by paar;
 
Daar zy slaap'rig uit de pullen
 
Zondergeld het(21) Korpus vullen.
 
(22)Moet, en Wekker stiet hun aan,
 
(23)Ram'laar sprak meê van te gaan
 
Doen een wandeling naar buiten;
 
Onverdagt dat daar uit spruiten
 
Zou zulk schrikkelyk(24) Tempeest:
[p. 351]origineel
 
Waar toe Kampbaan wel het meest,
 
Door zyn Vegtlust aan het branden,
 
Oorzaak was. Hy sloeg zyn handen
 
Eerst aan (25)Stilheid, die verplet
 
Door dien oproer stond verzet.
 
(26)Kaper, kwanzuis meê verbolgen,
 
Wil met (27)Mars het vegtspoor volgen.
 
(28)Lossenbruy valt (29)Standaart aan.
 
Lichtmis derft den (30)Ridder slaan.
 
(31)Jason met zyn vuisten stooten.
 
Zy ontzien nog kleen of grooten.
 
(32)Mitridaat woog veel te licht
 
Tegen (33)Mars, die met zyn schicht.
 
En zyn vreesselyke blikken,
 
(34)Charon zelf zou doen verschrikken.
 
(35)Cefalus, en d' Afrikaan,
 
(36)Vrome en (37)Archimedes staan
 
(Om wie met de vlag zal stryken)
 
'T spel met aandagt aan te kyken.
 
(38)Gladiator maakt geweld
 
Zet zig schrap in 't worstelveld
 
Tegen (39)Ryngraaf en (40)Janitzer,
 
Schoon die pal stond als een Zwitzer,
 
Daar de wakk're (41)Batavier,
[p. 352]origineel
 
Bysprong onder 't woest getier;
 
Om den Oorlogsbrant te stillen,
 
En te slegten de geschillen.
 
‘Zou 't wel waar zyn dat men zeit:
 
‘Noach heeft de Mest geleit
 
‘(Zoo van tamme als wilde Dieren
 
‘Die geen breydel kan bestieren)
 
‘Om den wortel van den stam,
 
‘Waar van d'eerste wyndruif kwam;
 
‘Waarom 's ook der menschen geesten,
 
‘Dikwils van den aard der Beesten
 
‘Byzet; wanneer z' al te veel
 
‘Wynvogt golpen door hun keel:
 
‘Zelf die nugter zyn als schapen,
 
‘Worden dronken Leeuw of Apen.
 
'T helpt niet wat (42)Merkuur ook zeit.
 
(43)Polidoor of (44)Eervrugt pleit.
 
(45)Diomeed en (46)Vrientschap vlugten,
 
Daar zy stoot nog slagen dugten.
 
(47)Heremyt en (48)Snuffelaar,
 
Maakten zulk een groot misbaar,
 
Dat elk toeliep om te scheiden.
 
(49)Moedt liep d' (50)Eerste tusschen beiden.
 
Woede oploopentheid gestuit,
 
Moest dit rot ter kamer uit,
 
(Hoe zy lasteren en raazen)
 
Tegens wil den aftogt blazen.
 
'T wyl dat d'een werd (51)Bokkebaart,
 
D'ander (52)Aap genoemt, niet waart
[p. 353]origineel
 
Dat ze ooit in 't gezelschap kwamen
 
En zig zelve moesten schamen.
 
Met zoo kwam de nasleep aan
 
'T volkje van de Bent. (53)Askaan
 
Was als Bachus uitgestreken,
 
Zyne leeuwenhuid een deeken
 
Ruig, omgordelt met een bant.
 
Aldus pronkte hy parmant
 
Onder schaduwe en den lommer,
 
Van zyn hoofdkrans buiten kommer;
 
Als de gever van den Wyn
 
Die den mensch vervrolykt. Zyn
 
Rykstaf was een (54)Brypotlepel*
 
Die ook strekte tot een klepel
 
Als hy op zyn (55)Keteltrom
 
Maakt zoo luiden veldgedrom
 
Dat zelf d'(56)Echo, hoe verscholen,
 
Weergalmt uit verborgen hoolen.
 
Hy zat op een wagentroon,
 
Nevens hem de schoone (57)Adoon
 
Die voor Ariadne speelde
 
Om de Fabel te verbeelde.
 
Elk sprong om de Veldkoets heen
 
Als een (58)Satyr fluks ter been
[p. 354]origineel
 
Of als (59)Pan, daar hy de reyen
 
Voordanst als zy spelemeyen.
 
(60)Geestigheid en (61)Opgang stak
 
(62)Welgemoet d'(63)Olyvetak
 
Op, ten (64)Zinnebeeld van vrede.
 
Dus deed (65)Studie, dus deed mede
 
(66)d'Ordonantie en de (67)Vlucht
 
Op de blymaar van 't gerucht:
 
Strekkende tot vredebooden;
 
Om den Wyngod in te nooden.
 
Die zig toont van (68)Goeden wil,
 
En gebied zyn reiskoets stil
 
Te doen staan, en zyn trawanten
 
Zynen Wynstandaart te planten.
 
Die dit willig, moe getorst,
 
Zonder (69)Uitstel doen; want dorst
 
Had hen op den weg bekropen.
 
Straks gaan alle keelen open,
 
Voor de volle Bent (70)Bokaal,
 
Ingeschonken tot onthaal
 
Van de nieuwe aankomelingen.
 
(71)Slempop, die 't bestel der dingen
 
Had, riep: Lustig, drinkt en eet,
 
Ziet den disch met kost gereet,
 
Daar een dronk wel op zal smaken:
 
Lustje Amandelen te kraken,
[p. 355]origineel
 
Lustje Steur, of Kaviaart,
 
Zult, van velerhanden aart,
 
Of ook zoute Krakelingen,
 
Keur van veel versnaperingen?
 
(72)Meleager vatte voort
 
'T wilde zwynshooft. Op myn woort
 
Sprak hy: dit is wis en zeker
 
'T lokaas voor een frissen beker.
 
(73)Volger volgde op 't zelve spoor,
 
Diende (74)Vlytig elk wat voor.
 
Maar (75)Sinceer die zig beschonken
 
(Na de Bentkelk was gedronken)
 
Voelde, kroop in eenen hoek.
 
(76)Dapper riep straks, houje kloek,
 
Laat ons liefst een pypje rooken
 
By (77)Leander, reeds aan 't smooken.
 
Ronduit meê 't getal vermeert,
 
Dien meer brein als spraak ontbeert,
 
Wil als wysgeer redeneren,
 
En verborgen dingen leeren:
 
Maar verdwaalt zelf daar hy staat,
 
In den doolhof van zyn praat.
 
Wyn hervormt der Menschen geesten.
[p. 356]origineel
 
Schoeit hun drift op vremde leesten.
 
Maakt den wyzen tot een zot,
 
En ten doel van yders spot.
 
(78)Studie raakt geheel te suffen
 
En (79)Ballon verstout te bluffen,
 
Dat hy uit d'aloude Stam
 
Der Trojaansche Helden kwam,
 
Daar de schriften van gewagen,
 
Die zyn stamroem helpen schragen.
 
Daar (80)Saturnus tegen pleit
 
Op de wisse onzekerheid:
 
En dat al die zig beroemen,
 
En uit trots een (81)Afdruk noemen
 
Van (82)Eneas dwaasheid was,
 
En 't bewys zoo broos als glas:
 
En volslagen zotheids teek'nen
 
Zyn, van (83)Romulus te reek'nen.
 
(84)Exter 't klappen meê gewent,
 
Zwetst op 't vaste (85)Fondament
 
Van zyn Konst, die zoo veer boven
[p. 357]origineel
 
And're in schoonheid was te loven,
 
Als de (86)Vogel Fenix by
 
And're voog'len. Goethart vry
 
Van dit malen als de gekken,
 
Had (geen Mensch sprak van vertrekken)
 
Daar zyn (87)Speculatie in.
 
Dit ging (88)Slempop naar zyn zin,
 
Stoorde zig niet aan 't gekwezel,
 
Maar stont als een (89)Gouden Ezel
 
Pal, en op zyn kragt parmant,
 
Met de kelk steeds in zyn hant.
 
Wyl dat (90)Hector stont te roemen,
 
En bedryven op te noemen,
 
Van zyn schicht als (91)Kupido,
 
Daar hy was zoo dor als stroo.
 
Wis'ling meld de Wisselingen
 
Van den tyd, en 't lot der dingen:
[p. 358]origineel
 
Hoe de Konst geraakt in noot,
 
Moet gaan bedelen om (*)broot;
 
Om dat thans die Konst beminnen,
 
'T meest maar doen om geld te winnen;
 
Zulks wanneerz' 'er bot na bien,
 
Twee kaptalen daar in zien.
 
Hoe dat Konst en Konstenaren,
 
Outyds in groote agting waren:
 
Dat het nu niet is als 't plag;
 
Datmen brave Schilders zag
 
Als een (92)Gouden Septer eeren.
 
Zoo, zoo kan de kans verkeeren.
 
Brave sprak van scheiden: dog
 
Stoppertje begeerde nog
 
Eerst de (†)Mantelpyp te smooken,
 
Daar op riepenze allen: Rooken.
 
Dan alleen de Nachtraaf niet:
 
Die elk een tot blyven ried,
 
Zei: men moet'ze als prullen wraken,
 
Die geen (*)Jonas kunnen maken.
 
Reeds ontvonkte d'(93)Avondster,
 
Aan 't gewelfzel, die van ver,
 
'T Zonnelicht in 't Westen dalen
[p. 359]origineel
 
Zag, met ingekrompen stralen;
 
Om te sluiten de omloopkring.
 
Elk kon, nu 't op scheiden ging,
 
Als de (94)Papegajen klappen,
 
Of als marktdoctoren snappen.
 
Eindlyk raakt dit Rot aan 't gaan.
 
Slempop, die nog drank zag staan,
 
Spalkt zyn keel op, en zyn lippen,
 
En liet 't resje binne slippen,
 
Of hy 't door een Trechter goot:
 
Maar gebolt door dezen stoot
 
Moest het (95)Korpuslaten zinken
 
Op den grond neer. Wellust hinken
 
Ging, het euvel deed hem wee
 
Aan zyn hiel en groote tee.
 
Wie den Honing likt moet lyen
 
'T steken van de nyv're Byen.
 
Weelde is niet altyd van duur.
 
'T spreekwoord zeit: na 't zoet komt 't zuur.
 
(96)Mengelaar maakt vremde gieren,
 
Losse draaijingen en zwieren.
 
(97)Yver blyft somwyl in 't gaan
 
Als een houte Leeman staan
 
Styf, en roerloos zonder spreken,
 
Wat elk bidden mag of preken:
 
Of gelyk een (98)Pyramyd
 
Aan de graven toegewyd.
 
Dees gelyk een schim ontsluipen.
 
Genen als de (99)Schildpad kruipen.
 
And'ren als een (1)Krab op zy.
[p. 360]origineel
 
(2)Voordewind zet alles by
 
Om zyn woning te bezeilen,
 
Dog hy ploft, vergist in 't peilen,
 
Als een (3)Zantzak op den grond.
 
Maar (4)Fortuin die zig verstond
 
'T zeil met voordeel te beheeren
 
En het lings, en rechts te keeren,
 
Op de streken van 't kompas,
 
'T eerst in veil'ge haven was.
 
En schoon (5)Piktoors en (6)Lantaren,
 
'T hunnen dienst tot Leidstar waren,
 
Stiet hun volgeladen Schip,
 
Dikwerf tegen zand, en klip:
 
Dog wyl zy geen rampen leden,
 
Na dees Benttogt (7)Wel te Vreden.

Vele myner Konstgenooten, welker Bentnamen hier ingeweeven zyn, nog in leven zynde, hebben deeze bywoningen voor een uitspanning in de dagen hunner jongelingschap gehouden, en naderhand zig zoo gedragen, dat alle brave luiden agting voor hun hebben. ô Hoe gelukkig zynze (zeit meergemelde Hoogstraten in zyn Schilderboek op pag. 207) dien dit ten goede gedyt! en die als de verjongde Ram van Medea, uit den Bentketel springen, daar zoo menige Pelias in versmoort blyft: Ja overgelukkig zynze, die hun dwaasheden

[p. 361]origineel

overleven, en hunne zotheden nazien. Waarom hy ook de Schilderjeugt waarschuwt, dat zulk gezelschap vol gevaar steekt, inzonderheid voor levende geesten die ligtelyk verleid werden.

Wie deze Pelias even gemeld was, en het onbezonnen bedryf van zyne Dochters enz. Kan de Lezer vinden in het 3 Hoofddeel van 't 7 Boek der Hervorm. van Nazo, waar mede wy dit Boekdeel sluiten.

 

EINDE.